Bỏ qua đến nội dung

Chương V · Lý thuyết

Bài 28. Động lượng

Xe tải và ô tô con cùng chạy một tốc độ, xe nào khó dừng hơn? Quả bóng sút càng mạnh, thủ môn càng khó bắt. Khả năng truyền chuyển động của một vật phụ thuộc cả khối lượng và vận tốc. Đại lượng nào gộp được cả hai?

Em sẽ học được

  • Nêu được ý nghĩa vật lí và định nghĩa động lượng, viết được vectơ p=m vectơ v và đơn vị kg.m/s.
  • Nêu được khái niệm xung lượng của lực và đơn vị N.s.
  • Vận dụng được mối liên hệ vectơ FΔt=Δ vectơ p để tính lực, độ biến thiên động lượng và giải thích tác dụng đệm.

Động lượng

Thả các viên bi từ một máng nghiêng cho va chạm với bi đứng yên ở chân dốc. Bi tới càng nặng hoặc càng nhanh thì bi bị va chạm đi càng xa: sự truyền chuyển động phụ thuộc cả khối lượng và vận tốc của vật.

Định nghĩa · Động lượng

Động lượng của một vật là đại lượng đặc trưng cho khả năng truyền chuyển động của vật khi tương tác với vật khác, đo bằng tích của khối lượng và vận tốc của vật: vectơ p=m vectơ v.
  • Động lượng là đại lượng vectơ, cùng hướng với vận tốc của vật.
  • Độ lớn: p=mv. Đơn vị trong hệ SI là kg.m/s.
  • Vận tốc phụ thuộc hệ quy chiếu nên động lượng cũng phụ thuộc hệ quy chiếu.

Lưu ý · Phân biệt với động năng

Hai vật cùng khối lượng, cùng tốc độ nhưng chuyển động ngược chiều có động năng bằng nhau, còn động lượng thì khác nhau vì khác hướng.

Xung lượng của lực

Cú đá vô lê hay cú đánh gôn chỉ chạm bóng trong một khoảng thời gian rất ngắn nhưng làm bóng thay đổi chuyển động rất nhiều. Tác dụng của lực phụ thuộc cả độ lớn của lực và thời gian lực tác dụng.

Định nghĩa · Xung lượng của lực

Khi lực vectơ F không đổi tác dụng lên vật trong khoảng thời gian ngắn Δt, tích vectơ FΔt được gọi là xung lượng của lực trong khoảng thời gian đó. Đơn vị là N.s.

Liên hệ giữa lực và độ biến thiên động lượng

Vật khối lượng m có vận tốc vectơ v₁, chịu lực vectơ F trong thời gian Δt thì đạt vận tốc vectơ v₂. Theo định luật 2 Newton:

vectơ F=m vectơ a=m (vectơ v₂ trừ vectơ v₁)/Δt ⇒ vectơ FΔt=m vectơ v₂ trừ m vectơ v₁=Δ vectơ p

Định lí · Xung lượng và độ biến thiên động lượng

Độ biến thiên động lượng của một vật trong một khoảng thời gian bằng xung lượng của lực tác dụng lên vật trong khoảng thời gian đó: Δ vectơ p= vectơ FΔt. Đơn vị kg.m/s và N.s tương đương nhau.

Viết lại, ta được dạng tổng quát của định luật 2 Newton: lực tổng hợp tác dụng lên vật bằng tốc độ thay đổi động lượng của vật.

vectơ F=(Δ vectơ p)/Δt

Ghi chú · Tác dụng đệm

Với cùng một độ biến thiên động lượng, thời gian tác dụng càng dài thì lực càng nhỏ. Vì thế thủ môn co tay và lùi người khi bắt bóng, người nhảy xuống đất khuỵu gối, ô tô có túi khí và đầu xe biến dạng được.

Khi tính toán, chọn một chiều dương rồi chiếu các vectơ lên trục đó. Quả bóng đập vào tường rồi bật ngược lại là trường hợp hay sai: hãy đổi các giá trị để thấy Δ vectơ p không phải là hiệu hai độ lớn.

TrướcSauBiến thiênp₁p₂Δp
0,4 kg
10 m/s
8 m/s
20 ms

Chọn chiều dương hướng vào tường: p₁=4, p₂= âm 3,2, nên Δp=p₂ trừ p₁= âm 7,2 kg.m/s. Lực của tường lên bóng F=Δp/Δt= âm 360 N. Dấu âm cho biết lực hướng ra khỏi tường. Vì động lượng là vectơ nên khi bóng bật ngược, |Δp| bằng tổng hai độ lớn chứ không phải hiệu của chúng.

Khám phá

Đỡ quả trứng ảo

Chọn mặt đỡ và độ cao rồi thả trứng, thử lần lượt các mặt đỡ ở cùng một độ cao. So sánh các hình chữ nhật trên đồ thị: chiều cao (lực) và chiều rộng (thời gian) đổi thế nào, còn diện tích thì sao? Thời gian dừng và ngưỡng vỡ ở đây là giá trị giả định để minh hoạ.

Sàn gạchh = 1,2 m
Mặt đỡ quả trứng
1,2 m
025507510001020304050Ngưỡng vỡ 30 NF (N)Δt (ms)

Mỗi hình chữ nhật là một lần đỡ: rộng bằng thời gian dừng, cao bằng lực trung bình. Thả từ cùng độ cao, các hình có diện tích bằng nhau vì F·Δt đều bằng Δp.

Trứng 60 g rơi từ độ cao 1,2 m đến sát mặt đỡ với tốc độ 4,85 m/s. Chọn mặt đỡ rồi thả trứng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Xe tải khối lượng 3 tấn chạy với tốc độ 36 km/h, ô tô con khối lượng 1 tấn chạy với tốc độ 72 km/h. Xe nào có động lượng lớn hơn?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Quả bóng gôn 46 g đang nằm yên, sau cú đánh bay đi với tốc độ 70 m/s. Thời gian gậy tiếp xúc bóng là 0,5·10 mũ trừ 3 s. Tính xung lượng của lực và lực trung bình tác dụng lên bóng.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Quả bóng 0,4 kg bay vuông góc đến tường với tốc độ 10 m/s, bật ngược lại với tốc độ 8 m/s. Thời gian tiếp xúc là 0,02 s. Tính độ biến thiên động lượng và lực trung bình của tường lên bóng.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Hòn đá 0,5 kg bay với tốc độ 10 m/s. Tính độ lớn động lượng của hòn đá.

Đơn vị:kg.m/s

Bài 2

Ô tô 1,2 tấn chạy với tốc độ 54 km/h. Tính độ lớn động lượng của xe.

Đơn vị:kg.m/s

Bài 3

Vectơ động lượng của một vật có hướng như thế nào?

Bài 4

Lực 200 N tác dụng lên vật trong 0,05 s. Tính độ lớn xung lượng của lực.

Đơn vị:N.s

Bài 5

Quả bóng 0,5 kg đang đứng yên, sau cú sút bay đi với tốc độ 20 m/s. Chân tiếp xúc bóng trong 0,02 s. Tính độ lớn lực trung bình của chân lên bóng.

Đơn vị:N

Bài 6

Ô tô 1000 kg đang chạy với tốc độ 20 m/s thì phanh, dừng lại sau 5 s. Tính độ lớn lực hãm trung bình.

Đơn vị:N

Bài 7

Quả bóng 0,3 kg đập vuông góc vào tường với tốc độ 10 m/s rồi bật ngược lại với cùng tốc độ. Tính độ lớn độ biến thiên động lượng của bóng.

Đơn vị:kg.m/s

Bài 8

Quả bóng 0,2 kg bay đến vợt với tốc độ 15 m/s, bật ngược lại với tốc độ 10 m/s. Thời gian tiếp xúc 0,01 s. Tính độ lớn lực trung bình của vợt lên bóng.

Đơn vị:N

Bài 9

Vì sao túi khí trên ô tô làm giảm chấn thương cho người khi va chạm?

Bài 10

Trường hợp nào dưới đây áp dụng cách kéo dài thời gian tác dụng để giảm lực?

Ghi nhớ

  • Động lượng: vectơ p=m vectơ v, là vectơ cùng hướng với vận tốc, đơn vị kg.m/s.
  • Xung lượng của lực: vectơ FΔt, đơn vị N.s.
  • Độ biến thiên động lượng bằng xung lượng của lực: Δ vectơ p= vectơ FΔt, hay vectơ F=(Δ vectơ p)/Δt.
  • Cùng Δp, thời gian tác dụng dài thì lực nhỏ: đó là tác dụng đệm.
  • Khi tính Δp, chọn chiều dương và giữ dấu của vận tốc.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ