Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 1. Trường hấp dẫn
Mặt Trời giữ được tám hành tinh quay quanh nó, Trái Đất giữ Mặt Trăng, và một viên đá thả ra luôn rơi về phía mặt đất. Không có sợi dây nào nối các vật ấy với nhau. Vậy lực hút truyền qua khoảng không bằng cách nào?
Em sẽ học được
- Phát biểu được định luật vạn vật hấp dẫn và viết được biểu thức F=Gm₁m₂/r mũ 2.
- Nêu được điều kiện áp dụng biểu thức: chất điểm hoặc quả cầu đồng chất.
- Nêu được khái niệm trường hấp dẫn và lấy được ví dụ chứng tỏ trường hấp dẫn tồn tại.
- Biểu diễn được trường hấp dẫn bằng đường sức; nhận ra trường hấp dẫn đều gần mặt đất.
- Vận dụng được định luật để tính lực hấp dẫn và gia tốc rơi tự do ở độ cao h.
Định luật vạn vật hấp dẫn
Viên đá thả ra rơi về phía mặt đất, quả táo rụng xuống đất, Mặt Trăng quay quanh Trái Đất: tất cả do lực hút của Trái Đất. Newton cho rằng lực hút này không chỉ có ở Trái Đất mà có giữa mọi vật trong vũ trụ, và gọi nó là lực hấp dẫn.
Định lí · Định luật vạn vật hấp dẫn
- m₁, m₂: khối lượng hai chất điểm (kg); r: khoảng cách giữa chúng (m).
- G=6,68·10 mũ trừ 11 N·m mũ 2 /kg mũ 2: hằng số hấp dẫn, như nhau với mọi vật.
Biểu thức áp dụng cho hai chất điểm, tức hai vật có kích thước rất nhỏ so với khoảng cách giữa chúng. Nó cũng đúng cho hai quả cầu đồng chất (như các hành tinh, gần đúng), khi đó r là khoảng cách giữa hai tâm: khối lượng của quả cầu coi như tập trung ở tâm.
Ghi chú · Biểu diễn lực hấp dẫn
Trường hấp dẫn
Lực hấp dẫn tác dụng cả khi hai vật không chạm nhau và ở rất xa nhau. Người ta giải thích: xung quanh mỗi vật có khối lượng tồn tại một trường hấp dẫn. Vật khác có khối lượng đặt trong trường ấy chịu lực hấp dẫn do trường tác dụng.
Định nghĩa · Trường hấp dẫn
- Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất, các hành tinh chuyển động quanh Mặt Trời: chúng nằm trong trường hấp dẫn của Trái Đất, của Mặt Trời.
- Thuỷ triều: nước biển dâng lên, rút xuống theo vị trí của Mặt Trăng và Mặt Trời. Triều cường xảy ra khi Mặt Trời, Trái Đất, Mặt Trăng gần thẳng hàng (trăng non, trăng tròn); triều kém khi hướng Mặt Trời vuông góc với hướng Mặt Trăng.
- Sao đôi: hai ngôi sao ở gần nhau quay quanh khối tâm chung, do trường hấp dẫn của sao này tác dụng lên sao kia. Quan sát quỹ đạo của sao đôi giúp xác định khối lượng của chúng.
Đường sức trường hấp dẫn
Đặt một vật thử nhỏ ở nhiều điểm trong trường hấp dẫn và vẽ hướng lực tác dụng lên nó, ta được các đường sức của trường hấp dẫn. Đường sức là đường mà tiếp tuyến tại mỗi điểm có phương trùng với phương của lực hấp dẫn tác dụng lên vật thử đặt tại điểm đó, chiều là chiều của lực.
- Trường hấp dẫn của một chất điểm hay quả cầu đồng chất có đường sức là những đường thẳng hướng vào tâm vật.
- Nơi đường sức dày, trường hấp dẫn mạnh; nơi đường sức thưa, trường hấp dẫn yếu.
- Khác với điện trường, lực hấp dẫn luôn là lực hút, nên đường sức chỉ đi vào các vật, không có đường sức đi ra từ vật nào.
Ghi chú · Trường hấp dẫn đều gần mặt đất
Chuyển động của vật trong trường hấp dẫn của Trái Đất
Newton đưa ra một thí nghiệm tưởng tượng: đặt một khẩu pháo trên đỉnh núi rất cao và bắn ngang. Tốc độ càng lớn thì đạn rơi càng xa. Khi tốc độ đủ lớn, mặt đất cong đi khuất dưới viên đạn nhanh đúng bằng tốc độ nó rơi, và viên đạn bay vòng quanh Trái Đất mà không chạm đất. Mặt Trăng và các vệ tinh nhân tạo chuyển động như thế.
Coi Trái Đất là quả cầu đồng chất khối lượng M, bán kính R. Một vật khối lượng m ở độ cao h chịu lực hấp dẫn F=GMm/((R+h) mũ 2). Lực này chính là trọng lực P=mg, nên gia tốc rơi tự do ở độ cao h là
Gia tốc rơi tự do không phụ thuộc khối lượng của vật, chỉ phụ thuộc độ cao. Với M=6,0·10 mũ 24 kg và R=6400 km, ở mặt đất g≈9,79 m/s mũ 2. Lên cao vài kilômét, h rất nhỏ so với R nên g gần như không đổi.
Dự án
Dự án: Cân Trái Đất
Mục tiêu: đo gia tốc rơi tự do ở nơi em sống rồi dùng định luật vạn vật hấp dẫn để tính khối lượng Trái Đất, theo cách Cavendish đã gợi ý khi đo được hằng số G. Dụng cụ: sợi chỉ không dãn dài khoảng 1 m, quả nặng nhỏ, giá treo, thước mét, đồng hồ bấm giây (hoặc điện thoại).
- Làm con lắc đơn: treo quả nặng vào sợi chỉ, đo chiều dài l từ điểm treo đến tâm quả nặng.
- Kéo con lắc lệch một góc nhỏ (dưới 10°) rồi thả. Đo thời gian 20 dao động, chia cho 20 để được chu kì T. Làm ba lần, lấy trung bình.
- Tính g=4π mũ 2 l/T mũ 2. Đổi chiều dài dây, làm lại để kiểm tra.
- Từ g=GM/R mũ 2, tính M=gR mũ 2 /G với R=6400 km và G=6,68·10 mũ trừ 11 N·m mũ 2 /kg mũ 2.
- Tìm hiểu thí nghiệm cân xoắn của Cavendish (năm 1798) và vì sao đo được G thì "cân" được Trái Đất.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Đường sức và lực lên vật thử
Kéo các quả cầu nặng và vật thử m (hoặc chọn rồi dùng phím mũi tên). Quan sát: đường sức luôn đi vào các quả cầu; lực lên vật thử hướng theo đường sức. Thử tìm điểm mà lực hút của hai quả cầu cân bằng nhau, và đổi khối lượng vật thử để thấy lực tăng theo.
Ô lưới cạnh 1 m. Các quả cầu đồng chất nặng 1, 2 hoặc 3 tấn. Đường sức (xám) đi vào tâm quả cầu; quả cầu nặng hơn có nhiều đường sức hơn. Kéo các quả cầu và vật thử m (chấm vàng).
Vật thử m=1 kg chịu lực hấp dẫn tổng hợp F≈2,14·10 mũ trừ 8 N, hướng xuống dưới. Lực hướng về tâm quả cầu, dọc theo đường sức.
So sánh: Trái Đất hút vật 1 kg một lực khoảng 9,8 N, lớn gấp hàng trăm triệu lần lực ở đây. Lực hấp dẫn giữa các vật thông thường rất nhỏ; chỉ khi một vật có khối lượng rất lớn như Trái Đất thì lực mới đáng kể.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Biểu thức F=Gm₁m₂/r mũ 2 áp dụng được trực tiếp trong trường hợp nào?
Bài 2
Hai bạn có khối lượng 50 kg và 60 kg đứng cách nhau 1 m (coi như hai chất điểm). Lực hấp dẫn giữa hai bạn bằng bao nhiêu? Ghi kết quả theo đơn vị 10 mũ trừ 7 N, làm tròn đến một chữ số thập phân.
Bài 3
Khoảng cách giữa hai chất điểm tăng lên gấp 3 lần, khối lượng giữ nguyên. Lực hấp dẫn giữa chúng giảm đi bao nhiêu lần?
Bài 4
Khối lượng của mỗi chất điểm đều tăng gấp đôi và khoảng cách giữa chúng cũng tăng gấp đôi. Lực hấp dẫn mới bằng bao nhiêu lần lực cũ?
Bài 5
Phát biểu nào đúng về đường sức của trường hấp dẫn do một quả cầu đồng chất gây ra?
Bài 6
Những hiện tượng nào cho thấy xung quanh vật có khối lượng tồn tại trường hấp dẫn?
Bài 7
Lấy G=6,68·10 mũ trừ 11 N·m mũ 2 /kg mũ 2, M=6,0·10 mũ 24 kg, R=6400 km. Tính gia tốc rơi tự do ở đỉnh Everest, cao 8,8 km (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 8
Dùng số liệu ở Ví dụ 2: Trái Đất 6,0·10 mũ 24 kg, Mặt Trăng 7,2·10 mũ 22 kg. Nếu khoảng cách giữa hai tâm giảm còn một nửa (1,92·10 mũ 8 m), lực hấp dẫn giữa chúng bằng bao nhiêu? Ghi theo đơn vị 10 mũ 20 N, làm tròn đến hai chữ số thập phân.
Bài 9
Quả táo rơi về phía Trái Đất mà ta không thấy Trái Đất "rơi" về phía quả táo. Giải thích nào đúng?
Ghi nhớ
- Định luật vạn vật hấp dẫn: F=Gm₁m₂/r mũ 2, với G=6,68·10 mũ trừ 11 N·m mũ 2 /kg mũ 2; áp dụng cho chất điểm và quả cầu đồng chất (r là khoảng cách hai tâm).
- Hai lực hấp dẫn giữa hai vật là hai lực trực đối, luôn là lực hút.
- Trường hấp dẫn là dạng vật chất tồn tại quanh mọi vật có khối lượng, tác dụng lực hấp dẫn lên vật có khối lượng đặt trong nó; trường hấp dẫn của Trái Đất ở gần mặt đất là trường trọng lực (trọng trường).
- Đường sức trường hấp dẫn của quả cầu đồng chất là các đường thẳng hướng vào tâm; gần mặt đất, trong vùng nhỏ, trường hấp dẫn coi như đều.
- Gia tốc rơi tự do ở độ cao h: g=GM/((R+h) mũ 2), giảm dần khi lên cao.