Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 19. Lực cản và lực nâng

Vì sao xe đua, tàu cao tốc, cá heo đều có đầu thon? Vì sao chiếc máy bay nặng hàng trăm tấn lại giữ được độ cao, còn con chuồn chuồn có thể lơ lửng trên không? Câu trả lời nằm ở hai lực do chất lưu tác dụng lên vật: lực cản và lực nâng.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm chất lưu, đặc điểm của lực cản khi vật chuyển động trong chất lưu.
  • Nêu được lực cản phụ thuộc vào hình dạng và tốc độ của vật, giải thích được tác dụng của hình dạng khí động học.
  • Giải thích được vì sao vật rơi trong chất lưu đạt tới tốc độ giới hạn.
  • Nêu được đặc điểm của lực nâng và vận dụng để tính lực nâng trong trường hợp vật cân bằng.

Lực cản của chất lưu

Định nghĩa · Chất lưu và lực cản

Chất lưu là tên gọi chung của chất lỏng và chất khí. Mọi vật chuyển động trong chất lưu đều chịu tác dụng của lực cản, có hướng ngược với hướng chuyển động của vật và có tác dụng làm chậm chuyển động đó.
  • Tốc độ: vật chuyển động càng nhanh, lực cản càng lớn. Đạp xe nhanh ta cảm nhận gió cản mạnh hơn đạp chậm.
  • Hình dạng: cùng tốc độ, vật đầu bè chịu lực cản lớn hơn vật đầu thon.

Định nghĩa · Hình dạng khí động học

Hình dạng khí động học là hình dạng có phần đầu thon, nhỏ, giúp dòng chất lưu chảy bám theo thân vật và làm giảm đáng kể lực cản. Tàu ngầm, cá, máy bay, ô tô đua đều có dạng này.

Tốc độ giới hạn khi vật rơi trong chất lưu

Khi một vật rơi trong chất lưu, tốc độ tăng làm lực cản tăng. Đến một lúc, lực cản cân bằng với trọng lực (nếu lực đẩy của chất lưu không đáng kể) nên hợp lực bằng 0: vật chuyển động đều với tốc độ không đổi, gọi là tốc độ giới hạn.

Người nhảy dù
PFc
020406005101520v (m/s)t (s)Tốc độ giới hạn
3 s
70 kg

Tốc độ 26,7 m/s còn nhỏ nên lực cản 178 N nhỏ hơn trọng lực 686 N: người vẫn rơi nhanh dần, nhưng gia tốc giảm dần.

Chiếc dù có diện tích lớn và cản không khí mạnh, nên tốc độ giới hạn khi bung dù chỉ vài mét trên giây, đủ để người nhảy dù tiếp đất an toàn.

Lực nâng của chất lưu

Định nghĩa · Lực nâng

Khi chuyển động trong nước hoặc không khí, ngoài lực cản vật còn có thể chịu lực nâng của chất lưu. Lực này có phương vuông góc với hướng chuyển động và đỡ vật, giúp máy bay, chim và côn trùng bay được.
So sánh lực cản và lực nâng khi vật chuyển động trong chất lưu
Đặc điểmLực cảnLực nâng
PhươngSong song với chuyển độngVuông góc với chuyển động
Tác dụngLàm chậm chuyển độngĐỡ vật, giữ vật không bị rơi

Máy bay bay ngang với tốc độ không đổi thì các lực cân bằng từng đôi: lực nâng cân bằng với trọng lực, lực đẩy của động cơ cân bằng với lực cản. Khi cất cánh, đầu máy bay ngẩng lên làm lực nâng tăng; khi hạ cánh, đầu chúc nhẹ xuống làm lực nâng giảm.

Ghi chú · Lực đẩy Archimedes

Vật đứng yên trong chất lưu cũng được chất lưu nâng đỡ bằng lực đẩy Archimedes: F A =ρgV, với ρ là khối lượng riêng của chất lưu, V là thể tích phần chất lưu bị vật chiếm chỗ. Khinh khí cầu và tàu thuyền nổi được nhờ lực này.

Khám phá

Ống khí động ảo

Đổi hình dạng vật và tốc độ gió, so sánh độ dài mũi tên lực cản. Với cánh máy bay, tăng góc ngẩng để xem lực nâng đổi thế nào. Số đo trong ống là từ một mô hình minh hoạ, dùng để so sánh các trường hợp.

Hình dạng vật
Lực cảnGió →
30 m/s
Lực cản
64,8 N
Lực nâng
0 N

Dòng khí bị chặn và tạo xoáy phía sau vật nên lực cản lớn. Đổi sang giọt nước cùng tốc độ gió để so sánh; tăng tốc độ gió cũng làm lực cản tăng nhanh.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một máy bay khối lượng 500 tấn bay ngang với tốc độ không đổi. Tính độ lớn lực nâng của không khí lên máy bay. Lấy g=9,8 m/s².
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một người nhảy dù cùng dù có tổng khối lượng 80 kg đang rơi đều với tốc độ giới hạn. Tính độ lớn lực cản của không khí. Lấy g=9,8 m/s².
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một vật có thể tích 0,002 m³ chìm hoàn toàn trong nước, khối lượng riêng của nước 1000 kg/m³. Tính lực đẩy Archimedes. Lấy g=9,8 m/s².
Đã hiện 0/1 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Chất lưu gồm những chất nào?

Bài 2

Lực cản của chất lưu tác dụng lên vật đang chuyển động có hướng

Bài 3

Lực cản của không khí lên một ô tô phụ thuộc vào những yếu tố nào được nêu dưới đây?

Bài 4

Vì sao tàu ngầm và cá thường có phần đầu thon?

Bài 5

Một máy bay khối lượng 200 tấn bay ngang với tốc độ không đổi. Tính độ lớn lực nâng, theo đơn vị MN. Lấy g=9,8 m/s².

Đơn vị:MN

Bài 6

Một khinh khí cầu có tổng khối lượng 300 kg lơ lửng đứng yên trên không. Tính độ lớn lực nâng của không khí. Lấy g=9,8 m/s².

Đơn vị:N

Bài 7

Một vật 0,5 kg rơi trong dầu và đã đạt tốc độ giới hạn. Lực đẩy của dầu lên vật là 1,4 N. Tính lực cản của dầu. Lấy g=9,8 m/s².

Đơn vị:N

Bài 8

Thả một vật có thể tích 5·10 mũ trừ 4 m³ chìm hoàn toàn trong nước có khối lượng riêng 1000 kg/m³. Tính lực đẩy Archimedes. Lấy g=9,8 m/s².

Đơn vị:N

Bài 9

Một vật rơi trong không khí đạt tốc độ giới hạn khi

Bài 10

Hình dạng có đầu thon, nhỏ, làm giảm lực cản của chất lưu gọi là hình dạng gì? (Trả lời bằng cụm từ.)

Ghi nhớ

  • Lực cản của chất lưu ngược hướng chuyển động, phụ thuộc vào hình dạng và tốc độ của vật.
  • Hình dạng khí động học có đầu thon, nhỏ, làm giảm lực cản.
  • Vật rơi trong chất lưu đạt tốc độ giới hạn khi hợp lực bằng 0, sau đó rơi đều.
  • Lực nâng vuông góc với hướng chuyển động; khi vật bay ngang đều, lực nâng cân bằng với trọng lực.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ