Chương IV · Lý thuyết
Bài 26. Cơ năng và định luật bảo toàn cơ năng
Trên tàu lượn, toa tàu lao xuống dốc thật nhanh rồi lại vọt lên đỉnh tiếp theo mà không cần động cơ. Tốc độ mất đi rồi lấy lại từ đâu? Có một đại lượng gần như không đổi suốt hành trình.
Em sẽ học được
- Nêu được sự chuyển hoá giữa động năng và thế năng khi vật chuyển động trong trọng trường.
- Định nghĩa được cơ năng, viết được công thức W=W đ +W t.
- Phát biểu được định luật bảo toàn cơ năng và điều kiện áp dụng.
- Vận dụng được định luật để giải bài toán rơi tự do, ném lên, con lắc.
Chuyển hoá giữa động năng và thế năng
Khi vật chuyển động trong trọng trường, động năng và thế năng có thể chuyển hoá qua lại. Ném bóng lên cao: tốc độ giảm, độ cao tăng, động năng chuyển hoá thành thế năng. Khi bóng rơi xuống thì ngược lại.
Định nghĩa · Cơ năng
Giống như thế năng, giá trị của cơ năng phụ thuộc vào mốc thế năng đã chọn, nên phải nêu rõ mốc trước khi tính.
Định luật bảo toàn cơ năng
Con lắc đơn dao động giữa hai biên A, B qua vị trí cân bằng O. Ở biên, tốc độ bằng 0, thế năng lớn nhất. Ở O, thế năng nhỏ nhất, động năng lớn nhất. Nếu bỏ qua lực cản, con lắc trở lại đúng độ cao ban đầu.
Định lí · Định luật bảo toàn cơ năng
Lưu ý · Khi có lực cản
Vận dụng định luật
- Kiểm tra điều kiện: vật chỉ chịu trọng lực (hoặc lực cản không đáng kể; lực căng dây và phản lực vuông góc với chuyển động không làm đổi cơ năng).
- Chọn mốc thế năng.
- Viết cơ năng tại hai vị trí và cho chúng bằng nhau.
- Rút đại lượng cần tìm; thường khối lượng được giản ước.
Ưu điểm của cách này là không cần biết thời gian hay hình dạng đường đi, chỉ cần trạng thái đầu và cuối.
Khám phá
Con lắc và biểu đồ năng lượng
Kéo quả nặng để chọn góc lệch rồi thả. Quan sát biểu đồ năng lượng và đường cơ năng trên đồ thị. Bật "Có lực cản" khi con lắc đang chạy: cơ năng và biên độ thay đổi ra sao?
Biểu đồ năng lượng so với cơ năng lúc thả (14,7 J)
- Thế năng: 14,7 J
- Động năng: 0 J
- Nhiệt do lực cản: 0 J
Đường xám đậm: cơ năng. Đường xanh: thế năng. Đường cam: động năng.
W=W đ +W t =0+14,7=14,7 J. Không có lực cản: động năng và thế năng đổi cho nhau, cơ năng không đổi.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Vật 1 kg ở độ cao 10 m so với mốc thế năng, đang có tốc độ 5 m/s. Lấy g=10 m/s². Tính cơ năng của vật.
Bài 2
Thả rơi tự do một vật từ độ cao 45 m. Bỏ qua lực cản, lấy g=10 m/s². Tính tốc độ khi chạm đất.
Bài 3
Ném vật thẳng đứng lên từ mặt đất với tốc độ 20 m/s. Bỏ qua lực cản, lấy g=10 m/s². Tính độ cao lớn nhất.
Bài 4
Cơ năng của một vật được bảo toàn khi
Bài 5
Thả rơi một vật từ độ cao 30 m so với mặt đất, bỏ qua lực cản, mốc thế năng ở mặt đất. Tại độ cao nào động năng bằng thế năng?
Bài 6
Thả rơi một vật từ độ cao 20 m so với mặt đất, bỏ qua lực cản, mốc thế năng ở mặt đất. Tại độ cao nào động năng bằng ba lần thế năng?
Bài 7
Con lắc đơn dài 2 m, kéo lệch 60° rồi thả nhẹ, bỏ qua lực cản, lấy g=9,8 m/s². Tính tốc độ của quả nặng khi qua vị trí cân bằng (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 8
Cơ năng của vật được bảo toàn trong những trường hợp nào?
Bài 9
Vật 5 kg trượt từ đỉnh dốc cao 4 m, xuất phát từ trạng thái nghỉ, đến chân dốc có tốc độ 6 m/s. Lấy g=10 m/s². Tính phần cơ năng đã chuyển thành nhiệt.
Bài 10
Khi quả nặng của con lắc đi từ biên về vị trí cân bằng (bỏ qua lực cản) thì
Bài 11
Từ độ cao 10 m so với mặt đất, ném một vật với tốc độ 10 m/s theo hướng bất kì. Bỏ qua lực cản, lấy g=10 m/s². Tính tốc độ khi chạm đất (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Ghi nhớ
- Cơ năng: W=W đ +W t =1/2mv mũ 2 +mgh.
- Vật chỉ chịu trọng lực thì cơ năng không đổi; động năng tăng bao nhiêu thì thế năng giảm bấy nhiêu.
- Có lực cản thì cơ năng giảm, phần mất đi chuyển thành nhiệt.