Chương IV · Hoạt động
Bài 26. Thực hành: Đo suất điện động và điện trở trong của pin điện hoá
Pin dùng lâu thì đèn pin sáng yếu dần, dù vôn kế đo hai cực pin khi để riêng vẫn chỉ gần 1,5 V. Nguyên nhân là pin cũ có điện trở trong lớn hơn. Làm thế nào đo được điện trở trong, một đại lượng nằm “bên trong” pin, mà không thể dùng ôm kế đo trực tiếp?
Em sẽ học được
- Thiết kế được phương án đo gián tiếp suất điện động và điện trở trong của pin dựa vào U=E trừ Ir.
- Lắp được mạch điện, đo được các cặp giá trị U, I khi thay đổi biến trở.
- Vẽ được đồ thị U theo I, từ đó xác định được E và r, đánh giá được sai số.
Cơ sở lí thuyết và dụng cụ
Không thể đo trực tiếp E và r bằng đồng hồ đo điện: vôn kế mắc vào hai cực pin vẫn có dòng điện nhỏ chạy qua pin nên chỉ cho U=E trừ Ir; còn ôm kế không đo được điện trở của một vật đang là nguồn điện. Vì vậy ta đo gián tiếp qua các cặp giá trị U, I.
Định lí · Cơ sở của phép đo
| Dụng cụ | Ghi chú |
|---|---|
| Pin điện hoá loại 1,5 V | Một pin mới và một pin cũ, đặt trong đế pin |
| Biến trở R | Khoảng 0 – 100 Ω |
| Điện trở bảo vệ R₀ | Khoảng 20 Ω, giữ dòng điện qua pin không quá 100 mA |
| Hai đồng hồ đo điện đa năng | Một dùng làm ampe kế (thang mA), một làm vôn kế (thang 2 V hoặc 20 V một chiều) |
| Khoá K, dây nối | Ngắt mạch giữa các lần đo |
Sơ đồ: pin, điện trở bảo vệ R₀, biến trở R, ampe kế và khoá K mắc nối tiếp thành mạch kín; vôn kế mắc song song giữa hai cực của pin. Điện trở bảo vệ tránh cho dòng điện quá lớn (gần như đoản mạch) khi biến trở được chỉnh về 0.
Lưu ý · Lưu ý an toàn và độ chính xác
Dự án
Tiến hành thí nghiệm và báo cáo
Mục tiêu: xác định suất điện động E và điện trở trong r của một pin cũ và một pin mới, rồi so sánh hai pin.
- Lắp mạch theo sơ đồ, khoá K mở. Đặt biến trở ở giá trị lớn nhất, khoảng 100 Ω.
- Đóng khoá K, đọc số chỉ I của ampe kế và U của vôn kế, ghi vào bảng rồi ngắt khoá K.
- Giảm giá trị biến trở (ví dụ mỗi lần 10 – 20 Ω), lặp lại bước 2 để có ít nhất 5 cặp (I,U).
- Vẽ các điểm (I,U) lên hệ trục, kẻ đường thẳng đi gần các điểm nhất và kéo dài cắt trục U tại U₀: E=U₀.
- Chọn hai điểm M, N cách xa nhau trên đường thẳng, tính r=(U M trừ U N)/(I N trừ I M).
- Làm lại với pin còn lại.
| Lần đo | R (Ω) | I (mA) | U (V) |
|---|---|---|---|
| 1 | 100 | ... | ... |
| 2 | ... | ... | ... |
| 3 | ... | ... | ... |
| 4 | ... | ... | ... |
| 5 | ... | ... | ... |
Báo cáo: dán bảng số liệu và đồ thị U theo I của hai pin; ghi E, r của từng pin. Ước lượng sai số từ đồ thị: vẽ thêm hai đường thẳng dốc nhất và thoải nhất còn đi qua vùng các điểm đo; nửa hiệu các giá trị đọc được cho ΔE và Δr. Viết kết quả E=E̅±ΔE, r=r̅±Δr. Nhận xét: pin cũ khác pin mới thế nào? Nêu các nguyên nhân sai số.
Ở phần Khám phá có một bàn thí nghiệm ảo với pin mới hoặc pin cũ có E, r chưa biết. Em chỉnh biến trở, ghi số liệu, đọc E và r từ đồ thị rồi nhập để kiểm tra.
Khám phá
Bàn thí nghiệm đo pin
Chọn pin mới hoặc pin cũ. Đặt biến trở, bấm “Đóng K, đọc số chỉ rồi ngắt” để ghi một cặp (I,U); đo ít nhất 5 giá trị biến trở khác nhau. Đường thẳng xanh là đường đi gần các điểm đo nhất. Đọc E tại chỗ đường thẳng cắt trục U, tính r từ hai điểm trên đường thẳng, nhập rồi bấm Kiểm tra.
Chưa đo.
| Lần đo | R (Ω) | I (mA) | U (V) |
|---|---|---|---|
| Chưa có số liệu. | |||
Đặt biến trở ở 100 Ω, đóng khoá K để đọc số chỉ, rồi giảm dần biến trở và đo tiếp.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/7 bài
Bài 1
Trong mạch đo, điện trở bảo vệ R₀ được mắc nối tiếp với pin để
Bài 2
Đồ thị U theo I của một pin đi qua hai điểm (20 mA; 1,40 V) và (60 mA; 1,28 V). Tính điện trở trong của pin (theo Ω).
Bài 3
Với pin ở câu trên, tính suất điện động của pin (theo V).
Bài 4
Kéo dài đồ thị U theo I của một pin, đường thẳng cắt trục U tại 1,5 V và cắt trục I (ứng với U=0) tại 0,5 A. Tính điện trở trong của pin (theo Ω).
Bài 5
Vì sao trong khi làm thí nghiệm không nên đóng khoá K trong thời gian dài?
Bài 6
So với đồ thị U theo I của một pin mới cùng loại, đồ thị của pin đã dùng lâu thường
Bài 7
Có thể dùng vôn kế mắc vào hai cực của pin để đo chính xác suất điện động không?
Ghi nhớ
- Đo gián tiếp E và r nhờ U=E trừ Ir: đo nhiều cặp (I,U) khi thay đổi biến trở.
- Mạch đo: pin, R₀, biến trở, ampe kế, khoá K nối tiếp; vôn kế mắc giữa hai cực pin; chỉ đóng K khi đọc số chỉ.
- Đồ thị U theo I là đường thẳng: cắt trục U tại E, độ dốc r=(U M trừ U N)/(I N trừ I M).
- Pin cũ có suất điện động nhỏ hơn và điện trở trong lớn hơn pin mới.