Chương I · Lý thuyết
Bài 3. Vận tốc, gia tốc trong dao động điều hoà
Ngồi trên xích đu, ta thấy mình lao nhanh nhất khi qua điểm thấp nhất và như dừng lại trong khoảnh khắc ở hai điểm cao nhất. Vận tốc và gia tốc của một vật dao động điều hoà thay đổi theo thời gian như thế nào, và chúng liên hệ với li độ ra sao?
Em sẽ học được
- Viết được phương trình vận tốc và gia tốc của vật dao động điều hoà.
- Nêu được quan hệ về pha giữa li độ, vận tốc và gia tốc.
- Xác định được vị trí và giá trị cực đại của tốc độ (ωA) và gia tốc (ω mũ 2 A).
- Vận dụng được a= trừ ω mũ 2 x và |v|=ω căn bậc hai của (A mũ 2 trừ x mũ 2) để tính vận tốc, gia tốc tại một li độ.
Vận tốc
Coi dao động x=A cos (ωt+φ) là hình chiếu của điểm M chuyển động tròn đều trên đường tròn bán kính A. Vận tốc của M tiếp tuyến với đường tròn, có độ lớn ωA. Hình chiếu của vectơ vận tốc này lên trục Ox là vận tốc của vật dao động:
Định lí · Vận tốc trong dao động điều hoà
Từ cos mũ 2 + sin mũ 2 =1 suy ra liên hệ giữa vận tốc và li độ, không phụ thuộc thời gian:
Dấu của v cho biết chiều chuyển động: v>0 khi vật đi theo chiều dương, v<0 khi vật đi theo chiều âm.
Gia tốc
Gia tốc của M là gia tốc hướng tâm, độ lớn ω mũ 2 A, luôn hướng vào tâm O. Hình chiếu của nó lên trục Ox là gia tốc của vật dao động:
Định lí · Gia tốc trong dao động điều hoà
Ghi chú · Nhanh dần hay chậm dần
Đồ thị li độ, vận tốc, gia tốc
Với φ=0, xét một số thời điểm đặc biệt trong một chu kì:
| t | 0 | T/4 | T/2 | 3T/4 | T |
|---|---|---|---|---|---|
| x | A | 0 | trừ A | 0 | A |
| v | 0 | trừ ωA | 0 | ωA | 0 |
| a | trừ ω mũ 2 A | 0 | ω mũ 2 A | 0 | trừ ω mũ 2 A |
Ba đồ thị đều là đường hình sin cùng chu kì T. Đồ thị v đạt đỉnh sớm hơn đồ thị x một phần tư chu kì; đồ thị a luôn có dạng đối xứng với đồ thị x qua trục thời gian.
| Vị trí | Li độ | Tốc độ | Độ lớn gia tốc |
|---|---|---|---|
| Vị trí cân bằng | x=0 | cực đại ωA | 0 |
| Vị trí biên | x=±A | 0 | cực đại ω mũ 2 A |
Khám phá
Ba đồ thị đồng bộ
Bấm Chạy để vật dao động, hoặc bấm, kéo trên bất kì đồ thị nào (hay dùng phím mũi tên) để chọn thời điểm. Theo dõi mũi tên vận tốc và gia tốc trên vật, rồi làm các thử thách: tìm thời điểm thoả mãn điều kiện cho trước.
t = 0,00 s: x = 5,0 cm, v = 0,0 cm/s, a = −49 cm/s²
x = 5cos(πt) cm: vmax = ωA = 15,7 cm/s, amax = ω²A = 49 cm/s².
Vật ở vị trí biên: v=0, gia tốc có độ lớn cực đại và hướng về vị trí cân bằng.
Thử thách: dừng hình hoặc chọn trên đồ thị một thời điểm mà vận tốc đạt cực đại v=ωA (vật qua vị trí cân bằng theo chiều dương).
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Một vật dao động điều hoà theo phương trình x=6 cos (πt) (cm). Tính tốc độ cực đại của vật (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 2
Với vật x=6 cos (πt) (cm), tính độ lớn gia tốc cực đại (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 3
Trong dao động điều hoà, vận tốc biến thiên
Bài 4
Trong dao động điều hoà, gia tốc biến thiên
Bài 5
Khi vật dao động điều hoà đi qua vị trí cân bằng thì
Bài 6
Một vật dao động điều hoà với biên độ 10 cm, tần số góc 2 rad/s. Tính tốc độ của vật khi nó ở li độ 6 cm.
Bài 7
Một vật dao động điều hoà với tần số góc 5 rad/s. Tính gia tốc của vật khi nó ở li độ x= âm 2 cm.
Bài 8
Một vật dao động điều hoà có tốc độ cực đại 31,4 cm/s và gia tốc cực đại 197,2 cm/s². Tính chu kì dao động (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 9
Vật dao động điều hoà chuyển động nhanh dần khi (chọn tất cả ý đúng)
Bài 10
Vectơ gia tốc của vật dao động điều hoà luôn
Ghi nhớ
- Vận tốc v= trừ ωA sin (ωt+φ), sớm pha π/2 so với li độ; tốc độ cực đại ωA ở vị trí cân bằng, bằng 0 ở biên.
- Gia tốc a= trừ ω mũ 2 x, ngược pha với li độ, luôn hướng về vị trí cân bằng; độ lớn cực đại ω mũ 2 A ở biên, bằng 0 ở vị trí cân bằng.
- Liên hệ không phụ thuộc thời gian: x mũ 2 +v mũ 2 /ω mũ 2 =A mũ 2.
- Đi về vị trí cân bằng: nhanh dần; đi ra biên: chậm dần.