Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 21. Moment lực. Cân bằng của vật rắn

Dùng tay không rất khó vặn một đai ốc, nhưng dùng cờ lê cán dài thì lại dễ. Búa nhổ đinh, bập bênh, tay nắm cửa đều dựa vào cùng một điều: tác dụng làm quay của lực không chỉ phụ thuộc vào độ lớn của lực.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm cánh tay đòn, moment lực, viết được công thức M=F.d.
  • Phát biểu và vận dụng được quy tắc moment lực cho vật có trục quay cố định.
  • Nêu được khái niệm ngẫu lực, tính được moment của ngẫu lực.
  • Nêu và vận dụng được điều kiện cân bằng tổng quát của vật rắn.

Moment lực

Tác dụng làm quay của một lực phụ thuộc vào độ lớn của lực, vị trí của trục quay và khoảng cách từ trục quay đến giá của lực.

Định nghĩa · Cánh tay đòn

Cánh tay đòn của lực là khoảng cách từ trục quay đến giá của lực, kí hiệu là d.

Định nghĩa · Moment lực

Moment lực đối với một trục quay là đại lượng đặc trưng cho tác dụng làm quay của lực quanh trục ấy, được đo bằng tích của độ lớn lực với cánh tay đòn: M=F.d. Đơn vị của moment lực là N.m.
dFO
10 N
0,4 m
90 °

Cánh tay đòn là khoảng cách từ trục đến giá của lực: d=0,4 m. Moment lực M=F·d=10·0,4=4 N.m. Lực vuông góc với thanh cho cánh tay đòn lớn nhất.

Lưu ý · Cánh tay đòn không phải là độ dài thanh

Cánh tay đòn đo vuông góc từ trục đến giá của lực. Khi lực không vuông góc với thanh, d nhỏ hơn khoảng cách từ trục đến điểm đặt lực. Khi giá của lực đi qua trục, d=0 và lực không làm vật quay.

Quy tắc moment lực

Định lí · Quy tắc moment

Muốn cho một vật có trục quay cố định ở trạng thái cân bằng thì tổng các moment lực làm vật quay theo chiều kim đồng hồ phải bằng tổng các moment lực làm vật quay ngược chiều kim đồng hồ.

Nếu quy ước moment làm vật quay theo một chiều là dương, chiều kia là âm, thì điều kiện trên viết gọn thành ∑M=0. Bập bênh cân bằng khi F₁d₁=F₂d₂: người nhẹ hơn ngồi xa trục hơn.

Ngẫu lực

Định nghĩa · Ngẫu lực

Ngẫu lực là hệ hai lực song song, ngược chiều, có độ lớn bằng nhau và cùng đặt vào một vật. Hợp lực của ngẫu lực bằng 0 nên ngẫu lực chỉ làm vật quay, không làm vật chuyển động tịnh tiến.

Moment của ngẫu lực bằng độ lớn của một lực nhân với khoảng cách d giữa hai giá của hai lực: M=F.d. Ta gặp ngẫu lực khi vặn vòi nước, xoay vô lăng bằng hai tay.

F₁F₂O
8 N
0,5 m
0,2 m
Moment F₁
1,6 N.m
Moment F₂
2,4 N.m
Tổng
4 N.m

Hai lực cùng làm vật quay một chiều nên moment cộng lại: M=F·d=8·0,5=4 N.m, dù trục đặt ở đâu giữa hai giá. Hợp lực bằng 0 nên ngẫu lực không làm vật tịnh tiến.

Điều kiện cân bằng tổng quát của vật rắn

Định lí · Hai điều kiện

Một vật rắn ở trạng thái cân bằng khi: (1) tổng các lực tác dụng lên vật bằng 0, ∑ vectơ F= vectơ 0; (2) tổng moment lực đối với một điểm bất kì, chọn một chiều quay làm chiều dương, bằng 0, ∑M=0.

Khi giải bài toán, nên lấy moment đối với điểm có lực chưa biết đi qua: moment của lực đó bằng 0 nên phương trình còn ít ẩn hơn.

Khám phá

Thanh cân có trục quay

Mỗi quả nặng là 1 N, các vị trí cách trục 10 cm. Bên trái đang có 2 quả ở vị trí 30 cm. Hãy treo quả nặng ở bên phải để thanh nằm ngang, rồi tìm thêm một cách cân bằng khác với số quả khác đi.

Khi bấm vào một vị trí

Bên trái trục

Bên phải trục

Moment bên trái
0,6 N.m
Moment bên phải
0 N.m

Chưa cân bằng: M trái =0,6 N.m, M phải =0 N.m. Thanh quay về bên có moment lớn hơn (bên trái).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dùng cờ lê vặn một đai ốc, tác dụng lực 20 N vuông góc với tay cờ lê tại điểm cách trục 0,3 m. Tính moment lực.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Bạn A nặng 30 kg ngồi cách trục bập bênh 1,5 m. Bạn B nặng 45 kg phải ngồi cách trục bao nhiêu ở phía bên kia để bập bênh cân bằng?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Hai tay tác dụng lên vô lăng một ngẫu lực, mỗi lực 8 N, hai giá cách nhau 0,4 m. Tính moment của ngẫu lực.
Đã hiện 0/1 bước

Ví dụ 4

Đề bài: Thanh AB dài 1 m có trọng lượng 20 N, trọng tâm ở chính giữa, đặt nằm ngang trên hai giá đỡ tại A và B. Treo vật 30 N tại điểm C cách A là 20 cm. Tính lực đỡ của hai giá.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Một lực 15 N có cánh tay đòn 0,2 m đối với trục quay. Tính moment lực.

Đơn vị:N.m

Bài 2

Thước mảnh quay quanh trục O. Tác dụng lực 4 N tại điểm cách O là 0,5 m, hướng lực hợp với thước góc 30°. Tính moment lực.

Đơn vị:N.m

Bài 3

Một cờ lê dài 0,3 m cần tạo moment 12 N.m để vặn đai ốc. Tính lực tối thiểu tác dụng tại đầu cờ lê.

Đơn vị:N

Bài 4

Thanh nhẹ có trục quay. Treo lực F₁=6 N cách trục 0,2 m. Ở phía bên kia, cách trục 0,3 m, cần treo lực F₂ bằng bao nhiêu để thanh cân bằng?

Đơn vị:N

Bài 5

Bạn 40 kg ngồi cách trục bập bênh 1,5 m. Bạn 60 kg phải ngồi cách trục bao nhiêu mét ở phía bên kia để cân bằng?

Đơn vị:m

Bài 6

Dùng đòn bẩy nâng tảng đá nặng 600 N đặt cách điểm tựa 0,3 m. Tay ấn vuông góc với đòn tại điểm cách điểm tựa 1,2 m. Tính lực ấn của tay.

Đơn vị:N

Bài 7

Một ngẫu lực có mỗi lực 5 N, khoảng cách giữa hai giá 0,3 m. Tính moment của ngẫu lực.

Đơn vị:N.m

Bài 8

Thanh AB dài 2 m có trọng lượng 100 N, trọng tâm ở chính giữa, đặt nằm ngang trên hai giá tại A và B. Treo vật 200 N cách A là 0,5 m. Tính lực đỡ của giá tại A.

Đơn vị:N

Bài 9

Lực có giá đi qua trục quay của vật thì

Bài 10

Vật tự do chịu một ngẫu lực thì

Bài 11

Một vật rắn cân bằng phải thoả mãn những điều kiện nào?

Bài 12

Khoảng cách từ trục quay đến giá của lực gọi là gì?

Ghi nhớ

  • Cánh tay đòn d là khoảng cách từ trục quay đến giá của lực; moment lực M=F.d, đơn vị N.m.
  • Quy tắc moment: tổng moment làm vật quay cùng chiều kim đồng hồ bằng tổng moment làm vật quay ngược chiều.
  • Ngẫu lực: hai lực song song, ngược chiều, cùng độ lớn; chỉ làm vật quay, M=F.d với d là khoảng cách hai giá.
  • Vật rắn cân bằng khi tổng lực bằng vectơ 0 và tổng moment đối với một điểm bất kì bằng 0.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ