Bỏ qua đến nội dung

Chương IV · Lý thuyết

Bài 23. Năng lượng. Công cơ học

Vận động viên nâng tạ từ sàn lên cao rồi giữ yên trên đầu. Động tác nào mệt hơn? Trong đời sống, cả hai đều gọi là "làm việc", nhưng trong Vật lí chỉ một động tác sinh công. Vì sao, và công liên hệ thế nào với năng lượng?

Em sẽ học được

  • Nêu được các dạng năng lượng, tính chất của năng lượng và các cách truyền năng lượng.
  • Hiểu sinh công là một cách truyền năng lượng; viết được công thức A=F s cos α và đơn vị jun.
  • Phân biệt được công phát động, công cản và trường hợp lực không sinh công.
  • Vận dụng được công thức tính công trong các bài toán đơn giản.

Năng lượng

Năng lượng có ở xung quanh ta và trong mọi vật: động năng của xe đang chạy, thế năng của nước trên đỉnh đập, hoá năng của xăng, nhiệt năng của nước nóng, điện năng, quang năng của ánh sáng, năng lượng hạt nhân.

Định nghĩa · Tính chất của năng lượng

Năng lượng là một đại lượng vô hướng; có thể tồn tại ở những dạng khác nhau; có thể truyền từ vật này sang vật khác hoặc chuyển hoá từ dạng này sang dạng khác; tổng năng lượng được bảo toàn. Đơn vị của năng lượng trong hệ SI là jun (J).

Năng lượng có thể được truyền bằng nhiều cách: thực hiện công, truyền nhiệt và phát ra bức xạ. Ngoài jun, người ta còn dùng calo khi nói về nhiệt lượng: 1 cal xấp xỉ 4,2 J.

Thẻ chưa xếp (6)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/6 thẻ

Công cơ học

Một lực sinh công khi điểm đặt của nó dịch chuyển theo hướng không vuông góc với lực. Sinh công là một cách truyền năng lượng: động cơ điện kéo thang máy đi lên đã truyền năng lượng cho thang máy bằng cách thực hiện công.

Định lí · Công thức tính công

Khi lực vectơ F không đổi tác dụng lên vật và điểm đặt của lực chuyển dời một đoạn s theo hướng hợp với hướng của lực góc α thì công của lực là A=F s cos α.

Trong công thức, F tính bằng niutơn (N), s bằng mét (m), A bằng jun (J). Thành phần F cos α của lực dọc theo hướng chuyển dời mới là phần sinh công.

Định nghĩa · Đơn vị công

Jun là công do lực có độ lớn 1 N thực hiện khi điểm đặt của lực chuyển dời 1 m theo hướng của lực: 1 J=1 N·m. Bội số thường dùng là kilôjun: 1 kJ =1000 J.

Công phát động và công cản

Dấu của công phụ thuộc vào cos α, tức là vào góc giữa lực và hướng chuyển dời.

Góc αDấu của cos αCông ATên gọi
0° nhỏ hơn hoặc bằng α<90°dươngA>0công phát động
α=90°bằng 0A=0lực không sinh công
90°<α nhỏ hơn hoặc bằng 180°âmA<0công cản

Ghi chú · Trở lại với vận động viên

Khi nâng tạ lên, lực của tay cùng hướng với chuyển dời nên sinh công. Khi giữ tạ đứng yên, s=0 nên A=0: cơ bắp vẫn mỏi, nhưng lực nâng không sinh công lên tạ.

Lưu ý · Dễ nhầm

Trong A=F s cos α, góc α là góc giữa lực và hướng chuyển dời, không phải góc giữa lực và phương ngang. Hai góc này chỉ trùng nhau khi vật chuyển dời theo phương ngang.

Khám phá

Xoay lực, đọc công

Kéo đầu mũi tên vectơ F để xoay lực (hoặc dùng phím mũi tên). Tìm góc làm công bằng 0, góc làm công lớn nhất và góc làm công âm mạnh nhất.

αF cosαFs = 8 m
60 N
8 m
Thử nhanh góc:

Thanh đo công: 415,7 J

−1 000 J (công cản) 0 1 000 J (công phát động)

A=F s cos α≈60·8·0,866≈415,7 J. Góc α nhọn nên cos α>0: A>0 là công phát động, lực góp phần đẩy vật theo chiều chuyển dời.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một người kéo thùng hàng trên sàn ngang bằng dây chếch lên, lực kéo F=100 N hợp với phương ngang góc 60°. Thùng dịch chuyển 20 m theo phương ngang. Tính công của lực kéo.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ô tô trượt thẳng trên đường ngang khi phanh, lực ma sát có độ lớn 2000 N. Tính công của lực ma sát, công của trọng lực và công của phản lực trên đoạn đường 25 m.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vận động viên nâng đều quả tạ 100 kg từ sàn lên độ cao 2 m rồi giữ yên. Lấy g=9,8 m/s². Tính công của lực nâng trong mỗi giai đoạn.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Đơn vị của năng lượng và của công trong hệ SI là

Bài 2

Lực F=50 N kéo vật dịch chuyển 10 m theo đúng hướng của lực. Tính công của lực.

Đơn vị:J

Bài 3

Lực F=100 N hợp với hướng chuyển dời góc 30°, vật dịch chuyển 10 m. Tính công của lực (làm tròn đến jun).

Đơn vị:J

Bài 4

Một người xách túi đi đều trên đường ngang, lực xách hướng thẳng đứng lên trên. Công của lực xách

Bài 5

Vật trượt 3 m trên sàn, lực ma sát có độ lớn 40 N. Tính công của lực ma sát.

Đơn vị:J

Bài 6

Những lực nào dưới đây sinh công cản?

Bài 7

Ghép mỗi góc giữa lực và hướng chuyển dời với kết luận về công.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Vật 2 kg trượt xuống 5 m dọc theo mặt phẳng nghiêng 30° so với phương ngang. Lấy g=9,8 m/s². Tính công của trọng lực.

Đơn vị:J

Bài 9

Lực không đổi cùng hướng chuyển dời đã thực hiện công 1500 J trên quãng đường 30 m. Tính độ lớn của lực.

Đơn vị:N

Ghi nhớ

  • Năng lượng có nhiều dạng, truyền và chuyển hoá được, đo bằng jun; sinh công là một cách truyền năng lượng.
  • Công của lực không đổi: A=F s cos α, với α là góc giữa lực và hướng chuyển dời.
  • α<90°: công phát động; α=90°: lực không sinh công; α>90°: công cản.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ