Chương IV · Lý thuyết
Bài 23. Năng lượng. Công cơ học
Vận động viên nâng tạ từ sàn lên cao rồi giữ yên trên đầu. Động tác nào mệt hơn? Trong đời sống, cả hai đều gọi là "làm việc", nhưng trong Vật lí chỉ một động tác sinh công. Vì sao, và công liên hệ thế nào với năng lượng?
Em sẽ học được
- Nêu được các dạng năng lượng, tính chất của năng lượng và các cách truyền năng lượng.
- Hiểu sinh công là một cách truyền năng lượng; viết được công thức A=F s cos α và đơn vị jun.
- Phân biệt được công phát động, công cản và trường hợp lực không sinh công.
- Vận dụng được công thức tính công trong các bài toán đơn giản.
Năng lượng
Năng lượng có ở xung quanh ta và trong mọi vật: động năng của xe đang chạy, thế năng của nước trên đỉnh đập, hoá năng của xăng, nhiệt năng của nước nóng, điện năng, quang năng của ánh sáng, năng lượng hạt nhân.
Định nghĩa · Tính chất của năng lượng
Năng lượng có thể được truyền bằng nhiều cách: thực hiện công, truyền nhiệt và phát ra bức xạ. Ngoài jun, người ta còn dùng calo khi nói về nhiệt lượng: 1 cal xấp xỉ 4,2 J.
Thẻ chưa xếp (6)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Công cơ học
Một lực sinh công khi điểm đặt của nó dịch chuyển theo hướng không vuông góc với lực. Sinh công là một cách truyền năng lượng: động cơ điện kéo thang máy đi lên đã truyền năng lượng cho thang máy bằng cách thực hiện công.
Định lí · Công thức tính công
Trong công thức, F tính bằng niutơn (N), s bằng mét (m), A bằng jun (J). Thành phần F cos α của lực dọc theo hướng chuyển dời mới là phần sinh công.
Định nghĩa · Đơn vị công
Công phát động và công cản
Dấu của công phụ thuộc vào cos α, tức là vào góc giữa lực và hướng chuyển dời.
| Góc α | Dấu của cos α | Công A | Tên gọi |
|---|---|---|---|
| 0° nhỏ hơn hoặc bằng α<90° | dương | A>0 | công phát động |
| α=90° | bằng 0 | A=0 | lực không sinh công |
| 90°<α nhỏ hơn hoặc bằng 180° | âm | A<0 | công cản |
Ghi chú · Trở lại với vận động viên
Lưu ý · Dễ nhầm
Khám phá
Xoay lực, đọc công
Kéo đầu mũi tên vectơ F để xoay lực (hoặc dùng phím mũi tên). Tìm góc làm công bằng 0, góc làm công lớn nhất và góc làm công âm mạnh nhất.
Thanh đo công: 415,7 J
A=F s cos α≈60·8·0,866≈415,7 J. Góc α nhọn nên cos α>0: A>0 là công phát động, lực góp phần đẩy vật theo chiều chuyển dời.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Đơn vị của năng lượng và của công trong hệ SI là
Bài 2
Lực F=50 N kéo vật dịch chuyển 10 m theo đúng hướng của lực. Tính công của lực.
Bài 3
Lực F=100 N hợp với hướng chuyển dời góc 30°, vật dịch chuyển 10 m. Tính công của lực (làm tròn đến jun).
Bài 4
Một người xách túi đi đều trên đường ngang, lực xách hướng thẳng đứng lên trên. Công của lực xách
Bài 5
Vật trượt 3 m trên sàn, lực ma sát có độ lớn 40 N. Tính công của lực ma sát.
Bài 6
Những lực nào dưới đây sinh công cản?
Bài 7
Ghép mỗi góc giữa lực và hướng chuyển dời với kết luận về công.
Bài 8
Vật 2 kg trượt xuống 5 m dọc theo mặt phẳng nghiêng 30° so với phương ngang. Lấy g=9,8 m/s². Tính công của trọng lực.
Bài 9
Lực không đổi cùng hướng chuyển dời đã thực hiện công 1500 J trên quãng đường 30 m. Tính độ lớn của lực.
Ghi nhớ
- Năng lượng có nhiều dạng, truyền và chuyển hoá được, đo bằng jun; sinh công là một cách truyền năng lượng.
- Công của lực không đổi: A=F s cos α, với α là góc giữa lực và hướng chuyển dời.
- α<90°: công phát động; α=90°: lực không sinh công; α>90°: công cản.