Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 2. Cường độ trường hấp dẫn
Một quả tạ 10 kg và một quả bóng 0,5 kg ở cùng một chỗ chịu lực hấp dẫn rất khác nhau, nhưng thả ra thì rơi nhanh như nhau. Vậy cái gì ở điểm đó là như nhau đối với mọi vật? Và lên càng cao, cái đó thay đổi thế nào?
Em sẽ học được
- Nêu được định nghĩa cường độ trường hấp dẫn vectơ g=(vectơ F)/m và đơn vị N/kg.
- Rút ra được g=GM/r mũ 2 từ định luật vạn vật hấp dẫn cho một quả cầu đồng chất.
- Vận dụng được g=GM/((R+h) mũ 2) để tính cường độ trường hấp dẫn ở độ cao h.
- Giải thích được vì sao gần mặt đất g gần như không đổi và trọng lực tỉ lệ với khối lượng.
Khái niệm cường độ trường hấp dẫn
Đặt lần lượt các vật thử có khối lượng m khác nhau tại cùng một điểm trong trường hấp dẫn. Lực hấp dẫn F lên chúng khác nhau, nhưng tỉ số F/m thì như nhau. Tỉ số này chỉ phụ thuộc trường hấp dẫn tại điểm đó.
Định nghĩa · Cường độ trường hấp dẫn
- vectơ g là một vectơ, cùng hướng với lực hấp dẫn tác dụng lên vật thử, tức là cùng hướng với đường sức.
- Đơn vị của g là N/kg. Vì 1 N/kg=1 m/s mũ 2, cường độ trường hấp dẫn bằng gia tốc mà trường truyền cho vật khi chỉ có lực hấp dẫn tác dụng, tức gia tốc rơi tự do.
Cường độ trường hấp dẫn của một quả cầu đồng chất
Xét một chất điểm (hay quả cầu đồng chất) khối lượng M. Vật thử khối lượng m đặt cách tâm một khoảng r chịu lực hấp dẫn F=GMm/r mũ 2. Chia cho m:
- g chỉ phụ thuộc khối lượng M của vật gây ra trường và khoảng cách r đến tâm, không phụ thuộc khối lượng m của vật thử.
- vectơ g hướng về tâm của M.
- g tỉ lệ nghịch với r mũ 2: khoảng cách đến tâm tăng 2 lần thì g giảm 4 lần, tăng 3 lần thì g giảm 9 lần.
- Biểu thức đúng tại các điểm ở ngoài hoặc trên bề mặt quả cầu (r lớn hơn hoặc bằng R).
Lưu ý · Lực bằng nhau, trường khác nhau
Cường độ trường hấp dẫn của Trái Đất
Coi Trái Đất là quả cầu đồng chất khối lượng M, bán kính R. Tại mặt đất và tại độ cao h:
Với M=6,0·10 mũ 24 kg, R=6400 km, G=6,68·10 mũ trừ 11 N·m mũ 2 /kg mũ 2 thì g₀≈9,79 N/kg. Kéo vệ tinh trong phần Khám phá để thấy g giảm thế nào khi ra xa.
| Thiên thể | Khối lượng (kg) | Bán kính (km) | g₀ (N/kg) |
|---|---|---|---|
| Trái Đất | 6,0·10 mũ 24 | 6400 | 9,79 |
| Hoả tinh | 6,4·10 mũ 23 | 3396 | 3,71 |
| Mặt Trăng | 7,2·10 mũ 22 | 1738 | 1,59 |
Định lí · Trường hấp dẫn gần mặt đất
Vì thế ở cùng một nơi, mọi vật rơi tự do với cùng gia tốc g, và ta có thể so sánh khối lượng các vật bằng cách so sánh trọng lượng của chúng (cân).
Dự án
Dự án: Bản đồ trường hấp dẫn của Hệ Mặt Trời
Mục tiêu: so sánh cường độ trường hấp dẫn ở bề mặt các hành tinh và ước lượng một nhà du hành sẽ "nặng" bao nhiêu ở mỗi nơi. Dụng cụ: bảng số liệu khối lượng, bán kính các hành tinh (tra từ nguồn tin cậy), máy tính cầm tay hoặc bảng tính, giấy khổ lớn.
- Lập bảng khối lượng M và bán kính R của Mặt Trăng và tám hành tinh.
- Tính g₀=GM/R mũ 2 cho từng thiên thể, so sánh với giá trị công bố.
- Tính trọng lượng P=mg₀ của một nhà du hành 70 kg ở mỗi nơi và độ cao nhảy được nếu ở Trái Đất bạn ấy nhảy cao 0,5 m (độ cao nhảy tỉ lệ nghịch với g₀).
- Với Trái Đất, vẽ đồ thị g theo r từ R đến 8R; đánh dấu độ cao của Trạm vũ trụ quốc tế (khoảng 400 km) và của vệ tinh địa tĩnh (khoảng 36000 km).
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Đưa vệ tinh ra xa
Kéo vệ tinh (hoặc chọn rồi dùng phím mũi tên) ra xa thiên thể. Quan sát mũi tên vectơ g ngắn lại và điểm đỏ chạy trên đồ thị. Đặt vệ tinh ở 2R, 3R, 4R để thấy g giảm 4, 9, 16 lần; đổi sang Mặt Trăng hay Hoả tinh để so sánh.
Mũi tên xanh là cường độ trường hấp dẫn, luôn hướng về tâm thiên thể, dài theo độ lớn của g. Hình không vẽ đúng tỉ lệ kích thước giữa các thiên thể.
Độ cao h≈6400 km, r=2R: g≈2,45 N/kg, bằng g₀/4: khoảng cách đến tâm gấp 2 lần thì g giảm 2 mũ 2 =4 lần. Vệ tinh 1000 kg ở đây chịu lực hấp dẫn F=mg≈2446 N.
Độ cao h tính từ mặt Trái Đất: 6 400 km.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Cường độ trường hấp dẫn tại một điểm được định nghĩa bằng
Bài 2
Đơn vị của cường độ trường hấp dẫn trong hệ SI là gì? (Viết kí hiệu.)
Bài 3
Cường độ trường hấp dẫn của Trái Đất tại một điểm ngoài Trái Đất không phụ thuộc vào đại lượng nào?
Bài 4
Ở mặt đất g₀=9,79 N/kg. Tại điểm cách tâm Trái Đất một khoảng bằng 3R, cường độ trường hấp dẫn bằng bao nhiêu? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân.)
Bài 5
Trạm vũ trụ quốc tế bay ở độ cao khoảng 400 km. Lấy M=6,0·10 mũ 24 kg, R=6400 km, G=6,68·10 mũ trừ 11 N·m mũ 2 /kg mũ 2. Tính cường độ trường hấp dẫn ở đó (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 6
Với M=7,2·10 mũ 22 kg, R=1738 km, tính cường độ trường hấp dẫn ở bề mặt Mặt Trăng (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 7
Ở bề mặt Hoả tinh g₀≈3,71 N/kg. Một nhà du hành có khối lượng 60 kg chịu lực hấp dẫn bao nhiêu niutơn khi đứng trên Hoả tinh? (Làm tròn đến hàng đơn vị.)
Bài 8
Cường độ trường hấp dẫn ở mặt đất (9,79 N/kg) lớn gấp bao nhiêu lần ở bề mặt Mặt Trăng (1,59 N/kg)? (Làm tròn đến một chữ số thập phân.)
Bài 9
Những phát biểu nào đúng về trường hấp dẫn của Trái Đất trong phạm vi nhỏ gần mặt đất?
Ghi nhớ
- Cường độ trường hấp dẫn vectơ g=(vectơ F)/m, đơn vị N/kg (bằng m/s mũ 2), cùng hướng với đường sức.
- Ngoài một quả cầu đồng chất khối lượng M: g=GM/r mũ 2, hướng về tâm, không phụ thuộc vật thử.
- Ở độ cao h so với mặt đất: g=GM/((R+h) mũ 2); khoảng cách đến tâm tăng n lần thì g giảm n mũ 2 lần.
- Gần mặt đất (h ll R), g≈9,8 N/kg gần như không đổi: trường hấp dẫn đều, trọng lực tỉ lệ với khối lượng.