Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Hoạt động

Bài 22. Thực hành: Tổng hợp lực

Quy tắc hình bình hành và quy tắc hợp lực song song đã được phát biểu trên giấy. Liệu một lực kế thật có chỉ đúng con số ta tính? Trong bài này, em sẽ thay hai lực bằng một lực có cùng tác dụng, rồi so sánh số đo với kết quả tính.

Em sẽ học được

  • Thiết kế và thực hiện được thí nghiệm tổng hợp hai lực đồng quy, hai lực song song cùng chiều.
  • So sánh được kết quả đo với kết quả tính theo quy tắc, chỉ ra nguyên nhân sai số.

Cơ sở lí thuyết

Hai lực đồng quy vectơ F₁, vectơ F₂ hợp với nhau góc α có hợp lực là đường chéo của hình bình hành, với độ lớn:

F= căn bậc hai của (F₁ mũ 2 +F₂ mũ 2 +2F₁F₂ cos α)

Hai lực song song cùng chiều đặt tại A, B có hợp lực song song, cùng chiều với hai lực, độ lớn và điểm đặt O nằm giữa A, B thoả mãn:

F=F₁+F₂, F₁/F₂=d₂/d₁

Ghi chú · Ý tưởng chung của hai thí nghiệm

Một lực là hợp lực của hai lực nếu nó gây ra cùng một tác dụng: làm dây cao su dãn đến đúng điểm cũ, hoặc đưa thanh về đúng vị trí cũ.
Cách treo
AB
1 quả, 0,5 N
2 quả, 1,0 N

Hai lực song song cùng chiều F₁=0,5 N tại A và F₂=1 N tại B kéo thanh xuống. Vạch đứt ghi lại vị trí của thanh. Chuyển sang treo chung để tìm điểm đặt của hợp lực.

Dự án

Thí nghiệm 1: Tổng hợp hai lực đồng quy

Mục tiêu: đo hợp lực của hai lực đồng quy và so sánh với quy tắc hình bình hành. Dụng cụ: bảng thép, đế nam châm, dây cao su, hai lực kế, thước đo góc, bút và giấy.

  1. Gắn đế nam châm lên bảng thép, móc dây cao su vào đế, rồi móc hai lực kế vào đầu còn lại của dây.
  2. Kéo hai lực kế theo hai hướng để dây cao su dãn đến một điểm O rồi đánh dấu điểm đó. Ghi số chỉ F₁, F₂ và đo góc α giữa hai lực.
  3. Tháo một lực kế. Dùng lực kế còn lại kéo dây cao su đến đúng điểm O, ghi số chỉ F đo.
  4. Lặp lại ít nhất 2 lần với các giá trị khác của lực và góc.
  5. Tính F tính theo công thức, so sánh với F đo.
Mẫu bảng ghi số liệu
Lần đoF₁ (N)F₂ (N)αF đo (N)F tính (N)
1……………
2……………
3……………

Dự án

Thí nghiệm 2: Tổng hợp hai lực song song cùng chiều

Mục tiêu: tìm điểm đặt và độ lớn hợp lực của hai lực song song cùng chiều. Dụng cụ: bảng thép, hai đế nam châm, thanh kim loại nhẹ, hai lò xo, các quả nặng, thước.

  1. Treo thanh lên hai đế nam châm bằng hai lò xo. Treo các quả nặng tại hai điểm A, B trên thanh. Đánh dấu vị trí của thanh và ghi F₁, F₂.
  2. Tháo các quả nặng rồi treo tất cả vào một móc trên thanh. Dời móc đến khi thanh về đúng vị trí đã đánh dấu.
  3. Đánh dấu điểm treo O, đo d₁=OA, d₂=OB. Lực do các quả nặng treo chung có độ lớn F bằng tổng trọng lượng của chúng.
  4. Lặp lại ít nhất 2 lần với số quả nặng khác nhau.
  5. So sánh F với F₁+F₂ và F₁/F₂ với d₂/d₁.
Mẫu bảng ghi số liệu
Lần đoF₁ (N)F₂ (N)d₁ (cm)d₂ (cm)F₁/F₂d₂/d₁
1………………
2………………
3………………

Báo cáo: nộp hai bảng số liệu, kết quả so sánh giữa đo và tính, kết luận về quy tắc hình bình hành và quy tắc hợp lực song song, các nguyên nhân gây sai số.

Lưu ý · Hạn chế sai số

Giữ lực kế song song với bảng và đọc số ở đúng phương dây; kiểm tra kim lực kế chỉ 0 trước khi đo; đưa dây về đúng điểm O, không chỉ gần đó. Khi đo góc, đặt thước đo góc đúng tại điểm O.

Khám phá

Bảng lực kế ảo

Đặt hai lực và góc giữa chúng, bấm thay bằng một lực kế để đọc F đo. Tự tính F theo công thức, nhập vào và ghi vào bảng. Đo ít nhất ba lần với các góc khác nhau. Số đo có sai số nhỏ như lực kế thật.

F₁F₂O
3,0 N
4,0 N
90 °

Đặt hai lực kéo dây cao su đến điểm O, rồi bấm nút để thay bằng một lực kế.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trong một lần đo, F₁=3,0 N, F₂=4,0 N, α=90°; lực kế thay thế chỉ F đo =5,1 N. So sánh với lí thuyết.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Treo F₁=1,0 N tại A và F₂=2,0 N tại B, với AB=24 cm. Hợp lực đặt tại O cách A bao nhiêu?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Hai lực 3 N và 4 N vuông góc với nhau. Tính độ lớn hợp lực.

Đơn vị:N

Bài 2

Hai lực cùng độ lớn 5 N hợp với nhau góc 60°. Tính độ lớn hợp lực.

Đơn vị:N

Bài 3

Hai lực 6 N và 8 N hợp với nhau góc 120°. Tính độ lớn hợp lực.

Đơn vị:N

Bài 4

Hai lực song song cùng chiều F₁=2 N và F₂=3 N đặt lên một thanh. Tính độ lớn hợp lực.

Đơn vị:N

Bài 5

Hai lực song song cùng chiều F₁=2 N tại A, F₂=4 N tại B, AB=30 cm. Điểm đặt hợp lực cách A bao nhiêu xăng-ti-mét?

Đơn vị:cm

Bài 6

Một lần đo được F đo =5,2 N trong khi tính được F tính =5,0 N. Độ lệch tương đối là bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 7

Vì sao phải kéo dây cao su bằng một lực kế đến đúng điểm O đã đánh dấu?

Bài 8

Nguyên nhân nào có thể gây sai số trong thí nghiệm hai lực đồng quy?

Ghi nhớ

  • Hợp lực là lực có cùng tác dụng với các lực thành phần: đưa dây hay thanh về đúng vị trí cũ.
  • Hai lực đồng quy: F mũ 2 =F₁ mũ 2 +F₂ mũ 2 +2F₁F₂ cos α.
  • Hai lực song song cùng chiều: F=F₁+F₂ và F₁/F₂=d₂/d₁.
  • So sánh đo và tính phải kèm độ lệch và nguyên nhân sai số.