Chương V · Lý thuyết
Bài 29. Định luật bảo toàn động lượng
Người bước từ thuyền lên bờ thì thuyền lùi lại. Súng giật về phía sau khi đạn bay ra phía trước. Tên lửa bay được ngay cả nơi không có không khí để đẩy vào. Vì sao chuyển động của một phần lại kéo theo chuyển động ngược lại của phần kia?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm hệ kín và chỉ ra được khi nào có thể coi một hệ là kín.
- Phát biểu và viết được biểu thức của định luật bảo toàn động lượng.
- Vận dụng được định luật cho va chạm đàn hồi, va chạm mềm; so sánh được động năng trước và sau va chạm.
- Giải thích được nguyên tắc chuyển động bằng phản lực.
Hệ kín
Trong một hệ nhiều vật, lực các vật trong hệ tác dụng lẫn nhau gọi là nội lực, lực từ vật ngoài hệ tác dụng lên hệ gọi là ngoại lực.
Định nghĩa · Hệ kín
- Hai xe trên đệm khí nằm ngang: trọng lực và phản lực cân bằng, ma sát rất nhỏ nên coi là hệ kín.
- Khi nội lực lớn hơn ngoại lực rất nhiều, có thể bỏ qua ngoại lực và coi hệ là kín: pháo hoa khi nổ, súng khi bắn, các vật trong lúc va chạm.
- Ô tô đang phanh trên đường không phải hệ kín: lực ma sát của mặt đường là ngoại lực không được cân bằng.
Định luật bảo toàn động lượng
Xét hệ kín gồm hai vật tương tác trong thời gian Δt. Gọi vectơ F₁₂ là lực vật 1 tác dụng lên vật 2, vectơ F₂₁ là lực vật 2 tác dụng lên vật 1. Theo định luật 3 Newton, vectơ F₁₂= trừ vectơ F₂₁. Theo mối liên hệ giữa lực và động lượng:
Định lí · Định luật bảo toàn động lượng
Với hệ hai vật, trước và sau tương tác:
Ghi chú · Cách dùng khi các vật chuyển động trên một đường thẳng
Động lượng và động năng trong va chạm
Định nghĩa · Va chạm đàn hồi
Định nghĩa · Va chạm mềm
| Đặc điểm | Va chạm đàn hồi | Va chạm mềm |
|---|---|---|
| Sau va chạm | Hai vật tách nhau | Hai vật dính nhau |
| Động lượng của hệ | Bảo toàn | Bảo toàn |
| Động năng của hệ | Không đổi | Giảm |
Chuyển động bằng phản lực
Một vật đứng yên tách thành hai phần: phần khối lượng m chuyển động với vận tốc vectơ v, phần còn lại khối lượng M chuyển động với vận tốc vectơ V. Tổng động lượng trước đó bằng vectơ 0 nên:
Định nghĩa · Chuyển động bằng phản lực
Lưu ý · Tên lửa không cần đẩy vào không khí
Chưa bắn: tổng động lượng bằng 0.
Trước khi bắn, cả hệ đứng yên nên tổng động lượng bằng 0. Sau đó tổng động lượng phải vẫn bằng 0.
Khám phá
Xe đệm khí ảo
Chọn loại va chạm, đặt khối lượng và vận tốc của hai xe rồi cho xe chạy. So sánh mũi tên tổng động lượng trước và sau va chạm. Thử hai xe bằng nhau với xe 2 đứng yên, rồi đổi sang xe nặng va vào xe nhẹ: tổng động lượng có đổi không? Còn động năng?
| Thời điểm | Xe 1 | Xe 2 | Tổng p | Tổng Wđ |
|---|---|---|---|---|
| Trước | 0,60 | 0,00 | 0,60 | 0,180 |
| Sau | chưa va chạm | |||
Chọn chiều dương sang phải. Trước va chạm, tổng động lượng là p=m₁v₁+m₂v₂=0,6 kg.m/s. Hãy dự đoán các xe chuyển động thế nào sau va chạm.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Hệ nào dưới đây có thể coi là hệ kín?
Bài 2
Toa xe 4 tấn chạy với tốc độ 2 m/s đến móc vào một toa xe 4 tấn đang đứng yên. Tính tốc độ của hai toa ngay sau khi móc.
Bài 3
Xe 1 khối lượng 1 kg chạy với tốc độ 4 m/s gặp xe 2 khối lượng 3 kg chạy ngược chiều với tốc độ 2 m/s. Hai xe dính vào nhau. Tính tốc độ của hai xe sau va chạm.
Bài 4
Xe A khối lượng 2 kg chạy với vận tốc 3 m/s va chạm đàn hồi với xe B khối lượng 1 kg đang đứng yên. Sau va chạm xe A chạy theo hướng cũ với vận tốc 1 m/s. Tính vận tốc của xe B.
Bài 5
Hai vật cùng khối lượng 1 kg, vật thứ nhất chạy với tốc độ 4 m/s đến dính vào vật thứ hai đang đứng yên. Tính phần động năng của hệ bị mất đi.
Bài 6
Súng 5 kg bắn viên đạn 25 g với tốc độ 400 m/s. Tính tốc độ giật lùi của súng.
Bài 7
Người 60 kg đứng trên thuyền 180 kg đang đứng yên, nhảy lên bờ theo phương ngang với tốc độ 3 m/s. Bỏ qua lực cản của nước. Tính tốc độ lùi của thuyền ngay sau khi người rời thuyền.
Bài 8
Tên lửa tổng khối lượng 1000 kg đang đứng yên trong vũ trụ thì phụt ra tức thời 100 kg khí với tốc độ 1800 m/s. Tính tốc độ của phần tên lửa còn lại.
Bài 9
Những phát biểu nào đúng về hệ kín gồm hai vật va chạm nhau?
Bài 10
Tên lửa hoạt động được trong chân không là nhờ
Ghi nhớ
- Hệ kín: không có ngoại lực, hoặc các ngoại lực cân bằng nhau; nội lực rất lớn so với ngoại lực thì coi hệ là kín.
- Định luật: động lượng toàn phần của hệ kín không đổi, m₁ vectơ v₁+m₂ vectơ v₂=m₁ vectơ v₁′+m₂ vectơ v₂′.
- Va chạm đàn hồi giữ nguyên động năng của hệ; va chạm mềm làm động năng giảm, và hai vật có chung vận tốc V=(m₁v₁+m₂v₂)/(m₁+m₂).
- Chuyển động bằng phản lực: trong hệ kín ban đầu đứng yên, một phần của hệ chuyển động theo một hướng thì phần còn lại chuyển động theo hướng ngược lại.