Chương III · Lý thuyết
Bài 14. Định luật 1 Newton
Đẩy một chiếc xe rồi buông tay, xe chạy chậm dần rồi dừng. Phải chăng muốn vật chuyển động thì phải luôn có lực đẩy? Suốt gần hai nghìn năm, nhiều người tin như vậy, cho đến khi Galilei đặt lại câu hỏi: nếu không có gì cản, xe sẽ dừng lại hay chạy mãi?
Em sẽ học được
- Nêu được ý tưởng thí nghiệm của Galilei về mối liên hệ giữa lực và chuyển động.
- Phát biểu được định luật 1 Newton.
- Nêu được quán tính là gì và giải thích được một số hiện tượng thực tế.
- Nêu được khối lượng là số đo mức quán tính của vật.
Lực và chuyển động
Aristotle cho rằng lực là nguyên nhân của chuyển động: không còn lực thì vật dừng lại. Galilei đã kiểm tra quan niệm này bằng thí nghiệm với máng nghiêng.
- Thả hòn bi lăn xuống một máng nghiêng, bi lăn lên máng nghiêng đối diện đến gần độ cao ban đầu.
- Giảm độ nghiêng của máng đối diện, bi lăn được đoạn đường dài hơn để lên gần độ cao đó.
- Máng càng nhẵn, bi càng lên gần độ cao ban đầu; phần thiếu hụt là do ma sát.
- Nếu đặt máng đối diện nằm ngang và không có ma sát, bi không thể đạt lại độ cao ban đầu nên sẽ lăn mãi với vận tốc không đổi.
Ghi chú · Kết luận của Galilei
Định luật 1 Newton
Định lí · Định luật 1 Newton
Trong thực tế khó có vật nào hoàn toàn không chịu lực, nhưng rất nhiều vật chịu các lực cân bằng. Ô tô chạy thẳng đều trên đường ngang có lực kéo bằng lực cản và trọng lực cân bằng với phản lực của mặt đường, nên vectơ F= vectơ 0 và vận tốc không đổi.
Lưu ý · Dễ nhầm
Quán tính
Định nghĩa · Quán tính
Vì vậy định luật 1 Newton còn được gọi là định luật quán tính, và chuyển động thẳng đều được gọi là chuyển động theo quán tính. Quán tính giải thích nhiều hiện tượng quen thuộc:
- Xe buýt phanh gấp, hành khách lao về phía trước; xe tăng tốc đột ngột, hành khách ngả về phía sau.
- Xe rẽ gấp sang trái, người trên xe nghiêng sang phải.
- Giũ mạnh chiếc áo rồi dừng tay đột ngột, bụi tiếp tục chuyển động và văng ra khỏi áo.
- Gõ cán búa xuống nền, cán dừng lại còn đầu búa tiếp tục đi xuống và cắm chặt vào cán.
Khối lượng là số đo mức quán tính
Mọi vật đều có quán tính, nhưng mức quán tính của các vật khác nhau: cùng một lực, chiếc xe nặng khó thay đổi vận tốc hơn chiếc xe nhẹ. Tàu hoả đầy hàng phải phanh từ rất xa ga mới dừng kịp, còn xe đạp dừng lại ngay.
Định nghĩa · Khối lượng
Cùng một lực đẩy, cùng trong một giây. Xe nào đổi vận tốc khó hơn?
Khám phá
Xe trên mặt ngày càng nhẵn
Thả xe lần lượt trên các mặt từ cát đến không ma sát và ghi lại quãng đường. Ma sát giảm dần thì xe đi xa dần; khi không còn ma sát, xe chuyển động thẳng đều mãi cho đến khi em bấm dừng quan sát.
- Vận tốc
- 4 m/s
- Đã đi
- 0 m
- Thời gian
- 0 s
| Mặt đường | Gia tốc do lực cản | Quãng đường |
|---|---|---|
| Cát | 3 m/s² | ? |
| Thảm | 1 m/s² | ? |
| Gỗ nhẵn | 0,3 m/s² | ? |
| Mặt băng | 0,1 m/s² | ? |
| Không ma sát | 0 m/s² | ? |
Trọng lực và phản lực của mặt đường cân bằng nhau, nên chỉ còn lực cản làm xe chậm lại. Thả xe trên từng mặt, từ thô đến nhẵn.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Một vật đang chuyển động thì hợp lực tác dụng lên nó đột ngột bằng không. Vật sẽ
Bài 2
Một ô tô chạy thẳng đều trên đường ngang với lực kéo 2400 N. Tính độ lớn tổng lực cản tác dụng lên xe.
Bài 3
Một vật trượt thẳng đều trên sàn ngang khi được kéo bằng lực 12 N theo phương ngang. Tính độ lớn lực ma sát.
Bài 4
Một đoàn tàu đang chạy với vận tốc 72 km/h thì hợp lực tác dụng lên tàu bằng không. Tính quãng đường tàu đi được trong 30 s tiếp theo.
Bài 5
Hiện tượng nào sau đây không phải do quán tính?
Bài 6
Xe đang đi thẳng thì rẽ gấp sang phải. Người ngồi trên xe có xu hướng nghiêng về phía nào?
Bài 7
Một xe tải 5 tấn và một xe con 1 tấn cùng chạy với một vận tốc. Muốn dừng trong cùng thời gian, xe nào cần lực hãm lớn hơn?
Bài 8
Chọn các phát biểu đúng.
Bài 9
Tính chất của mọi vật có xu hướng bảo toàn vận tốc cả về hướng và độ lớn gọi là gì?
Ghi nhớ
- Lực không duy trì chuyển động; lực làm thay đổi vận tốc của vật.
- Hợp lực bằng không: vật đứng yên tiếp tục đứng yên, vật đang chuyển động tiếp tục chuyển động thẳng đều.
- Quán tính là xu hướng bảo toàn vận tốc cả về hướng và độ lớn của mọi vật.
- Khối lượng đặc trưng cho mức quán tính: khối lượng càng lớn, vận tốc càng khó thay đổi.