Bỏ qua đến nội dung

Chương I · Lý thuyết

Bài 2. Mô tả dao động điều hoà

Hai con lắc giống hệt nhau, cùng chu kì, nhưng được thả ở hai thời điểm khác nhau: con lắc này luôn đi trước con lắc kia một chút. Để vẽ đồ thị hay viết phương trình của một dao động điều hoà, ta cần biết những đại lượng nào, và làm sao nói chính xác dao động nào đi trước?

Em sẽ học được

  • Viết được phương trình dao động điều hoà x=A cos (ωt+φ) và nêu ý nghĩa của từng đại lượng.
  • Nêu được mối liên hệ ω=2π/T=2πf.
  • Xác định được pha ban đầu từ trạng thái của vật lúc t=0.
  • Xác định được độ lệch pha giữa hai dao động điều hoà cùng chu kì từ phương trình hoặc đồ thị.

Phương trình dao động điều hoà

Li độ của vật dao động điều hoà là hàm côsin của thời gian, viết dưới dạng

x=A cos (ωt+φ)
  • x là li độ của vật tại thời điểm t.
  • A là biên độ, luôn dương.
  • ω là tần số góc, đơn vị rad/s, luôn dương.
  • (ωt+φ) là pha của dao động tại thời điểm t, đơn vị rad; pha cho biết trạng thái (vị trí và chiều chuyển động) của vật tại thời điểm đó.
  • φ là pha ban đầu, tức pha tại t=0, đơn vị rad, thường chọn trong khoảng trừ π<φ nhỏ hơn hoặc bằng π.

Khi t tăng thêm một chu kì T, pha tăng thêm 2π và vật trở lại trạng thái cũ, nên ωT=2π:

Định lí · Tần số góc

ω=2π/T=2πf, đơn vị rad/s.

Dao động điều hoà và chuyển động tròn đều

Cho điểm M chuyển động tròn đều ngược chiều kim đồng hồ trên đường tròn tâm O, bán kính A, với tốc độ góc ω. Lúc t=0, bán kính OM hợp với trục Ox góc φ. Đến thời điểm t, góc đó là ωt+φ, nên hình chiếu P của M trên trục Ox có toạ độ

x=O̅P̅=A cos (ωt+φ)

Ghi chú · Ý nghĩa hình học

Hình chiếu của một điểm chuyển động tròn đều lên một đường kính là một dao động điều hoà. Biên độ là bán kính đường tròn, tần số góc là tốc độ góc, pha ban đầu là góc ban đầu của bán kính OM.

Pha ban đầu. Độ lệch pha

Pha ban đầu được xác định từ trạng thái của vật lúc t=0: vị trí x₀=A cos φ và chiều chuyển động. Trên đường tròn, vật đi theo chiều dương khi M ở nửa dưới (φ<0), đi theo chiều âm khi M ở nửa trên (φ>0).

Trạng thái lúc t=0Pha ban đầu φ
Ở biên dương x=A0
Ở biên âm x= trừ Aπ
Qua vị trí cân bằng theo chiều dươngtrừ π/2
Qua vị trí cân bằng theo chiều âmπ/2
Ở x=A/2, đi theo chiều âmπ/3

Xét hai dao động điều hoà cùng tần số góc ω: x₁=A₁ cos (ωt+φ₁) và x₂=A₂ cos (ωt+φ₂). Hiệu hai pha của chúng

Δφ=(ωt+φ₂) trừ (ωt+φ₁)=φ₂ trừ φ₁

không phụ thuộc thời gian và bằng hiệu hai pha ban đầu; đó là độ lệch pha của hai dao động. Độ lệch pha ứng với độ lệch về thời gian Δt giữa hai dao động:

Δφ=2πΔt/T=ω Δt
  • Δφ>0: dao động 2 sớm pha hơn dao động 1 (đạt cùng trạng thái sớm hơn); Δφ<0: dao động 2 trễ pha hơn dao động 1.
  • Δφ=2nπ (n nguyên): hai dao động cùng pha, luôn cùng chiều, cùng đạt biên dương một lúc.
  • Δφ=(2n+1)π: hai dao động ngược pha, một vật ở biên dương thì vật kia ở biên âm.
  • Δφ=(2n+1)π/2: hai dao động vuông pha, một vật ở biên thì vật kia qua vị trí cân bằng.

Lưu ý · Chỉ so pha khi cùng chu kì

Độ lệch pha chỉ không đổi khi hai dao động có cùng tần số góc. Trên đồ thị, dao động sớm pha hơn là dao động có đỉnh xuất hiện trước (ở bên trái).

Khám phá

Từ chuyển động tròn đến đồ thị

Bấm Chạy để điểm M quay và quan sát hình chiếu P dao động trên trục Ox. Chỉnh biên độ A, tần số góc ω và pha ban đầu φ sao cho đồ thị của em trùng với đồ thị mẫu đứt nét; khi chưa trùng, xem độ lệch pha giữa hai dao động.

xO−55M₀MP 03−36−69−90,511,522,533,54x (cm)t (s)

M quay ngược chiều kim đồng hồ với tốc độ góc ω, xuất phát từ M₀ (góc φ). Hình chiếu P của M trên Ox dao động điều hoà; đường liền là đồ thị của P, đường đứt nét là đồ thị mẫu.

t = 0,00 s, pha ωt + φ = 0,00 rad, x = 5,0 cm
5 cm
0 rad
Tần số góc ω
x=5 cos (πt) (xăng-ti-mét)

Chu kì T = 2π/ω = 2 s, tần số f = 0,5 Hz.

Chỉnh A, ω, φ để đường của em trùng đường mẫu đứt nét: biên độ chưa khớp (đọc đỉnh cao nhất của đường mẫu); hai dao động vuông pha |Δφ|=π/2: dao động của em sớm pha hơn mẫu, tới cùng một trạng thái sớm hơn Δt=0,5 s.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một vật dao động điều hoà với biên độ 10 cm, tần số 5 Hz. Chọn gốc thời gian lúc vật ở vị trí biên dương. Viết phương trình dao động của vật.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một vật dao động điều hoà với biên độ 4 cm, chu kì 2 s. Chọn gốc thời gian lúc vật qua vị trí cân bằng theo chiều dương. Viết phương trình dao động.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Hai dao động có phương trình x₁=20 cos (20πt+π/2) (cm) và x₂=10 cos (20πt+π/6) (cm). Tính độ lệch pha của hai dao động và độ lệch thời gian tương ứng; dao động nào sớm pha hơn?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Một vật dao động điều hoà theo phương trình x=4 cos (2πt+π/3) (cm). Biên độ dao động là bao nhiêu?

Đơn vị:cm

Bài 2

Một vật dao động điều hoà theo phương trình x=4 cos (2πt+π/3) (cm). Tính chu kì dao động.

Đơn vị:s

Bài 3

Pha ban đầu của dao động x=5 cos (πt trừ π/6) (cm) là

Bài 4

Một vật dao động điều hoà với chu kì 0,5 s. Tính tần số góc của dao động (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:rad/s

Bài 5

Chọn gốc thời gian lúc vật dao động điều hoà ở vị trí biên âm. Pha ban đầu của dao động là

Bài 6

Chọn gốc thời gian lúc vật dao động điều hoà qua vị trí cân bằng theo chiều âm. Pha ban đầu của dao động là

Bài 7

Một vật dao động điều hoà với biên độ 6 cm, tần số 2 Hz. Gốc thời gian lúc vật ở biên dương. Phương trình dao động là

Bài 8

Hai dao động x₁=3 cos (4πt+π/4) (cm) và x₂=3 cos (4πt trừ π/4) (cm). Khẳng định nào đúng?

Bài 9

Hai con lắc dao động cùng chu kì 1 s; con lắc thứ hai luôn đến biên dương muộn hơn con lắc thứ nhất 0,25 s. Tính độ lớn độ lệch pha của hai dao động (rad, làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:rad

Bài 10

Nối mỗi kí hiệu trong phương trình x=A cos (ωt+φ) với tên gọi của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Phương trình dao động điều hoà: x=A cos (ωt+φ), với A>0, ω>0.
  • Tần số góc ω=2π/T=2πf (rad/s).
  • Pha (ωt+φ) cho biết trạng thái của vật lúc t; pha ban đầu φ xác định từ vị trí và chiều chuyển động lúc t=0.
  • Dao động điều hoà là hình chiếu của chuyển động tròn đều lên một đường kính.
  • Hai dao động cùng chu kì có độ lệch pha không đổi Δφ=φ₂ trừ φ₁=2πΔt/T; cùng pha, ngược pha, vuông pha là ba trường hợp đặc biệt.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ