Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 8. Bộ khuếch đại thuật toán và thiết bị đầu ra

Tín hiệu từ micro hay từ cảm biến thường rất yếu: điện áp chỉ cỡ milivôn, dòng điện rất nhỏ, không đủ để làm loa kêu hay bật một bóng đèn. Muốn dùng được chúng, ta phải khuếch đại. Linh kiện làm việc đó trong hầu hết các thiết bị điện tử là bộ khuếch đại thuật toán, một vi mạch nhỏ chỉ có vài chân.

Em sẽ học được

  • Nêu được bộ khuếch đại là gì, bộ khuếch đại thuật toán (op-amp) là gì và các đặc điểm của op-amp lí tưởng.
  • Giải thích được hoạt động của mạch so sánh dùng op-amp và hiện tượng bão hoà.
  • Tính được hệ số khuếch đại và điện áp ra của mạch khuếch đại đảo, mạch khuếch đại không đảo.
  • Mô tả được cách dùng relay, LED, loa và đồng hồ đo làm thiết bị đầu ra của mạch op-amp.

Bộ khuếch đại và bộ khuếch đại thuật toán

Bộ khuếch đại là thiết bị làm tăng biên độ (điện áp, dòng điện, công suất) của tín hiệu điện mà vẫn giữ nguyên dạng của tín hiệu. Năng lượng để tín hiệu ra mạnh hơn lấy từ nguồn điện nuôi bộ khuếch đại.

Định nghĩa · Bộ khuếch đại thuật toán (op-amp)

Bộ khuếch đại thuật toán là một vi mạch khuếch đại có hai lối vào: lối vào đảo (kí hiệu trừ, điện áp U₋) và lối vào không đảo (kí hiệu +, điện áp U₊), một lối ra và hai chân nối với nguồn điện đối xứng ±U n. Nó khuếch đại hiệu điện áp giữa hai lối vào: U ra =A₀(U₊ trừ U₋), với hệ số khuếch đại A₀ rất lớn (cỡ 10 mũ 5 đến 10 mũ 6).

Điện áp ra không thể vượt quá điện áp nguồn. Khi A₀(U₊ trừ U₋) lớn hơn giới hạn đó, lối ra dừng ở mức bão hoà ±U bh, gần bằng ±U n. Trong bài này ta coi U bh =U n.

Đặc điểm của op-amp lí tưởng
Đặc điểmÝ nghĩa
Hệ số khuếch đại A₀ vô cùng lớnChỉ cần U₊ chênh U₋ rất ít là lối ra bão hoà.
Điện trở vào vô cùng lớnKhông có dòng điện đi vào hai lối vào, op-amp không lấy năng lượng của nguồn tín hiệu.
Điện trở ra bằng khôngĐiện áp ra không bị giảm khi nối với tải (thiết bị đầu ra).
Dải tần rất rộngKhuếch đại như nhau tín hiệu ở mọi tần số.

Nhờ vậy op-amp khuếch đại được tín hiệu có biên độ và công suất rất nhỏ mà không làm suy giảm tín hiệu ở lối vào, hoạt động được ở nhiều tần số khác nhau và ít bị nhiễu.

Mạch so sánh

Khi không có điện trở nối lối ra về lối vào (không có hồi tiếp), op-amp là một mạch so sánh: đặt điện áp cần so sánh vào một lối vào, điện áp chuẩn U₀ vào lối vào kia.

U₊>U₋⇒U ra =+U bh ; U₊<U₋⇒U ra = trừ U bh

Vì A₀ rất lớn, chỉ cần hai lối vào chênh nhau cỡ milivôn là lối ra đã bão hoà. Lối ra của mạch so sánh vì thế chỉ có hai trạng thái, rất thích hợp để bật, tắt một thiết bị.

Mạch khuếch đại đảo và không đảo

Để khuếch đại tín hiệu mà không bị bão hoà ngay, người ta nối một điện trở R f từ lối ra về lối vào đảo (hồi tiếp âm). Hệ số khuếch đại G=(U ra)/(U vào) của mạch khi đó chỉ phụ thuộc hai điện trở R₁ và R f.

MạchCách mắcHệ số khuếch đại
Khuếch đại đảoTín hiệu vào qua R₁ tới lối vào đảo; R f nối lối ra với lối vào đảo; lối vào không đảo nối đất.G= trừ (R f)/R₁
Khuếch đại không đảoTín hiệu vào lối vào không đảo; R₁ nối lối vào đảo với đất; R f nối lối ra với lối vào đảo.G=1+(R f)/R₁
  • Mạch đảo cho tín hiệu ra ngược dấu (ngược pha) với tín hiệu vào; mạch không đảo cho tín hiệu ra cùng dấu.
  • Công thức U ra =G·U vào chỉ đúng khi |G·U vào |<U bh; vượt quá thì lối ra bão hoà và tín hiệu bị méo (cắt đỉnh).

Thiết bị đầu ra

Tín hiệu ra của op-amp được dùng để điều khiển các thiết bị đầu ra:

  • Relay điện từ: một công tắc điều khiển bằng điện, gồm cuộn dây quấn trên lõi sắt và các tiếp điểm. Dòng điện nhỏ từ op-amp chạy qua cuộn dây biến nó thành nam châm điện, hút tiếp điểm đóng lại mạch tải có dòng lớn, điện áp cao (bóng đèn 220 V, động cơ, máy bơm). Khác công tắc thường, relay đóng ngắt tự động và mạch điều khiển được cách li với mạch tải. Một diode mắc nối tiếp với cuộn dây để relay chỉ đóng khi U ra dương.
  • Đèn LED (diode phát quang): chỉ sáng khi được phân cực thuận, tức lối ra op-amp phải dương so với đất (nếu LED nối từ lối ra xuống đất). Phải mắc nối tiếp một điện trở để hạn chế dòng điện qua LED: R=(U ra trừ U LED)/I. Hai LED khác màu mắc song song ngược chiều cho biết lối ra đang dương hay âm.
  • Loa: biến tín hiệu điện xoay chiều (đã được khuếch đại) thành âm thanh.
  • Đồng hồ đo: một vôn kế nối vào lối ra có thể hiển thị trực tiếp đại lượng mà cảm biến đo (nhiệt độ, độ rọi...). Op-amp khuếch đại điện áp nhỏ từ cảm biến lên cỡ thang đo của vôn kế; vì vôn kế chỉ vôn chứ không chỉ độ C hay lux, ta phải chia lại thang đo và đổi đơn vị trên mặt đồng hồ (hiệu chuẩn) bằng cách so với một dụng cụ đo chuẩn.

Dự án

Dự án: Tìm hiểu op-amp và thiết bị đầu ra

Mục tiêu: lắp một mạch so sánh dùng op-amp điều khiển LED và relay, đo đặc tuyến của mạch khuếch đại đảo. Dụng cụ: vi mạch op-amp (ví dụ LM358 hoặc 741), nguồn đối xứng ±9 V hoặc ±12 V, biến trở 10 kΩ, các điện trở 1 kΩ, 10 kΩ, 47 kΩ, 100 kΩ, hai LED khác màu, relay 12 V, diode, đồng hồ đa năng, bảng mạch thử.

  1. Tra sơ đồ chân của vi mạch op-amp: chân nguồn, lối vào đảo, lối vào không đảo, lối ra.
  2. Lắp mạch so sánh: biến trở tạo U₊ thay đổi, U₋ cố định bằng một mạch chia áp. Nối hai LED song song ngược chiều (mỗi LED có điện trở) từ lối ra xuống đất. Xoay biến trở, ghi lại U₊, U₋, U ra và LED nào sáng.
  3. Thay LED bằng relay có diode nối tiếp, quan sát relay đóng ngắt và đèn ở mạch tải (dùng đèn pin nhỏ, không dùng điện lưới).
  4. Lắp mạch khuếch đại đảo với R₁=10 kΩ, R f =47 kΩ. Đo U ra với nhiều giá trị U vào, vẽ đồ thị U ra theo U vào, xác định hệ số khuếch đại và điện áp bão hoà.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp sơ đồ các mạch đã lắp, bảng số liệu và đồ thị đặc tuyến. So sánh hệ số khuếch đại đo được với trừ (R f)/R₁; điện áp bão hoà thực tế nhỏ hơn điện áp nguồn bao nhiêu? Giải thích vì sao cần điện trở nối tiếp với LED và diode nối tiếp với relay.

Khám phá

Mô phỏng op-amp

Chọn mạch so sánh, khuếch đại đảo hoặc không đảo. Kéo điện áp vào, chỉnh R₁, R f (hoặc điện áp so sánh U₀) và quan sát sơ đồ, đặc tuyến U ra theo U vào, LED và relay ở lối ra. Tìm điện áp vào nhỏ nhất làm mạch khuếch đại đảo R₁=10 kΩ, R f =100 kΩ bị bão hoà.

Mạch dùng op-amp
Ura−2 V+12 V−12 VRf = 50 kΩR₁ = 10 kΩUvào
−12−60612−2−1012bão hoà +12 Vbão hoà −12 VU vào (V)U ra (V)
0,4 V
10 kΩ
50 kΩ

Điện áp ra

−2 V

Chưa bão hoà

LED nối tiếp điện trở 1 000 Ω: tắt (phân cực ngược)

Relay (qua diode): tiếp điểm mở

G= trừ (R f)/R₁= âm 50/10= âm 5, nên U ra =G·U vào = âm 2 V, ngược dấu với U vào.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Mạch khuếch đại đảo có R₁=10 kΩ, R f =100 kΩ, nguồn ±12 V. Tính U ra khi U vào =0,3 V và khi U vào =2 V.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Cần một mạch khuếch đại không đảo có hệ số khuếch đại 11, dùng R₁=1 kΩ. Chọn R f và tính U ra khi U vào =0,5 V.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một op-amp có A₀=10 mũ 5, nguồn ±12 V, dùng làm mạch so sánh. Điện áp lối vào không đảo lớn hơn lối vào đảo 1 mV. Điện áp ra là bao nhiêu?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 4

Đề bài: Lối ra op-amp ở mức +12 V nối với một LED màu đỏ qua điện trở R. LED sáng bình thường khi điện áp trên nó là 2 V và dòng điện 20 mA. Tính R.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Đặc điểm nào là của op-amp lí tưởng?

Bài 2

Mạch khuếch đại đảo có R₁=5 kΩ, R f =50 kΩ, nguồn ±12 V, U vào =0,4 V. Tính U ra (V).

Đơn vị:V

Bài 3

Mạch khuếch đại không đảo có R₁=2 kΩ, R f =10 kΩ, nguồn ±12 V, U vào =1,5 V. Tính U ra (V).

Đơn vị:V

Bài 4

Mạch khuếch đại đảo có hệ số khuếch đại âm 20, nguồn ±12 V (coi U bh =12 V). Điện áp vào 0,8 V. Điện áp ra là bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 5

Mạch so sánh dùng op-amp, nguồn ±12 V. Lối vào không đảo có U₊=2,5 V, lối vào đảo có U₋=3 V. Điện áp ra xấp xỉ

Bài 6

Lối ra op-amp +12 V nối với LED qua điện trở R. LED sáng bình thường khi điện áp trên nó 2 V, dòng điện 10 mA. Tính R (Ω).

Đơn vị:Ω

Bài 7

Trong relay điện từ điều khiển bởi op-amp, dòng điện từ lối ra op-amp chạy qua bộ phận nào?

Bài 8

Lối ra của mạch so sánh dùng op-amp chuyển giữa +12 V và âm 12 V. Nếu nối lối ra thẳng vào cuộn dây relay, không qua diode, thì relay

Bài 9

Cần mạch khuếch đại không đảo có hệ số khuếch đại 4, đã có R₁=3 kΩ. Điện trở hồi tiếp R f bằng bao nhiêu kΩ?

Đơn vị:kΩ

Ghi nhớ

  • Op-amp có lối vào đảo (trừ), lối vào không đảo (+) và khuếch đại hiệu U₊ trừ U₋ với hệ số A₀ rất lớn; lối ra bão hoà ở ±U bh ≈±U n.
  • Op-amp lí tưởng: A₀ vô cùng lớn, điện trở vào vô cùng lớn, điện trở ra bằng không, dải tần rất rộng.
  • Mạch so sánh: U₊>U₋ thì U ra =+U bh, U₊<U₋ thì U ra = trừ U bh.
  • Khuếch đại đảo G= trừ (R f)/R₁, không đảo G=1+(R f)/R₁; chỉ đúng khi lối ra chưa bão hoà.
  • Relay cho dòng nhỏ đóng ngắt mạch tải lớn; LED cần điện trở hạn dòng và chỉ sáng khi phân cực thuận; loa và đồng hồ đo đã hiệu chuẩn cũng là thiết bị đầu ra.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ