Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 18. Lực ma sát

Đẩy nhẹ một chiếc tủ nặng, tủ vẫn đứng yên. Đẩy mạnh dần, đến một lúc tủ bật đi, và khi đã trượt thì lại dễ đẩy hơn lúc đầu. Điều gì đã giữ tủ lại, và vì sao lực giữ đó lại giảm khi tủ bắt đầu trượt?

Em sẽ học được

  • Nêu được đặc điểm của lực ma sát nghỉ và lực ma sát nghỉ cực đại.
  • Nêu được đặc điểm của lực ma sát trượt, viết được công thức F mst =μN.
  • Biết độ lớn lực ma sát trượt phụ thuộc vào vật liệu, tình trạng bề mặt và áp lực, không phụ thuộc vào diện tích tiếp xúc.
  • Vận dụng được hệ số ma sát để tính lực và gia tốc, nêu được lợi ích và tác hại của ma sát.

Lực ma sát nghỉ

Định nghĩa · Lực ma sát nghỉ

Lực ma sát nghỉ xuất hiện ở mặt tiếp xúc khi có một lực tác dụng lên vật nhưng vật vẫn đứng yên. Lực này cùng phương, ngược chiều với lực tác dụng theo phương song song với mặt tiếp xúc, và có độ lớn bằng độ lớn của lực đó nên giữ cho vật đứng yên.

Khi lực tác dụng tăng dần, lực ma sát nghỉ tăng theo, đến một giá trị lớn nhất gọi là lực ma sát nghỉ cực đại F (msn max). Lực tác dụng vượt quá giá trị đó thì vật bắt đầu trượt.

Ghi chú · Ma sát nghỉ cũng có ích

Khi ta bước đi, bàn chân đẩy mặt đất về phía sau. Lực ma sát nghỉ do mặt đất tác dụng lên chân hướng về phía trước và là lực phát động giúp ta đi được.

Lực ma sát trượt

Định nghĩa · Lực ma sát trượt

Lực ma sát trượt xuất hiện ở mặt tiếp xúc khi vật trượt trên một bề mặt. Lực có điểm đặt tại mặt tiếp xúc, phương song song với mặt tiếp xúc và chiều ngược với chiều chuyển động tương đối của vật so với bề mặt.

Thí nghiệm kéo vật đều bằng lực kế cho thấy độ lớn của lực ma sát trượt:

  • phụ thuộc vào vật liệu và tình trạng của hai bề mặt tiếp xúc;
  • tỉ lệ với độ lớn áp lực N giữa hai bề mặt;
  • không phụ thuộc vào diện tích tiếp xúc và tốc độ của vật.

Định lí · Công thức

F mst =μN (nhiều tài liệu viết gọn là F ms). Tỉ số μ=(F mst)/N là hệ số ma sát trượt, không có đơn vị, phụ thuộc vào vật liệu và tình trạng của hai mặt tiếp xúc; N là độ lớn áp lực, tính bằng niutơn.

Trên mặt ngang, nếu các lực khác không có thành phần thẳng đứng thì N=P=mg. Thực nghiệm cho thấy F mst thường nhỏ hơn F (msn max) một chút, nên giữ vật trượt đều dễ hơn làm vật bắt đầu trượt.

Lực ma sát trong đời sống

Ma sát có lợiMa sát có hại
Giúp người và xe đi được trên đường, phanh được xeLàm mòn lốp xe, giày dép, chi tiết máy
Giữ đồ vật nằm yên, giúp ta cầm nắm đượcCản trở chuyển động, tốn thêm năng lượng và sinh nhiệt

Muốn giảm ma sát có thể làm nhẵn bề mặt, tra dầu mỡ, thay vật liệu tiếp xúc, giảm áp lực, hoặc đổi ma sát trượt thành ma sát lăn bằng con lăn và ổ bi: lực ma sát lăn xuất hiện khi vật lăn trên một bề mặt và thường nhỏ hơn nhiều so với lực ma sát trượt. Muốn tăng ma sát có thể làm nhám bề mặt, như tạo gai lốp xe hay xoa phấn vào tay trước khi nâng tạ.

Lưu ý · An toàn giao thông

Đường trơn do mưa làm μ giảm, nên lực hãm giảm và quãng đường phanh dài ra. Lốp xe mòn cũng có tác dụng tương tự. Vì vậy cần giảm tốc độ và giữ khoảng cách khi trời mưa.

Khám phá

Kéo vật trên mặt sàn

Tăng từ từ lực kéo và theo dõi đồ thị: đường thẳng đi lên là ma sát nghỉ, chỗ tụt xuống là lúc vật bắt đầu trượt. Sau đó giảm lực kéo về đúng F mst, đổi mặt tiếp xúc rồi đổi cặp bề mặt. Hệ số ma sát trong hình là giá trị minh hoạ.

Cặp bề mặt
Mặt tiếp xúc của vật
5 kg
0 N
5 kg
Áp lực N
49 N
Fmsn
0 N
Gia tốc a
0 m/s²
010200102030Fms (N)F (N)

Chưa có lực kéo thì cũng chưa có lực ma sát. Tăng từ từ lực kéo và quan sát đồ thị.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một thùng gỗ khối lượng 20 kg đặt trên sàn ngang, hệ số ma sát trượt μ=0,3. Lấy g=9,8 m/s². a) Tính lực đẩy ngang để thùng trượt thẳng đều. b) Nếu đẩy với lực 80 N thì thùng có gia tốc bao nhiêu?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Dùng lực kế kéo đều một khối gỗ 2,5 kg trên mặt bàn ngang, lực kế chỉ 4,9 N. Tính hệ số ma sát trượt. Lấy g=9,8 m/s².
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một chiếc tủ có lực ma sát nghỉ cực đại với sàn là 120 N. Một người đẩy tủ theo phương ngang với lực 80 N. Tủ có chuyển động không? Lực ma sát tác dụng lên tủ bằng bao nhiêu?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Một vật trượt trên mặt phẳng với áp lực N=50 N, hệ số ma sát trượt μ=0,4. Tính lực ma sát trượt.

Đơn vị:N

Bài 2

Một vật 10 kg trượt trên sàn ngang, hệ số ma sát trượt 0,25. Tính lực ma sát trượt. Lấy g=9,8 m/s².

Đơn vị:N

Bài 3

Kéo đều một vật 5 kg trên mặt ngang bằng lực kế nằm ngang, lực kế chỉ 14,7 N. Tính hệ số ma sát trượt. Lấy g=9,8 m/s².

Bài 4

Một vật có lực ma sát nghỉ cực đại với sàn là 150 N. Đẩy vật theo phương ngang với lực 90 N. Tính độ lớn lực ma sát tác dụng lên vật.

Đơn vị:N

Bài 5

Đẩy một thùng 20 kg trên sàn ngang bằng lực ngang 100 N, hệ số ma sát trượt 0,4. Tính gia tốc của thùng. Lấy g=9,8 m/s².

Đơn vị:m/s²

Bài 6

Một ô tô đang chạy với tốc độ 10 m/s thì phanh gấp, bánh xe trượt trên đường với hệ số ma sát trượt 0,5. Tính quãng đường xe đi thêm được đến khi dừng. Lấy g=9,8 m/s².

Đơn vị:m

Bài 7

Đặt một viên gạch trên bàn lần lượt bằng mặt rộng và mặt hẹp rồi kéo đều. So sánh lực ma sát trượt trong hai lần, biết hai mặt gạch như nhau.

Bài 8

Độ lớn lực ma sát trượt phụ thuộc vào những yếu tố nào?

Bài 9

Khi ta bước đi trên đường, lực nào do mặt đất tác dụng lên bàn chân và đẩy ta tiến về phía trước?

Bài 10

Cách nào làm giảm ma sát?

Ghi nhớ

  • Lực ma sát nghỉ có độ lớn bằng lực tác dụng song song với mặt tiếp xúc, tăng đến cực đại F (msn max) thì vật bắt đầu trượt.
  • Lực ma sát trượt: F mst =μN, ngược chiều chuyển động tương đối, thường nhỏ hơn F (msn max).
  • μ phụ thuộc vào vật liệu và tình trạng bề mặt; F mst không phụ thuộc vào diện tích tiếp xúc và tốc độ.
  • Ma sát vừa có lợi vừa có hại: có thể làm tăng hoặc giảm tuỳ mục đích.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ