Chương IV · Lý thuyết
Bài 27. Hiệu suất
Đổ đầy bình xăng, nhưng chỉ khoảng một phần ba năng lượng của xăng thực sự làm bánh xe quay. Phần còn lại đi đâu, và làm sao đo được một thiết bị tận dụng năng lượng tốt đến mức nào?
Em sẽ học được
- Phân biệt được năng lượng có ích và năng lượng hao phí trong các quá trình chuyển hoá năng lượng.
- Định nghĩa được hiệu suất, viết được công thức theo năng lượng và theo công suất.
- Viết được công thức hiệu suất của động cơ nhiệt H=A/Q.
- Tính được hiệu suất và các đại lượng liên quan trong bài toán thực tế.
Năng lượng có ích và năng lượng hao phí
Khi thiết bị hoạt động, năng lượng cung cấp cho nó chuyển hoá thành nhiều dạng. Phần phục vụ đúng mục đích gọi là năng lượng có ích, phần còn lại, thường toả ra dưới dạng nhiệt, là năng lượng hao phí.
Ghi chú · Luôn có hao phí
| Thiết bị | Năng lượng vào | Có ích | Hao phí |
|---|---|---|---|
| Động cơ xe | hoá năng của xăng | cơ năng | nhiệt của khí thải, động cơ |
| Quạt điện | điện năng | động năng của cánh và gió | nhiệt ở động cơ, ma sát |
| Đèn sợi đốt | điện năng | quang năng | nhiệt làm nóng bóng đèn |
| Pin Mặt Trời | quang năng | điện năng | nhiệt ở tấm pin, phản xạ |
Hiệu suất
Định nghĩa · Hiệu suất
Chia cả tử và mẫu cho thời gian hoạt động, ta được công thức theo công suất:
Vì luôn có hao phí nên H luôn nhỏ hơn 100%. Hiệu suất càng cao thì thiết bị càng tiết kiệm năng lượng.
Hiệu suất của động cơ nhiệt
Định lí · Động cơ nhiệt
| Thiết bị | Hiệu suất (cỡ) |
|---|---|
| Động cơ nhiệt thông thường | 30% trừ 40% |
| Động cơ điện | 90% |
| Pin Mặt Trời | 10% |
Ghi chú · Nâng cao hiệu suất
Khám phá
Dòng năng lượng qua thiết bị
Chọn thiết bị, rồi kéo nút tròn lên xuống để đổi tỉ lệ hao phí. Dải xanh là phần có ích, dải đỏ là phần hao phí; độ rộng dải tỉ lệ với năng lượng. Hiệu suất thay đổi ra sao?
- Có ích
- 500 J
- Hao phí
- 500 J
- Hiệu suất H
- 50%
H=(W ci)/(W tp)·100%=500/1000·100%=50%. Cao hơn nhiều so với mức khoảng 30% của động cơ xe thực tế. Kéo tăng phần hao phí để về gần thực tế.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Thiết bị nhận 100 J và cho 75 J năng lượng có ích. Tính hiệu suất.
Bài 2
Động cơ nhiệt nhận nhiệt lượng 500 kJ từ nhiên liệu, thực hiện công 150 kJ. Tính hiệu suất.
Bài 3
Một thiết bị có hiệu suất 25%, nhận năng lượng 1000 J. Tính phần năng lượng hao phí.
Bài 4
Máy bơm tiêu thụ công suất 2 kW, hiệu suất 80%. Tính công suất có ích theo oát.
Bài 5
Cần cẩu công suất 10 kW nâng đều vật 1000 kg lên cao 6 m trong 10 s. Lấy g=9,8 m/s². Tính hiệu suất, theo %.
Bài 6
Vì sao hiệu suất của một thiết bị thực tế luôn nhỏ hơn 100%?
Bài 7
Tấm pin Mặt Trời hiệu suất 10% nhận công suất ánh sáng 1000 W. Tính công suất điện nó tạo ra.
Bài 8
Ghép mỗi thiết bị với dạng năng lượng có ích của nó.
Bài 9
Động cơ xe cho công suất có ích 30 kW với hiệu suất 30%. Tính công suất toàn phần do nhiên liệu cung cấp, theo kW.
Bài 10
Một máy có hiệu suất 40% và toả ra phần năng lượng hao phí 300 J. Tính năng lượng toàn phần máy nhận vào.
Ghi nhớ
- Năng lượng toàn phần gồm phần có ích và phần hao phí: W tp =W ci +W hp.
- Hiệu suất: H=(W ci)/(W tp)·100%=(P ci)/(P tp)·100%, luôn nhỏ hơn 100%.
- Động cơ nhiệt: H=A/Q·100%.