Chuyên đề 3 · Chuyên đề
Bài 9. Mạch điện đơn giản có sử dụng thiết bị đầu ra
Trong ngôi nhà thông minh, đèn hành lang tự bật khi trời tối, cửa tự mở khi có người đến gần, vòi nước tự chảy khi ta đưa tay vào. Mỗi thiết bị như vậy là một mạch điện gồm ba khối đã học: cảm biến, bộ khuếch đại thuật toán và thiết bị đầu ra. Ghép chúng với nhau thế nào để mạch làm đúng việc ta muốn?
Em sẽ học được
- Mô tả được sơ đồ khối và nguyên tắc hoạt động của mạch điều khiển tự động gồm cảm biến, mạch so sánh dùng op-amp và thiết bị đầu ra.
- Giải thích được vai trò của op-amp và của điện áp chuẩn U₀ trong mạch.
- Thiết kế được mạch đèn tự bật khi trời tối và mạch báo nhiệt độ cao: chọn vị trí cảm biến, chọn U₀, chọn thiết bị đầu ra.
- Nêu được nguyên tắc của một số mạch ứng dụng cảm biến trong đời sống.
Mạch tạo tín hiệu điều khiển thiết bị tự động
Mạch điều khiển tự động dùng cảm biến gồm ba khối: cảm biến biến sự thay đổi của môi trường thành tín hiệu điện; bộ khuếch đại thuật toán xử lí tín hiệu đó; thiết bị đầu ra (relay, LED, còi, động cơ...) thực hiện tác động.
- Cảm biến (LDR, điện trở nhiệt) được mắc thay cho R₁ hoặc R₂ trong một mạch chia áp. Điện trở cảm biến thay đổi làm điện áp U s ở điểm giữa thay đổi; U s được đưa vào lối vào không đảo (+) của op-amp.
- Một điện áp chuẩn U₀, lấy từ một biến trở mắc như mạch chia áp, được đưa vào lối vào đảo (trừ).
- Op-amp làm mạch so sánh: U s >U₀ thì U ra =+U bh, U s <U₀ thì U ra = trừ U bh. Relay (có diode nối tiếp) hay LED chỉ hoạt động khi U ra dương.
Ghi chú · Vì sao cần op-amp?
Định lí · Chọn điện áp chuẩn U₀
Mạch đèn tự bật khi trời tối
Muốn đèn sáng khi trời tối, ta cần U s tăng khi trời tối đi. Trời tối thì điện trở LDR tăng, nên LDR phải đặt ở vị trí R₂ (giữa lối vào + và đất), điện trở cố định ở vị trí R₁:
- Trời sáng: R LDR nhỏ, U s <U₀, U ra = trừ U bh, diode chặn dòng, relay ngắt, đèn tắt.
- Trời tối dần: R LDR tăng, U s tăng; khi U s vượt U₀, U ra =+U bh, relay đóng mạch đèn 220 V, đèn sáng.
- Vặn biến trở để thay đổi U₀, tức chọn độ tối mà đèn bắt đầu bật.
Lưu ý · An toàn điện
Một số mạch điện ứng dụng cảm biến
| Mạch | Cảm biến | Nguyên tắc |
|---|---|---|
| Báo nhiệt độ cao, báo cháy | Điện trở nhiệt NTC ở vị trí R₁ | Nóng lên thì R NTC giảm, U s tăng; khi vượt U₀ (ứng với nhiệt độ báo động), op-amp làm còi kêu, LED đỏ sáng. |
| Vòi nước tự động | Đèn LED hồng ngoại và đầu thu hồng ngoại | Khi đưa tay tới gần, tay phản xạ tia hồng ngoại về đầu thu nên tín hiệu ở đầu thu tăng; op-amp so sánh và đóng relay mở van điện từ cho nước chảy. |
| Cửa tự động | Cảm biến hồng ngoại (thân nhiệt) hoặc radar vi sóng | Khi có người đến gần, tín hiệu từ cảm biến vượt ngưỡng, mạch điều khiển động cơ mở cửa. |
| Đèn ngủ, đèn đường tự động | Điện trở quang (LDR) | Như mạch đèn tự bật khi trời tối. |
Dự án
Dự án: Thiết kế và lắp mạch điều khiển tự động
Mục tiêu: thiết kế, lắp và thử một mạch đèn tự bật khi trời tối (hoặc một mạch báo nhiệt độ cao). Dụng cụ: op-amp LM358 (hoặc 741), LDR, điện trở nhiệt NTC 10 kΩ, các điện trở 10 kΩ và 1 kΩ, biến trở 10 kΩ, relay 12 V, diode 1N4007, LED, còi 12 V, bóng đèn pin nhỏ, nguồn một chiều 12 V, bảng mạch thử, dây nối, đồng hồ đa năng.
- Vẽ sơ đồ khối và sơ đồ mạch; giải thích vì sao chọn vị trí của cảm biến như vậy.
- Đo điện trở của cảm biến ở hai điều kiện (sáng và tối, hoặc nhiệt độ phòng và nhiệt độ báo động), tính U s ở mỗi điều kiện để chọn U₀.
- Lắp mạch chia áp có cảm biến, mạch tạo U₀ bằng biến trở, op-amp, rồi relay có diode và đèn ở lối ra. Dùng đồng hồ đo kiểm tra U s, U₀, U ra.
- Thử mạch: che dần LDR (hoặc làm nóng NTC bằng tay, máy sấy tóc), ghi lại lúc thiết bị bật; vặn biến trở để mạch bật đúng điều kiện mong muốn.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Bộ lắp mạch điều khiển tự động
Chọn nhiệm vụ. Chạm một linh kiện trong hộp rồi chạm vị trí để lắp nó vào R₁, R₂ hoặc lối ra (chạm vị trí đã có linh kiện để tháo ra). Kéo thanh độ rọi hoặc nhiệt độ để thử mạch và vặn U₀ cho đến khi mạch đạt yêu cầu.
Lắp mạch để bóng đèn chiếu sáng 220 V tự bật khi trời tối (5 lx) và tắt khi trời sáng (300 lx).
Hộp linh kiện
Vị trí trên bảng mạch
Chạm vào một linh kiện, rồi chạm vào vị trí muốn lắp nó.
Mạch chia áp chưa đủ linh kiện.
Còn trống: R₁ (giữa nguồn và lối vào +); R₂ (giữa lối vào + và đất); Thiết bị đầu ra.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Sắp xếp các bước hoạt động của mạch đèn tự bật khi trời tối theo đúng thứ tự.
Bài 2
Nguồn 12 V, R₁=10 kΩ cố định, LDR ở vị trí R₂. Lúc tối LDR có điện trở 40 kΩ. Tính U s (V).
Bài 3
Một bạn lắp mạch đèn tự động thì thấy đèn sáng ban ngày và tắt khi trời tối. Bạn đã mắc LDR ở vị trí R₁ (giữa nguồn và lối vào +). Cách sửa đơn giản nhất là
Bài 4
Mạch báo nhiệt: nguồn 9 V, NTC ở vị trí R₁, R₂=3 kΩ cố định. Ở nhiệt độ báo động NTC có điện trở 1,5 kΩ. Phải đặt U₀ bằng bao nhiêu vôn?
Bài 5
Vì sao không nối thẳng mạch chia áp có cảm biến vào cuộn dây relay mà phải qua op-amp?
Bài 6
Vì sao khi đưa tay tới gần vòi nước tự động thì tín hiệu ở đầu thu hồng ngoại tăng lên?
Bài 7
Biến trở 10 kΩ mắc vào nguồn 12 V để tạo U₀. Muốn U₀=4,8 V thì phần biến trở từ con chạy xuống đất bằng bao nhiêu kΩ?
Bài 8
Trong mạch đèn tự bật, vì sao nên đặt U₀ sát giá trị của U s ở độ sáng mà ta muốn đèn bật?
Ghi nhớ
- Mạch điều khiển tự động: cảm biến trong mạch chia áp, mạch so sánh dùng op-amp, thiết bị đầu ra.
- Op-amp so sánh U s (lối vào +) với U₀ (lối vào trừ): U s >U₀ thì lối ra +U bh, relay có diode đóng, LED sáng; ngược lại thiết bị tắt.
- Vị trí cảm biến trong mạch chia áp quyết định U s tăng hay giảm khi môi trường thay đổi: đèn tự bật khi tối cần LDR ở vị trí R₂, báo nóng cần NTC ở vị trí R₁.
- Đặt U₀ (bằng biến trở) sát giá trị U s ở điều kiện cần chuyển trạng thái; relay cho mạch điều khiển yếu đóng ngắt thiết bị công suất lớn.