Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 2. Cường độ trường hấp dẫn

Một quả tạ 10 kg và một quả bóng 0,5 kg ở cùng một chỗ chịu lực hấp dẫn rất khác nhau, nhưng thả ra thì rơi nhanh như nhau. Vậy cái gì ở điểm đó là như nhau đối với mọi vật? Và lên càng cao, cái đó thay đổi thế nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được định nghĩa cường độ trường hấp dẫn vectơ g=(vectơ F)/m và đơn vị N/kg.
  • Rút ra được g=GM/r mũ 2 từ định luật vạn vật hấp dẫn cho một quả cầu đồng chất.
  • Vận dụng được g=GM/((R+h) mũ 2) để tính cường độ trường hấp dẫn ở độ cao h.
  • Giải thích được vì sao gần mặt đất g gần như không đổi và trọng lực tỉ lệ với khối lượng.

Khái niệm cường độ trường hấp dẫn

Đặt lần lượt các vật thử có khối lượng m khác nhau tại cùng một điểm trong trường hấp dẫn. Lực hấp dẫn F lên chúng khác nhau, nhưng tỉ số F/m thì như nhau. Tỉ số này chỉ phụ thuộc trường hấp dẫn tại điểm đó.

Định nghĩa · Cường độ trường hấp dẫn

Cường độ trường hấp dẫn tại một điểm là đại lượng đặc trưng cho trường hấp dẫn về phương diện tác dụng lực lên vật có khối lượng đặt tại điểm đó. Nó được đo bằng lực hấp dẫn tác dụng lên một đơn vị khối lượng đặt tại điểm đó.
vectơ g=(vectơ F)/m
  • vectơ g là một vectơ, cùng hướng với lực hấp dẫn tác dụng lên vật thử, tức là cùng hướng với đường sức.
  • Đơn vị của g là N/kg. Vì 1 N/kg=1 m/s mũ 2, cường độ trường hấp dẫn bằng gia tốc mà trường truyền cho vật khi chỉ có lực hấp dẫn tác dụng, tức gia tốc rơi tự do.

Cường độ trường hấp dẫn của một quả cầu đồng chất

Xét một chất điểm (hay quả cầu đồng chất) khối lượng M. Vật thử khối lượng m đặt cách tâm một khoảng r chịu lực hấp dẫn F=GMm/r mũ 2. Chia cho m:

g=F/m=GM/r mũ 2
  • g chỉ phụ thuộc khối lượng M của vật gây ra trường và khoảng cách r đến tâm, không phụ thuộc khối lượng m của vật thử.
  • vectơ g hướng về tâm của M.
  • g tỉ lệ nghịch với r mũ 2: khoảng cách đến tâm tăng 2 lần thì g giảm 4 lần, tăng 3 lần thì g giảm 9 lần.
  • Biểu thức đúng tại các điểm ở ngoài hoặc trên bề mặt quả cầu (r lớn hơn hoặc bằng R).

Lưu ý · Lực bằng nhau, trường khác nhau

Trái Đất hút Mặt Trăng và Mặt Trăng hút Trái Đất hai lực bằng nhau. Nhưng cường độ trường hấp dẫn của Trái Đất tại tâm Mặt Trăng và của Mặt Trăng tại tâm Trái Đất thì khác nhau, vì mỗi trường chỉ phụ thuộc khối lượng của vật gây ra nó.

Cường độ trường hấp dẫn của Trái Đất

Coi Trái Đất là quả cầu đồng chất khối lượng M, bán kính R. Tại mặt đất và tại độ cao h:

g₀=GM/R mũ 2 , g=GM/((R+h) mũ 2)=g₀R mũ 2 /((R+h) mũ 2)

Với M=6,0·10 mũ 24 kg, R=6400 km, G=6,68·10 mũ trừ 11 N·m mũ 2 /kg mũ 2 thì g₀≈9,79 N/kg. Kéo vệ tinh trong phần Khám phá để thấy g giảm thế nào khi ra xa.

Cường độ trường hấp dẫn ở bề mặt một số thiên thể, tính với G=6,68·10 mũ trừ 11 N·m mũ 2 /kg mũ 2.
Thiên thểKhối lượng (kg)Bán kính (km)g₀ (N/kg)
Trái Đất6,0·10 mũ 2464009,79
Hoả tinh6,4·10 mũ 2333963,71
Mặt Trăng7,2·10 mũ 2217381,59

Định lí · Trường hấp dẫn gần mặt đất

Trong phạm vi không lớn gần mặt đất, h ll R nên (R+h) mũ 2 ≈R mũ 2 và g≈g₀: cường độ trường hấp dẫn gần như không đổi về độ lớn và hướng. Trường hấp dẫn ở đó là trường đều, và lực hấp dẫn lên vật P=mg tỉ lệ với khối lượng của vật.

Vì thế ở cùng một nơi, mọi vật rơi tự do với cùng gia tốc g, và ta có thể so sánh khối lượng các vật bằng cách so sánh trọng lượng của chúng (cân).

Dự án

Dự án: Bản đồ trường hấp dẫn của Hệ Mặt Trời

Mục tiêu: so sánh cường độ trường hấp dẫn ở bề mặt các hành tinh và ước lượng một nhà du hành sẽ "nặng" bao nhiêu ở mỗi nơi. Dụng cụ: bảng số liệu khối lượng, bán kính các hành tinh (tra từ nguồn tin cậy), máy tính cầm tay hoặc bảng tính, giấy khổ lớn.

  1. Lập bảng khối lượng M và bán kính R của Mặt Trăng và tám hành tinh.
  2. Tính g₀=GM/R mũ 2 cho từng thiên thể, so sánh với giá trị công bố.
  3. Tính trọng lượng P=mg₀ của một nhà du hành 70 kg ở mỗi nơi và độ cao nhảy được nếu ở Trái Đất bạn ấy nhảy cao 0,5 m (độ cao nhảy tỉ lệ nghịch với g₀).
  4. Với Trái Đất, vẽ đồ thị g theo r từ R đến 8R; đánh dấu độ cao của Trạm vũ trụ quốc tế (khoảng 400 km) và của vệ tinh địa tĩnh (khoảng 36000 km).

Ghi chú · Báo cáo

Trình bày bảng kết quả và đồ thị trên một tấm áp phích. Trả lời: nhà du hành trên Trạm vũ trụ quốc tế có còn chịu lực hấp dẫn không, và lớn cỡ bao nhiêu phần trăm so với ở mặt đất?

Khám phá

Đưa vệ tinh ra xa

Kéo vệ tinh (hoặc chọn rồi dùng phím mũi tên) ra xa thiên thể. Quan sát mũi tên vectơ g ngắn lại và điểm đỏ chạy trên đồ thị. Đặt vệ tinh ở 2R, 3R, 4R để thấy g giảm 4, 9, 16 lần; đổi sang Mặt Trăng hay Hoả tinh để so sánh.

Thiên thể
2R3R4R5R6R7R8RTrái Đấtg ≈ 2,45 N/kg

Mũi tên xanh là cường độ trường hấp dẫn, luôn hướng về tâm thiên thể, dài theo độ lớn của g. Hình không vẽ đúng tỉ lệ kích thước giữa các thiên thể.

0246810012345678g (N/kg)r/Rg₀ ≈ 9,79

Độ cao h≈6400 km, r=2R: g≈2,45 N/kg, bằng g₀/4: khoảng cách đến tâm gấp 2 lần thì g giảm 2 mũ 2 =4 lần. Vệ tinh 1000 kg ở đây chịu lực hấp dẫn F=mg≈2446 N.

Độ cao h tính từ mặt Trái Đất: 6 400 km.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Lấy M=6,0·10 mũ 24 kg, R=6400 km. Tính cường độ trường hấp dẫn ở mặt đất và ở độ cao h=6400 km.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Tính tỉ số giữa cường độ trường hấp dẫn do Trái Đất gây ra tại tâm Mặt Trăng và cường độ trường hấp dẫn do Mặt Trăng gây ra tại tâm Trái Đất. Biết M TĐ =6,0·10 mũ 24 kg, M MT =7,2·10 mũ 22 kg. Vì sao tỉ số khác 1, dù lực Trái Đất hút Mặt Trăng bằng lực Mặt Trăng hút Trái Đất?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Ở độ cao nào so với mặt đất thì cường độ trường hấp dẫn của Trái Đất chỉ bằng 1/9 giá trị ở mặt đất? Lấy R=6400 km.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Cường độ trường hấp dẫn tại một điểm được định nghĩa bằng

Bài 2

Đơn vị của cường độ trường hấp dẫn trong hệ SI là gì? (Viết kí hiệu.)

Bài 3

Cường độ trường hấp dẫn của Trái Đất tại một điểm ngoài Trái Đất không phụ thuộc vào đại lượng nào?

Bài 4

Ở mặt đất g₀=9,79 N/kg. Tại điểm cách tâm Trái Đất một khoảng bằng 3R, cường độ trường hấp dẫn bằng bao nhiêu? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân.)

Đơn vị:N/kg

Bài 5

Trạm vũ trụ quốc tế bay ở độ cao khoảng 400 km. Lấy M=6,0·10 mũ 24 kg, R=6400 km, G=6,68·10 mũ trừ 11 N·m mũ 2 /kg mũ 2. Tính cường độ trường hấp dẫn ở đó (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:N/kg

Bài 6

Với M=7,2·10 mũ 22 kg, R=1738 km, tính cường độ trường hấp dẫn ở bề mặt Mặt Trăng (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:N/kg

Bài 7

Ở bề mặt Hoả tinh g₀≈3,71 N/kg. Một nhà du hành có khối lượng 60 kg chịu lực hấp dẫn bao nhiêu niutơn khi đứng trên Hoả tinh? (Làm tròn đến hàng đơn vị.)

Đơn vị:N

Bài 8

Cường độ trường hấp dẫn ở mặt đất (9,79 N/kg) lớn gấp bao nhiêu lần ở bề mặt Mặt Trăng (1,59 N/kg)? (Làm tròn đến một chữ số thập phân.)

Bài 9

Những phát biểu nào đúng về trường hấp dẫn của Trái Đất trong phạm vi nhỏ gần mặt đất?

Ghi nhớ

  • Cường độ trường hấp dẫn vectơ g=(vectơ F)/m, đơn vị N/kg (bằng m/s mũ 2), cùng hướng với đường sức.
  • Ngoài một quả cầu đồng chất khối lượng M: g=GM/r mũ 2, hướng về tâm, không phụ thuộc vật thử.
  • Ở độ cao h so với mặt đất: g=GM/((R+h) mũ 2); khoảng cách đến tâm tăng n lần thì g giảm n mũ 2 lần.
  • Gần mặt đất (h ll R), g≈9,8 N/kg gần như không đổi: trường hấp dẫn đều, trọng lực tỉ lệ với khối lượng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ