Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 14. Định luật 1 Newton

Đẩy một chiếc xe rồi buông tay, xe chạy chậm dần rồi dừng. Phải chăng muốn vật chuyển động thì phải luôn có lực đẩy? Suốt gần hai nghìn năm, nhiều người tin như vậy, cho đến khi Galilei đặt lại câu hỏi: nếu không có gì cản, xe sẽ dừng lại hay chạy mãi?

Em sẽ học được

  • Nêu được ý tưởng thí nghiệm của Galilei về mối liên hệ giữa lực và chuyển động.
  • Phát biểu được định luật 1 Newton.
  • Nêu được quán tính là gì và giải thích được một số hiện tượng thực tế.
  • Nêu được khối lượng là số đo mức quán tính của vật.

Lực và chuyển động

Aristotle cho rằng lực là nguyên nhân của chuyển động: không còn lực thì vật dừng lại. Galilei đã kiểm tra quan niệm này bằng thí nghiệm với máng nghiêng.

  • Thả hòn bi lăn xuống một máng nghiêng, bi lăn lên máng nghiêng đối diện đến gần độ cao ban đầu.
  • Giảm độ nghiêng của máng đối diện, bi lăn được đoạn đường dài hơn để lên gần độ cao đó.
  • Máng càng nhẵn, bi càng lên gần độ cao ban đầu; phần thiếu hụt là do ma sát.
  • Nếu đặt máng đối diện nằm ngang và không có ma sát, bi không thể đạt lại độ cao ban đầu nên sẽ lăn mãi với vận tốc không đổi.

Ghi chú · Kết luận của Galilei

Lực không phải là nguyên nhân duy trì chuyển động. Xe dừng lại là vì có lực cản; lực là nguyên nhân làm thay đổi vận tốc của vật.

Định luật 1 Newton

Định lí · Định luật 1 Newton

Nếu một vật không chịu tác dụng của lực nào hoặc chịu tác dụng của các lực có hợp lực bằng không, thì vật đang đứng yên sẽ tiếp tục đứng yên, vật đang chuyển động sẽ tiếp tục chuyển động thẳng đều.

Trong thực tế khó có vật nào hoàn toàn không chịu lực, nhưng rất nhiều vật chịu các lực cân bằng. Ô tô chạy thẳng đều trên đường ngang có lực kéo bằng lực cản và trọng lực cân bằng với phản lực của mặt đường, nên vectơ F= vectơ 0 và vận tốc không đổi.

Lưu ý · Dễ nhầm

Hợp lực bằng không không có nghĩa là vật đứng yên. Vật có thể đang chuyển động thẳng đều với vận tốc lớn.

Quán tính

Định nghĩa · Quán tính

Quán tính là tính chất của mọi vật có xu hướng bảo toàn vận tốc cả về hướng và độ lớn, tức là bảo toàn trạng thái đứng yên hay chuyển động của vật.

Vì vậy định luật 1 Newton còn được gọi là định luật quán tính, và chuyển động thẳng đều được gọi là chuyển động theo quán tính. Quán tính giải thích nhiều hiện tượng quen thuộc:

  • Xe buýt phanh gấp, hành khách lao về phía trước; xe tăng tốc đột ngột, hành khách ngả về phía sau.
  • Xe rẽ gấp sang trái, người trên xe nghiêng sang phải.
  • Giũ mạnh chiếc áo rồi dừng tay đột ngột, bụi tiếp tục chuyển động và văng ra khỏi áo.
  • Gõ cán búa xuống nền, cán dừng lại còn đầu búa tiếp tục đi xuống và cắm chặt vào cán.

Khối lượng là số đo mức quán tính

Mọi vật đều có quán tính, nhưng mức quán tính của các vật khác nhau: cùng một lực, chiếc xe nặng khó thay đổi vận tốc hơn chiếc xe nhẹ. Tàu hoả đầy hàng phải phanh từ rất xa ga mới dừng kịp, còn xe đạp dừng lại ngay.

Định nghĩa · Khối lượng

Khối lượng là đại lượng đặc trưng cho mức quán tính của vật. Vật có khối lượng càng lớn thì mức quán tính càng lớn, càng khó thay đổi vận tốc.
1 kg4 kg
4 kg

Cùng một lực đẩy, cùng trong một giây. Xe nào đổi vận tốc khó hơn?

Khám phá

Xe trên mặt ngày càng nhẵn

Thả xe lần lượt trên các mặt từ cát đến không ma sát và ghi lại quãng đường. Ma sát giảm dần thì xe đi xa dần; khi không còn ma sát, xe chuyển động thẳng đều mãi cho đến khi em bấm dừng quan sát.

Mặt đường
0 m2 m4 m6 m8 m10 m12 m14 m16 mNPF cản
4 m/s
Vận tốc
4 m/s
Đã đi
0 m
Thời gian
0 s
Quãng đường đến khi dừng, thả xe với vận tốc 4 m/s
Mặt đườngGia tốc do lực cảnQuãng đường
Cát3 m/s²?
Thảm1 m/s²?
Gỗ nhẵn0,3 m/s²?
Mặt băng0,1 m/s²?
Không ma sát0 m/s²?

Trọng lực và phản lực của mặt đường cân bằng nhau, nên chỉ còn lực cản làm xe chậm lại. Thả xe trên từng mặt, từ thô đến nhẵn.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một ô tô chạy thẳng đều trên đường nằm ngang với vận tốc 54 km/h, lực kéo của động cơ là 1500 N. Tìm tổng lực cản tác dụng lên xe và quãng đường xe đi được trong 10 s.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Xe buýt đang chạy đều thì phanh gấp, hành khách đứng trên xe bị lao về phía trước. Giải thích hiện tượng.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Một vật đang chuyển động thì hợp lực tác dụng lên nó đột ngột bằng không. Vật sẽ

Bài 2

Một ô tô chạy thẳng đều trên đường ngang với lực kéo 2400 N. Tính độ lớn tổng lực cản tác dụng lên xe.

Đơn vị:N

Bài 3

Một vật trượt thẳng đều trên sàn ngang khi được kéo bằng lực 12 N theo phương ngang. Tính độ lớn lực ma sát.

Đơn vị:N

Bài 4

Một đoàn tàu đang chạy với vận tốc 72 km/h thì hợp lực tác dụng lên tàu bằng không. Tính quãng đường tàu đi được trong 30 s tiếp theo.

Đơn vị:m

Bài 5

Hiện tượng nào sau đây không phải do quán tính?

Bài 6

Xe đang đi thẳng thì rẽ gấp sang phải. Người ngồi trên xe có xu hướng nghiêng về phía nào?

Bài 7

Một xe tải 5 tấn và một xe con 1 tấn cùng chạy với một vận tốc. Muốn dừng trong cùng thời gian, xe nào cần lực hãm lớn hơn?

Bài 8

Chọn các phát biểu đúng.

Bài 9

Tính chất của mọi vật có xu hướng bảo toàn vận tốc cả về hướng và độ lớn gọi là gì?

Ghi nhớ

  • Lực không duy trì chuyển động; lực làm thay đổi vận tốc của vật.
  • Hợp lực bằng không: vật đứng yên tiếp tục đứng yên, vật đang chuyển động tiếp tục chuyển động thẳng đều.
  • Quán tính là xu hướng bảo toàn vận tốc cả về hướng và độ lớn của mọi vật.
  • Khối lượng đặc trưng cho mức quán tính: khối lượng càng lớn, vận tốc càng khó thay đổi.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ