Chương III · Lý thuyết
Bài 21. Moment lực. Cân bằng của vật rắn
Dùng tay không rất khó vặn một đai ốc, nhưng dùng cờ lê cán dài thì lại dễ. Búa nhổ đinh, bập bênh, tay nắm cửa đều dựa vào cùng một điều: tác dụng làm quay của lực không chỉ phụ thuộc vào độ lớn của lực.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm cánh tay đòn, moment lực, viết được công thức M=F.d.
- Phát biểu và vận dụng được quy tắc moment lực cho vật có trục quay cố định.
- Nêu được khái niệm ngẫu lực, tính được moment của ngẫu lực.
- Nêu và vận dụng được điều kiện cân bằng tổng quát của vật rắn.
Moment lực
Tác dụng làm quay của một lực phụ thuộc vào độ lớn của lực, vị trí của trục quay và khoảng cách từ trục quay đến giá của lực.
Định nghĩa · Cánh tay đòn
Định nghĩa · Moment lực
Cánh tay đòn là khoảng cách từ trục đến giá của lực: d=0,4 m. Moment lực M=F·d=10·0,4=4 N.m. Lực vuông góc với thanh cho cánh tay đòn lớn nhất.
Lưu ý · Cánh tay đòn không phải là độ dài thanh
Quy tắc moment lực
Định lí · Quy tắc moment
Nếu quy ước moment làm vật quay theo một chiều là dương, chiều kia là âm, thì điều kiện trên viết gọn thành ∑M=0. Bập bênh cân bằng khi F₁d₁=F₂d₂: người nhẹ hơn ngồi xa trục hơn.
Ngẫu lực
Định nghĩa · Ngẫu lực
Moment của ngẫu lực bằng độ lớn của một lực nhân với khoảng cách d giữa hai giá của hai lực: M=F.d. Ta gặp ngẫu lực khi vặn vòi nước, xoay vô lăng bằng hai tay.
- Moment F₁
- 1,6 N.m
- Moment F₂
- 2,4 N.m
- Tổng
- 4 N.m
Hai lực cùng làm vật quay một chiều nên moment cộng lại: M=F·d=8·0,5=4 N.m, dù trục đặt ở đâu giữa hai giá. Hợp lực bằng 0 nên ngẫu lực không làm vật tịnh tiến.
Điều kiện cân bằng tổng quát của vật rắn
Định lí · Hai điều kiện
Khi giải bài toán, nên lấy moment đối với điểm có lực chưa biết đi qua: moment của lực đó bằng 0 nên phương trình còn ít ẩn hơn.
Khám phá
Thanh cân có trục quay
Mỗi quả nặng là 1 N, các vị trí cách trục 10 cm. Bên trái đang có 2 quả ở vị trí 30 cm. Hãy treo quả nặng ở bên phải để thanh nằm ngang, rồi tìm thêm một cách cân bằng khác với số quả khác đi.
Bên trái trục
Bên phải trục
- Moment bên trái
- 0,6 N.m
- Moment bên phải
- 0 N.m
Chưa cân bằng: M trái =0,6 N.m, M phải =0 N.m. Thanh quay về bên có moment lớn hơn (bên trái).
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Ví dụ 4
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Một lực 15 N có cánh tay đòn 0,2 m đối với trục quay. Tính moment lực.
Bài 2
Thước mảnh quay quanh trục O. Tác dụng lực 4 N tại điểm cách O là 0,5 m, hướng lực hợp với thước góc 30°. Tính moment lực.
Bài 3
Một cờ lê dài 0,3 m cần tạo moment 12 N.m để vặn đai ốc. Tính lực tối thiểu tác dụng tại đầu cờ lê.
Bài 4
Thanh nhẹ có trục quay. Treo lực F₁=6 N cách trục 0,2 m. Ở phía bên kia, cách trục 0,3 m, cần treo lực F₂ bằng bao nhiêu để thanh cân bằng?
Bài 5
Bạn 40 kg ngồi cách trục bập bênh 1,5 m. Bạn 60 kg phải ngồi cách trục bao nhiêu mét ở phía bên kia để cân bằng?
Bài 6
Dùng đòn bẩy nâng tảng đá nặng 600 N đặt cách điểm tựa 0,3 m. Tay ấn vuông góc với đòn tại điểm cách điểm tựa 1,2 m. Tính lực ấn của tay.
Bài 7
Một ngẫu lực có mỗi lực 5 N, khoảng cách giữa hai giá 0,3 m. Tính moment của ngẫu lực.
Bài 8
Thanh AB dài 2 m có trọng lượng 100 N, trọng tâm ở chính giữa, đặt nằm ngang trên hai giá tại A và B. Treo vật 200 N cách A là 0,5 m. Tính lực đỡ của giá tại A.
Bài 9
Lực có giá đi qua trục quay của vật thì
Bài 10
Vật tự do chịu một ngẫu lực thì
Bài 11
Một vật rắn cân bằng phải thoả mãn những điều kiện nào?
Bài 12
Khoảng cách từ trục quay đến giá của lực gọi là gì?
Ghi nhớ
- Cánh tay đòn d là khoảng cách từ trục quay đến giá của lực; moment lực M=F.d, đơn vị N.m.
- Quy tắc moment: tổng moment làm vật quay cùng chiều kim đồng hồ bằng tổng moment làm vật quay ngược chiều.
- Ngẫu lực: hai lực song song, ngược chiều, cùng độ lớn; chỉ làm vật quay, M=F.d với d là khoảng cách hai giá.
- Vật rắn cân bằng khi tổng lực bằng vectơ 0 và tổng moment đối với một điểm bất kì bằng 0.