Chương V · Lý thuyết
Bài 28. Động lượng
Xe tải và ô tô con cùng chạy một tốc độ, xe nào khó dừng hơn? Quả bóng sút càng mạnh, thủ môn càng khó bắt. Khả năng truyền chuyển động của một vật phụ thuộc cả khối lượng và vận tốc. Đại lượng nào gộp được cả hai?
Em sẽ học được
- Nêu được ý nghĩa vật lí và định nghĩa động lượng, viết được vectơ p=m vectơ v và đơn vị kg.m/s.
- Nêu được khái niệm xung lượng của lực và đơn vị N.s.
- Vận dụng được mối liên hệ vectơ FΔt=Δ vectơ p để tính lực, độ biến thiên động lượng và giải thích tác dụng đệm.
Động lượng
Thả các viên bi từ một máng nghiêng cho va chạm với bi đứng yên ở chân dốc. Bi tới càng nặng hoặc càng nhanh thì bi bị va chạm đi càng xa: sự truyền chuyển động phụ thuộc cả khối lượng và vận tốc của vật.
Định nghĩa · Động lượng
- Động lượng là đại lượng vectơ, cùng hướng với vận tốc của vật.
- Độ lớn: p=mv. Đơn vị trong hệ SI là kg.m/s.
- Vận tốc phụ thuộc hệ quy chiếu nên động lượng cũng phụ thuộc hệ quy chiếu.
Lưu ý · Phân biệt với động năng
Xung lượng của lực
Cú đá vô lê hay cú đánh gôn chỉ chạm bóng trong một khoảng thời gian rất ngắn nhưng làm bóng thay đổi chuyển động rất nhiều. Tác dụng của lực phụ thuộc cả độ lớn của lực và thời gian lực tác dụng.
Định nghĩa · Xung lượng của lực
Liên hệ giữa lực và độ biến thiên động lượng
Vật khối lượng m có vận tốc vectơ v₁, chịu lực vectơ F trong thời gian Δt thì đạt vận tốc vectơ v₂. Theo định luật 2 Newton:
Định lí · Xung lượng và độ biến thiên động lượng
Viết lại, ta được dạng tổng quát của định luật 2 Newton: lực tổng hợp tác dụng lên vật bằng tốc độ thay đổi động lượng của vật.
Ghi chú · Tác dụng đệm
Khi tính toán, chọn một chiều dương rồi chiếu các vectơ lên trục đó. Quả bóng đập vào tường rồi bật ngược lại là trường hợp hay sai: hãy đổi các giá trị để thấy Δ vectơ p không phải là hiệu hai độ lớn.
Chọn chiều dương hướng vào tường: p₁=4, p₂= âm 3,2, nên Δp=p₂ trừ p₁= âm 7,2 kg.m/s. Lực của tường lên bóng F=Δp/Δt= âm 360 N. Dấu âm cho biết lực hướng ra khỏi tường. Vì động lượng là vectơ nên khi bóng bật ngược, |Δp| bằng tổng hai độ lớn chứ không phải hiệu của chúng.
Khám phá
Đỡ quả trứng ảo
Chọn mặt đỡ và độ cao rồi thả trứng, thử lần lượt các mặt đỡ ở cùng một độ cao. So sánh các hình chữ nhật trên đồ thị: chiều cao (lực) và chiều rộng (thời gian) đổi thế nào, còn diện tích thì sao? Thời gian dừng và ngưỡng vỡ ở đây là giá trị giả định để minh hoạ.
Mỗi hình chữ nhật là một lần đỡ: rộng bằng thời gian dừng, cao bằng lực trung bình. Thả từ cùng độ cao, các hình có diện tích bằng nhau vì F·Δt đều bằng Δp.
Trứng 60 g rơi từ độ cao 1,2 m đến sát mặt đỡ với tốc độ 4,85 m/s. Chọn mặt đỡ rồi thả trứng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Hòn đá 0,5 kg bay với tốc độ 10 m/s. Tính độ lớn động lượng của hòn đá.
Bài 2
Ô tô 1,2 tấn chạy với tốc độ 54 km/h. Tính độ lớn động lượng của xe.
Bài 3
Vectơ động lượng của một vật có hướng như thế nào?
Bài 4
Lực 200 N tác dụng lên vật trong 0,05 s. Tính độ lớn xung lượng của lực.
Bài 5
Quả bóng 0,5 kg đang đứng yên, sau cú sút bay đi với tốc độ 20 m/s. Chân tiếp xúc bóng trong 0,02 s. Tính độ lớn lực trung bình của chân lên bóng.
Bài 6
Ô tô 1000 kg đang chạy với tốc độ 20 m/s thì phanh, dừng lại sau 5 s. Tính độ lớn lực hãm trung bình.
Bài 7
Quả bóng 0,3 kg đập vuông góc vào tường với tốc độ 10 m/s rồi bật ngược lại với cùng tốc độ. Tính độ lớn độ biến thiên động lượng của bóng.
Bài 8
Quả bóng 0,2 kg bay đến vợt với tốc độ 15 m/s, bật ngược lại với tốc độ 10 m/s. Thời gian tiếp xúc 0,01 s. Tính độ lớn lực trung bình của vợt lên bóng.
Bài 9
Vì sao túi khí trên ô tô làm giảm chấn thương cho người khi va chạm?
Bài 10
Trường hợp nào dưới đây áp dụng cách kéo dài thời gian tác dụng để giảm lực?
Ghi nhớ
- Động lượng: vectơ p=m vectơ v, là vectơ cùng hướng với vận tốc, đơn vị kg.m/s.
- Xung lượng của lực: vectơ FΔt, đơn vị N.s.
- Độ biến thiên động lượng bằng xung lượng của lực: Δ vectơ p= vectơ FΔt, hay vectơ F=(Δ vectơ p)/Δt.
- Cùng Δp, thời gian tác dụng dài thì lực nhỏ: đó là tác dụng đệm.
- Khi tính Δp, chọn chiều dương và giữ dấu của vận tốc.