Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 1. Cấu trúc của chất. Sự chuyển thể

Cục nước đá để ngoài trời tan thành nước, vũng nước trên sân khô dần rồi biến mất, còn nồi nước trên bếp sủi bọt khi sôi. Cùng là nước, vì sao lúc thì cứng, lúc thì chảy được, lúc lại bay đi vô hình? Câu trả lời nằm ở cách các phân tử nước sắp xếp và chuyển động.

Em sẽ học được

  • Nêu được ba nội dung của mô hình động học phân tử về cấu tạo chất.
  • Dùng mô hình động học phân tử mô tả được cấu trúc của chất rắn, chất lỏng, chất khí và giải thích tính chất của mỗi thể.
  • Giải thích được sơ lược sự nóng chảy, sự hoá hơi (bay hơi và sôi) và các quá trình ngược lại.

Mô hình động học phân tử về cấu tạo chất

Định nghĩa · Mô hình động học phân tử

1. Các chất được cấu tạo từ các hạt riêng biệt gọi là phân tử. 2. Các phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng; nhiệt độ của vật càng cao thì tốc độ chuyển động của các phân tử cấu tạo nên vật càng lớn. 3. Giữa các phân tử có lực tương tác gọi là lực liên kết phân tử.

Bằng chứng cho chuyển động hỗn loạn của phân tử là chuyển động Brown: soi giọt nước pha một ít bột phấn hoa (hay hạt khói trong không khí) dưới kính hiển vi, ta thấy các hạt nhỏ chuyển động không ngừng theo những đường gấp khúc bất kì. Đó là do các phân tử nước (không khí) chuyển động hỗn loạn va chạm vào hạt từ mọi phía. Hiện tượng khuếch tán (giọt mực loang dần trong cốc nước, mùi nước hoa lan khắp phòng) cũng cho thấy điều đó.

Lực liên kết phân tử gồm cả lực hút và lực đẩy. Khi các phân tử ở gần nhau, lực đẩy chiếm ưu thế (vì thế chất rắn, chất lỏng rất khó nén); khi chúng ra xa hơn, lực hút chiếm ưu thế; khi khoảng cách rất lớn (cỡ nhiều lần kích thước phân tử), lực liên kết gần như không đáng kể.

Cấu trúc của chất rắn, chất lỏng, chất khí

So sánh cấu trúc của chất ở ba thể theo mô hình động học phân tử.
Đặc điểmChất rắnChất lỏngChất khí
Khoảng cách giữa các phân tửRất gần nhau (cỡ kích thước phân tử)Gần nhau, xa hơn một chút so với chất rắnRất xa nhau (gấp nhiều lần kích thước phân tử)
Sự sắp xếpCó trật tựKém trật tự hơn chất rắnKhông có trật tự
Chuyển động của phân tửDao động quanh vị trí cân bằng xác địnhDao động quanh vị trí cân bằng, vị trí này có thể di chuyểnChuyển động hỗn loạn về mọi phía
Lực liên kết phân tửRất mạnhYếu hơn chất rắnRất yếu
Hình dạng, thể tíchCó hình dạng và thể tích riêng, rất khó nénCó thể tích riêng, có hình dạng của phần bình chứa nó, khó nénKhông có hình dạng và thể tích riêng, chiếm toàn bộ bình chứa, dễ nén

Chất rắn được chia thành chất rắn kết tinh (có cấu trúc tinh thể, như muối ăn, kim loại, nước đá) và chất rắn vô định hình (không có cấu trúc tinh thể, như thuỷ tinh, nhựa đường, sáp nến).

Sự chuyển thể

Sự chuyển của chất từ thể này sang thể khác gọi là sự chuyển thể. Chiều thuận nhận nhiệt, chiều ngược toả nhiệt:

Quá trìnhChuyển thểQuá trình ngược
Nóng chảyrắn → lỏngĐông đặc (lỏng → rắn)
Hoá hơi (bay hơi, sôi)lỏng → khíNgưng tụ (khí → lỏng)
Thăng hoarắn → khíNgưng kết (khí → rắn)

Định nghĩa · Sự nóng chảy

Sự nóng chảy là quá trình chuyển từ thể rắn sang thể lỏng. Khi được cung cấp nhiệt, các phân tử chất rắn dao động mạnh dần; đến một nhiệt độ nhất định, chúng thắng được lực liên kết giữ chúng ở vị trí xác định, cấu trúc mạng tinh thể bị phá vỡ và chất rắn chuyển sang thể lỏng. Chất rắn kết tinh nóng chảy ở một nhiệt độ xác định (nhiệt độ nóng chảy) và trong suốt quá trình nóng chảy nhiệt độ không đổi; chất rắn vô định hình mềm dần rồi lỏng ra, không có nhiệt độ nóng chảy xác định.

Định nghĩa · Sự hoá hơi

Sự hoá hơi là quá trình chuyển từ thể lỏng sang thể khí, gồm hai hình thức. Sự bay hơi xảy ra ở mặt thoáng chất lỏng, ở mọi nhiệt độ: những phân tử ở gần mặt thoáng có động năng đủ lớn thắng được lực hút của các phân tử khác và thoát ra ngoài. Sự sôi là sự hoá hơi xảy ra cả ở mặt thoáng và trong lòng chất lỏng (tạo thành các bọt hơi), ở một nhiệt độ xác định gọi là nhiệt độ sôi; trong khi sôi nhiệt độ chất lỏng không đổi.

Thẻ chưa xếp (10)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/10 thẻ

Ghi chú · Các yếu tố ảnh hưởng

Chất lỏng bay hơi càng nhanh khi nhiệt độ càng cao, diện tích mặt thoáng càng lớn, có gió và khi độ ẩm không khí càng thấp. Nhiệt độ sôi phụ thuộc áp suất khí trên mặt thoáng: ở áp suất tiêu chuẩn nước sôi ở 100 °C, trên núi cao áp suất thấp nên nước sôi ở nhiệt độ thấp hơn.

Khám phá

Hộp phân tử nước

Bật bếp (hoặc kéo thanh nhiệt lượng) để đun nước đá từ âm 30 °C đến hơi nước 150 °C. Quan sát cách các phân tử sắp xếp và chuyển động ở mỗi thể, và để ý nhiệt độ trong lúc nóng chảy và lúc sôi.

rắn lỏng khí

nóng chảysôi−40040801201600200400600t (°C)Q (phần)

Một “phần” nhiệt lượng làm 1 g nước lỏng nóng thêm 1 °C (tỉ lệ giữa các đoạn giống với nước thật).

0 phần
Nhiệt độ
−30 °C
Trạng thái
Thể rắn (nước đá)

Thể rắn: các phân tử ở rất gần nhau, sắp xếp có trật tự và chỉ dao động quanh vị trí cân bằng xác định. Cung cấp nhiệt làm chúng dao động mạnh hơn, nhiệt độ tăng.

Chất rắn

Khoảng cách phân tử:
Rất gần nhau (cỡ kích thước phân tử)
Sắp xếp:
Sắp xếp có trật tự
Chuyển động:
Dao động quanh vị trí cân bằng xác định
Hình dạng, thể tích:
Có hình dạng và thể tích riêng, rất khó nén

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dùng mô hình động học phân tử, giải thích vì sao chất khí dễ nén còn chất rắn và chất lỏng rất khó nén.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Đun nóng một cục nước đá ở âm 10 °C cho đến khi nước sôi. Mô tả sự thay đổi nhiệt độ và cấu trúc của nước trong quá trình này.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Chọn các nội dung thuộc mô hình động học phân tử về cấu tạo chất.

Bài 2

Chuyển động Brown của các hạt phấn hoa trong nước chứng tỏ

Bài 3

Ghép mỗi thể với đặc điểm chuyển động của phân tử.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Vì sao chất lỏng có thể tích riêng nhưng không có hình dạng riêng?

Bài 5

Chọn các phát biểu đúng về sự bay hơi và sự sôi.

Bài 6

Khi nước đá đang nóng chảy ở 0 °C mà vẫn được đun, nhiệt độ hỗn hợp nước và nước đá không tăng vì

Bài 7

Đun liên tục một cục nước đá ở âm 20 °C. Sắp xếp các giai đoạn theo đúng thứ tự xảy ra.

  1. Vị trí 1: Hơi nước nóng lên trên 100 °C
  2. Vị trí 2: Nước sôi ở 100 °C
  3. Vị trí 3: Nước lỏng nóng lên đến 100 °C
  4. Vị trí 4: Nước đá nóng chảy ở 0 °C
  5. Vị trí 5: Nước đá nóng lên đến 0 °C

Bài 8

Phơi quần áo ướt, cách nào làm quần áo khô nhanh nhất?

Bài 9

Quá trình chuyển trực tiếp từ thể rắn sang thể khí (như băng phiến để lâu nhỏ dần) gọi là sự gì?

Ghi nhớ

  • Mô hình động học phân tử: chất cấu tạo từ phân tử; phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng, nhiệt độ càng cao chuyển động càng nhanh; giữa các phân tử có lực liên kết.
  • Rắn: phân tử rất gần, có trật tự, dao động quanh vị trí cố định. Lỏng: gần nhau, kém trật tự, vị trí cân bằng di chuyển được. Khí: rất xa nhau, hỗn loạn, chiếm toàn bộ bình chứa.
  • Nóng chảy (rắn → lỏng), hoá hơi (lỏng → khí, gồm bay hơi và sôi) cần nhận nhiệt; đông đặc, ngưng tụ toả nhiệt.
  • Chất rắn kết tinh nóng chảy và chất lỏng sôi ở nhiệt độ xác định, nhiệt độ không đổi trong suốt quá trình.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ