Bỏ qua đến nội dung

Chương IV · Hoạt động

Bài 26. Thực hành: Đo suất điện động và điện trở trong của pin điện hoá

Pin dùng lâu thì đèn pin sáng yếu dần, dù vôn kế đo hai cực pin khi để riêng vẫn chỉ gần 1,5 V. Nguyên nhân là pin cũ có điện trở trong lớn hơn. Làm thế nào đo được điện trở trong, một đại lượng nằm “bên trong” pin, mà không thể dùng ôm kế đo trực tiếp?

Em sẽ học được

  • Thiết kế được phương án đo gián tiếp suất điện động và điện trở trong của pin dựa vào U=E trừ Ir.
  • Lắp được mạch điện, đo được các cặp giá trị U, I khi thay đổi biến trở.
  • Vẽ được đồ thị U theo I, từ đó xác định được E và r, đánh giá được sai số.

Cơ sở lí thuyết và dụng cụ

Không thể đo trực tiếp E và r bằng đồng hồ đo điện: vôn kế mắc vào hai cực pin vẫn có dòng điện nhỏ chạy qua pin nên chỉ cho U=E trừ Ir; còn ôm kế không đo được điện trở của một vật đang là nguồn điện. Vì vậy ta đo gián tiếp qua các cặp giá trị U, I.

Định lí · Cơ sở của phép đo

Pin có suất điện động E, điện trở trong r cho dòng điện I thì hiệu điện thế giữa hai cực là U=E trừ Ir. Đồ thị U theo I là đường thẳng: cắt trục U (ứng với I=0) tại U₀=E; độ dốc cho r=(U M trừ U N)/(I N trừ I M) với hai điểm M, N bất kì trên đường thẳng.
Dụng cụ cho mỗi nhóm
Dụng cụGhi chú
Pin điện hoá loại 1,5 VMột pin mới và một pin cũ, đặt trong đế pin
Biến trở RKhoảng 0 – 100 Ω
Điện trở bảo vệ R₀Khoảng 20 Ω, giữ dòng điện qua pin không quá 100 mA
Hai đồng hồ đo điện đa năngMột dùng làm ampe kế (thang mA), một làm vôn kế (thang 2 V hoặc 20 V một chiều)
Khoá K, dây nốiNgắt mạch giữa các lần đo

Sơ đồ: pin, điện trở bảo vệ R₀, biến trở R, ampe kế và khoá K mắc nối tiếp thành mạch kín; vôn kế mắc song song giữa hai cực của pin. Điện trở bảo vệ tránh cho dòng điện quá lớn (gần như đoản mạch) khi biến trở được chỉnh về 0.

Lưu ý · Lưu ý an toàn và độ chính xác

Kiểm tra cực của đồng hồ và chọn đúng thang đo trước khi đóng mạch. Chỉ đóng khoá K trong lúc đọc số chỉ rồi ngắt ngay: để mạch kín lâu, pin bị nóng và phân cực, E và r thay đổi làm kết quả sai lệch.

Dự án

Tiến hành thí nghiệm và báo cáo

Mục tiêu: xác định suất điện động E và điện trở trong r của một pin cũ và một pin mới, rồi so sánh hai pin.

  1. Lắp mạch theo sơ đồ, khoá K mở. Đặt biến trở ở giá trị lớn nhất, khoảng 100 Ω.
  2. Đóng khoá K, đọc số chỉ I của ampe kế và U của vôn kế, ghi vào bảng rồi ngắt khoá K.
  3. Giảm giá trị biến trở (ví dụ mỗi lần 10 – 20 Ω), lặp lại bước 2 để có ít nhất 5 cặp (I,U).
  4. Vẽ các điểm (I,U) lên hệ trục, kẻ đường thẳng đi gần các điểm nhất và kéo dài cắt trục U tại U₀: E=U₀.
  5. Chọn hai điểm M, N cách xa nhau trên đường thẳng, tính r=(U M trừ U N)/(I N trừ I M).
  6. Làm lại với pin còn lại.
Bảng kết quả (pin …, R₀=… Ω)
Lần đoR (Ω)I (mA)U (V)
1100......
2.........
3.........
4.........
5.........

Báo cáo: dán bảng số liệu và đồ thị U theo I của hai pin; ghi E, r của từng pin. Ước lượng sai số từ đồ thị: vẽ thêm hai đường thẳng dốc nhất và thoải nhất còn đi qua vùng các điểm đo; nửa hiệu các giá trị đọc được cho ΔE và Δr. Viết kết quả E=E̅±ΔE, r=r̅±Δr. Nhận xét: pin cũ khác pin mới thế nào? Nêu các nguyên nhân sai số.

Ở phần Khám phá có một bàn thí nghiệm ảo với pin mới hoặc pin cũ có E, r chưa biết. Em chỉnh biến trở, ghi số liệu, đọc E và r từ đồ thị rồi nhập để kiểm tra.

Khám phá

Bàn thí nghiệm đo pin

Chọn pin mới hoặc pin cũ. Đặt biến trở, bấm “Đóng K, đọc số chỉ rồi ngắt” để ghi một cặp (I,U); đo ít nhất 5 giá trị biến trở khác nhau. Đường thẳng xanh là đường đi gần các điểm đo nhất. Đọc E tại chỗ đường thẳng cắt trục U, tính r từ hai điểm trên đường thẳng, nhập rồi bấm Kiểm tra.

Pin đem đo
+−ℰ, rR₀R = 100 ΩAKV
100 Ω

Chưa đo.

Bảng số liệu
Lần đoR (Ω)I (mA)U (V)
Chưa có số liệu.
11,11,21,31,41,51,61,7020406080U (V)I (mA)

Đặt biến trở ở 100 Ω, đóng khoá K để đọc số chỉ, rồi giảm dần biến trở và đo tiếp.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một nhóm vẽ được đồ thị U theo I của một pin là đường thẳng đi qua hai điểm M(24 mA; 1,44 V) và N(64 mA; 1,34 V). Tính điện trở trong và suất điện động của pin.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Với pin ở ví dụ trên và điện trở bảo vệ R₀=20 Ω, khi biến trở được chỉnh về 0 thì ampe kế chỉ bao nhiêu? Nếu không có R₀ thì sao?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/7 bài

Bài 1

Trong mạch đo, điện trở bảo vệ R₀ được mắc nối tiếp với pin để

Bài 2

Đồ thị U theo I của một pin đi qua hai điểm (20 mA; 1,40 V) và (60 mA; 1,28 V). Tính điện trở trong của pin (theo Ω).

Đơn vị:Ω

Bài 3

Với pin ở câu trên, tính suất điện động của pin (theo V).

Đơn vị:V

Bài 4

Kéo dài đồ thị U theo I của một pin, đường thẳng cắt trục U tại 1,5 V và cắt trục I (ứng với U=0) tại 0,5 A. Tính điện trở trong của pin (theo Ω).

Đơn vị:Ω

Bài 5

Vì sao trong khi làm thí nghiệm không nên đóng khoá K trong thời gian dài?

Bài 6

So với đồ thị U theo I của một pin mới cùng loại, đồ thị của pin đã dùng lâu thường

Bài 7

Có thể dùng vôn kế mắc vào hai cực của pin để đo chính xác suất điện động không?

Ghi nhớ

  • Đo gián tiếp E và r nhờ U=E trừ Ir: đo nhiều cặp (I,U) khi thay đổi biến trở.
  • Mạch đo: pin, R₀, biến trở, ampe kế, khoá K nối tiếp; vôn kế mắc giữa hai cực pin; chỉ đóng K khi đọc số chỉ.
  • Đồ thị U theo I là đường thẳng: cắt trục U tại E, độ dốc r=(U M trừ U N)/(I N trừ I M).
  • Pin cũ có suất điện động nhỏ hơn và điện trở trong lớn hơn pin mới.