Chương I · Lý thuyết
Bài 2. Mô tả dao động điều hoà
Hai con lắc giống hệt nhau, cùng chu kì, nhưng được thả ở hai thời điểm khác nhau: con lắc này luôn đi trước con lắc kia một chút. Để vẽ đồ thị hay viết phương trình của một dao động điều hoà, ta cần biết những đại lượng nào, và làm sao nói chính xác dao động nào đi trước?
Em sẽ học được
- Viết được phương trình dao động điều hoà x=A cos (ωt+φ) và nêu ý nghĩa của từng đại lượng.
- Nêu được mối liên hệ ω=2π/T=2πf.
- Xác định được pha ban đầu từ trạng thái của vật lúc t=0.
- Xác định được độ lệch pha giữa hai dao động điều hoà cùng chu kì từ phương trình hoặc đồ thị.
Phương trình dao động điều hoà
Li độ của vật dao động điều hoà là hàm côsin của thời gian, viết dưới dạng
- x là li độ của vật tại thời điểm t.
- A là biên độ, luôn dương.
- ω là tần số góc, đơn vị rad/s, luôn dương.
- (ωt+φ) là pha của dao động tại thời điểm t, đơn vị rad; pha cho biết trạng thái (vị trí và chiều chuyển động) của vật tại thời điểm đó.
- φ là pha ban đầu, tức pha tại t=0, đơn vị rad, thường chọn trong khoảng trừ π<φ nhỏ hơn hoặc bằng π.
Khi t tăng thêm một chu kì T, pha tăng thêm 2π và vật trở lại trạng thái cũ, nên ωT=2π:
Định lí · Tần số góc
Dao động điều hoà và chuyển động tròn đều
Cho điểm M chuyển động tròn đều ngược chiều kim đồng hồ trên đường tròn tâm O, bán kính A, với tốc độ góc ω. Lúc t=0, bán kính OM hợp với trục Ox góc φ. Đến thời điểm t, góc đó là ωt+φ, nên hình chiếu P của M trên trục Ox có toạ độ
Ghi chú · Ý nghĩa hình học
Pha ban đầu. Độ lệch pha
Pha ban đầu được xác định từ trạng thái của vật lúc t=0: vị trí x₀=A cos φ và chiều chuyển động. Trên đường tròn, vật đi theo chiều dương khi M ở nửa dưới (φ<0), đi theo chiều âm khi M ở nửa trên (φ>0).
| Trạng thái lúc t=0 | Pha ban đầu φ |
|---|---|
| Ở biên dương x=A | 0 |
| Ở biên âm x= trừ A | π |
| Qua vị trí cân bằng theo chiều dương | trừ π/2 |
| Qua vị trí cân bằng theo chiều âm | π/2 |
| Ở x=A/2, đi theo chiều âm | π/3 |
Xét hai dao động điều hoà cùng tần số góc ω: x₁=A₁ cos (ωt+φ₁) và x₂=A₂ cos (ωt+φ₂). Hiệu hai pha của chúng
không phụ thuộc thời gian và bằng hiệu hai pha ban đầu; đó là độ lệch pha của hai dao động. Độ lệch pha ứng với độ lệch về thời gian Δt giữa hai dao động:
- Δφ>0: dao động 2 sớm pha hơn dao động 1 (đạt cùng trạng thái sớm hơn); Δφ<0: dao động 2 trễ pha hơn dao động 1.
- Δφ=2nπ (n nguyên): hai dao động cùng pha, luôn cùng chiều, cùng đạt biên dương một lúc.
- Δφ=(2n+1)π: hai dao động ngược pha, một vật ở biên dương thì vật kia ở biên âm.
- Δφ=(2n+1)π/2: hai dao động vuông pha, một vật ở biên thì vật kia qua vị trí cân bằng.
Lưu ý · Chỉ so pha khi cùng chu kì
Khám phá
Từ chuyển động tròn đến đồ thị
Bấm Chạy để điểm M quay và quan sát hình chiếu P dao động trên trục Ox. Chỉnh biên độ A, tần số góc ω và pha ban đầu φ sao cho đồ thị của em trùng với đồ thị mẫu đứt nét; khi chưa trùng, xem độ lệch pha giữa hai dao động.
M quay ngược chiều kim đồng hồ với tốc độ góc ω, xuất phát từ M₀ (góc φ). Hình chiếu P của M trên Ox dao động điều hoà; đường liền là đồ thị của P, đường đứt nét là đồ thị mẫu.
Chu kì T = 2π/ω = 2 s, tần số f = 0,5 Hz.
Chỉnh A, ω, φ để đường của em trùng đường mẫu đứt nét: biên độ chưa khớp (đọc đỉnh cao nhất của đường mẫu); hai dao động vuông pha |Δφ|=π/2: dao động của em sớm pha hơn mẫu, tới cùng một trạng thái sớm hơn Δt=0,5 s.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Một vật dao động điều hoà theo phương trình x=4 cos (2πt+π/3) (cm). Biên độ dao động là bao nhiêu?
Bài 2
Một vật dao động điều hoà theo phương trình x=4 cos (2πt+π/3) (cm). Tính chu kì dao động.
Bài 3
Pha ban đầu của dao động x=5 cos (πt trừ π/6) (cm) là
Bài 4
Một vật dao động điều hoà với chu kì 0,5 s. Tính tần số góc của dao động (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 5
Chọn gốc thời gian lúc vật dao động điều hoà ở vị trí biên âm. Pha ban đầu của dao động là
Bài 6
Chọn gốc thời gian lúc vật dao động điều hoà qua vị trí cân bằng theo chiều âm. Pha ban đầu của dao động là
Bài 7
Một vật dao động điều hoà với biên độ 6 cm, tần số 2 Hz. Gốc thời gian lúc vật ở biên dương. Phương trình dao động là
Bài 8
Hai dao động x₁=3 cos (4πt+π/4) (cm) và x₂=3 cos (4πt trừ π/4) (cm). Khẳng định nào đúng?
Bài 9
Hai con lắc dao động cùng chu kì 1 s; con lắc thứ hai luôn đến biên dương muộn hơn con lắc thứ nhất 0,25 s. Tính độ lớn độ lệch pha của hai dao động (rad, làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 10
Nối mỗi kí hiệu trong phương trình x=A cos (ωt+φ) với tên gọi của nó.
Ghi nhớ
- Phương trình dao động điều hoà: x=A cos (ωt+φ), với A>0, ω>0.
- Tần số góc ω=2π/T=2πf (rad/s).
- Pha (ωt+φ) cho biết trạng thái của vật lúc t; pha ban đầu φ xác định từ vị trí và chiều chuyển động lúc t=0.
- Dao động điều hoà là hình chiếu của chuyển động tròn đều lên một đường kính.
- Hai dao động cùng chu kì có độ lệch pha không đổi Δφ=φ₂ trừ φ₁=2πΔt/T; cùng pha, ngược pha, vuông pha là ba trường hợp đặc biệt.