Bỏ qua đến nội dung

Chương V · Lý thuyết

Bài 29. Định luật bảo toàn động lượng

Người bước từ thuyền lên bờ thì thuyền lùi lại. Súng giật về phía sau khi đạn bay ra phía trước. Tên lửa bay được ngay cả nơi không có không khí để đẩy vào. Vì sao chuyển động của một phần lại kéo theo chuyển động ngược lại của phần kia?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm hệ kín và chỉ ra được khi nào có thể coi một hệ là kín.
  • Phát biểu và viết được biểu thức của định luật bảo toàn động lượng.
  • Vận dụng được định luật cho va chạm đàn hồi, va chạm mềm; so sánh được động năng trước và sau va chạm.
  • Giải thích được nguyên tắc chuyển động bằng phản lực.

Hệ kín

Trong một hệ nhiều vật, lực các vật trong hệ tác dụng lẫn nhau gọi là nội lực, lực từ vật ngoài hệ tác dụng lên hệ gọi là ngoại lực.

Định nghĩa · Hệ kín

Một hệ nhiều vật được gọi là hệ kín khi không có ngoại lực tác dụng lên hệ hoặc các ngoại lực tác dụng lên hệ cân bằng nhau. Trong hệ kín chỉ có các nội lực tương tác giữa các vật.
  • Hai xe trên đệm khí nằm ngang: trọng lực và phản lực cân bằng, ma sát rất nhỏ nên coi là hệ kín.
  • Khi nội lực lớn hơn ngoại lực rất nhiều, có thể bỏ qua ngoại lực và coi hệ là kín: pháo hoa khi nổ, súng khi bắn, các vật trong lúc va chạm.
  • Ô tô đang phanh trên đường không phải hệ kín: lực ma sát của mặt đường là ngoại lực không được cân bằng.

Định luật bảo toàn động lượng

Xét hệ kín gồm hai vật tương tác trong thời gian Δt. Gọi vectơ F₁₂ là lực vật 1 tác dụng lên vật 2, vectơ F₂₁ là lực vật 2 tác dụng lên vật 1. Theo định luật 3 Newton, vectơ F₁₂= trừ vectơ F₂₁. Theo mối liên hệ giữa lực và động lượng:

Δ vectơ p₁= vectơ F₂₁Δt, Δ vectơ p₂= vectơ F₁₂Δt ⇒ Δ vectơ p₁+Δ vectơ p₂= vectơ 0

Định lí · Định luật bảo toàn động lượng

Động lượng toàn phần của một hệ kín là một đại lượng bảo toàn: vectơ p= vectơ p₁+ vectơ p₂+… không đổi.

Với hệ hai vật, trước và sau tương tác:

m₁ vectơ v₁+m₂ vectơ v₂=m₁ vectơ v₁′+m₂ vectơ v₂′

Ghi chú · Cách dùng khi các vật chuyển động trên một đường thẳng

Chọn một chiều dương. Vận tốc cùng chiều dương mang dấu +, ngược chiều mang dấu trừ. Đáp số vận tốc âm nghĩa là vật chuyển động ngược chiều dương.

Động lượng và động năng trong va chạm

Định nghĩa · Va chạm đàn hồi

Sau va chạm, hai vật tách rời nhau và động năng của hệ không đổi. Hai xe giống nhau, xe B đứng yên: sau va chạm xe A dừng lại, xe B chuyển động với vận tốc ban đầu của xe A. Xe A đã truyền toàn bộ chuyển động cho xe B.

Định nghĩa · Va chạm mềm

Sau va chạm, hai vật dính vào nhau và chuyển động với cùng một vận tốc. Khi đó m₁v₁+m₂v₂=(m₁+m₂)V. Động lượng của hệ được bảo toàn nhưng động năng giảm, vì một phần chuyển thành dạng năng lượng khác như nhiệt, biến dạng.
So sánh hai loại va chạm của hệ kín
Đặc điểmVa chạm đàn hồiVa chạm mềm
Sau va chạmHai vật tách nhauHai vật dính nhau
Động lượng của hệBảo toànBảo toàn
Động năng của hệKhông đổiGiảm

Chuyển động bằng phản lực

Một vật đứng yên tách thành hai phần: phần khối lượng m chuyển động với vận tốc vectơ v, phần còn lại khối lượng M chuyển động với vận tốc vectơ V. Tổng động lượng trước đó bằng vectơ 0 nên:

m vectơ v+M vectơ V= vectơ 0 ⇒ vectơ V= trừ m/M vectơ v

Định nghĩa · Chuyển động bằng phản lực

Trong một hệ kín ban đầu đứng yên, khi một phần của hệ chuyển động theo một hướng thì phần còn lại chuyển động theo hướng ngược lại. Đó là chuyển động bằng phản lực: súng giật khi bắn, tên lửa bay nhờ khí phụt ra phía sau, máy bay phản lực, pháo thăng thiên.

Lưu ý · Tên lửa không cần đẩy vào không khí

Tên lửa được đẩy đi nhờ tương tác với khối khí do chính nó phụt ra, không phải do khí đẩy vào không khí xung quanh. Vì vậy tên lửa vẫn hoạt động trong khoảng không vũ trụ.
Súng
Tình huống
4 kg
20 g
500 m/s

Chưa bắn: tổng động lượng bằng 0.

Trước khi bắn, cả hệ đứng yên nên tổng động lượng bằng 0. Sau đó tổng động lượng phải vẫn bằng 0.

Khám phá

Xe đệm khí ảo

Chọn loại va chạm, đặt khối lượng và vận tốc của hai xe rồi cho xe chạy. So sánh mũi tên tổng động lượng trước và sau va chạm. Thử hai xe bằng nhau với xe 2 đứng yên, rồi đổi sang xe nặng va vào xe nhẹ: tổng động lượng có đổi không? Còn động năng?

12v₁Chiều dương →
Loại va chạm
1,0 kg
1,0 kg
0,6 m/s
0,0 m/s
Trước va chạmp₁pSau va chạmChưa va chạm
Động lượng (kg.m/s) và động năng (J)
Thời điểmXe 1Xe 2Tổng pTổng Wđ
Trước0,600,000,600,180
Sauchưa va chạm

Chọn chiều dương sang phải. Trước va chạm, tổng động lượng là p=m₁v₁+m₂v₂=0,6 kg.m/s. Hãy dự đoán các xe chuyển động thế nào sau va chạm.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Xe A khối lượng 2 kg chạy với tốc độ 3 m/s đến va chạm vào xe B khối lượng 1 kg đang đứng yên. Sau va chạm hai xe dính vào nhau. Tính tốc độ của hai xe và phần động năng mất đi.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hai xe trên đệm khí chạy ngược chiều đến gặp nhau: xe 1 có m₁=1 kg, v₁=2 m/s; xe 2 có m₂=3 kg, tốc độ 1 m/s. Sau va chạm hai xe dính vào nhau. Tìm vận tốc của hai xe.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Khẩu súng 4 kg bắn viên đạn 20 g với tốc độ 500 m/s theo phương ngang. Tính tốc độ giật lùi của súng.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Hệ nào dưới đây có thể coi là hệ kín?

Bài 2

Toa xe 4 tấn chạy với tốc độ 2 m/s đến móc vào một toa xe 4 tấn đang đứng yên. Tính tốc độ của hai toa ngay sau khi móc.

Đơn vị:m/s

Bài 3

Xe 1 khối lượng 1 kg chạy với tốc độ 4 m/s gặp xe 2 khối lượng 3 kg chạy ngược chiều với tốc độ 2 m/s. Hai xe dính vào nhau. Tính tốc độ của hai xe sau va chạm.

Đơn vị:m/s

Bài 4

Xe A khối lượng 2 kg chạy với vận tốc 3 m/s va chạm đàn hồi với xe B khối lượng 1 kg đang đứng yên. Sau va chạm xe A chạy theo hướng cũ với vận tốc 1 m/s. Tính vận tốc của xe B.

Đơn vị:m/s

Bài 5

Hai vật cùng khối lượng 1 kg, vật thứ nhất chạy với tốc độ 4 m/s đến dính vào vật thứ hai đang đứng yên. Tính phần động năng của hệ bị mất đi.

Đơn vị:J

Bài 6

Súng 5 kg bắn viên đạn 25 g với tốc độ 400 m/s. Tính tốc độ giật lùi của súng.

Đơn vị:m/s

Bài 7

Người 60 kg đứng trên thuyền 180 kg đang đứng yên, nhảy lên bờ theo phương ngang với tốc độ 3 m/s. Bỏ qua lực cản của nước. Tính tốc độ lùi của thuyền ngay sau khi người rời thuyền.

Đơn vị:m/s

Bài 8

Tên lửa tổng khối lượng 1000 kg đang đứng yên trong vũ trụ thì phụt ra tức thời 100 kg khí với tốc độ 1800 m/s. Tính tốc độ của phần tên lửa còn lại.

Đơn vị:m/s

Bài 9

Những phát biểu nào đúng về hệ kín gồm hai vật va chạm nhau?

Bài 10

Tên lửa hoạt động được trong chân không là nhờ

Ghi nhớ

  • Hệ kín: không có ngoại lực, hoặc các ngoại lực cân bằng nhau; nội lực rất lớn so với ngoại lực thì coi hệ là kín.
  • Định luật: động lượng toàn phần của hệ kín không đổi, m₁ vectơ v₁+m₂ vectơ v₂=m₁ vectơ v₁′+m₂ vectơ v₂′.
  • Va chạm đàn hồi giữ nguyên động năng của hệ; va chạm mềm làm động năng giảm, và hai vật có chung vận tốc V=(m₁v₁+m₂v₂)/(m₁+m₂).
  • Chuyển động bằng phản lực: trong hệ kín ban đầu đứng yên, một phần của hệ chuyển động theo một hướng thì phần còn lại chuyển động theo hướng ngược lại.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ