Bỏ qua đến nội dung

Chương I · Lý thuyết

Bài 3. Vận tốc, gia tốc trong dao động điều hoà

Ngồi trên xích đu, ta thấy mình lao nhanh nhất khi qua điểm thấp nhất và như dừng lại trong khoảnh khắc ở hai điểm cao nhất. Vận tốc và gia tốc của một vật dao động điều hoà thay đổi theo thời gian như thế nào, và chúng liên hệ với li độ ra sao?

Em sẽ học được

  • Viết được phương trình vận tốc và gia tốc của vật dao động điều hoà.
  • Nêu được quan hệ về pha giữa li độ, vận tốc và gia tốc.
  • Xác định được vị trí và giá trị cực đại của tốc độ (ωA) và gia tốc (ω mũ 2 A).
  • Vận dụng được a= trừ ω mũ 2 x và |v|=ω căn bậc hai của (A mũ 2 trừ x mũ 2) để tính vận tốc, gia tốc tại một li độ.

Vận tốc

Coi dao động x=A cos (ωt+φ) là hình chiếu của điểm M chuyển động tròn đều trên đường tròn bán kính A. Vận tốc của M tiếp tuyến với đường tròn, có độ lớn ωA. Hình chiếu của vectơ vận tốc này lên trục Ox là vận tốc của vật dao động:

v= trừ ωA sin (ωt+φ)=ωA cos (ωt+φ+π/2)

Định lí · Vận tốc trong dao động điều hoà

Vận tốc biến thiên điều hoà cùng tần số với li độ và sớm pha π/2 so với li độ. Ở vị trí biên (x=±A), v=0. Ở vị trí cân bằng (x=0), tốc độ cực đại v max =ωA.

Từ cos mũ 2 + sin mũ 2 =1 suy ra liên hệ giữa vận tốc và li độ, không phụ thuộc thời gian:

x mũ 2 +v mũ 2 /ω mũ 2 =A mũ 2 ⇒ v=± ω căn bậc hai của (A mũ 2 trừ x mũ 2)

Dấu của v cho biết chiều chuyển động: v>0 khi vật đi theo chiều dương, v<0 khi vật đi theo chiều âm.

Gia tốc

Gia tốc của M là gia tốc hướng tâm, độ lớn ω mũ 2 A, luôn hướng vào tâm O. Hình chiếu của nó lên trục Ox là gia tốc của vật dao động:

a= trừ ω mũ 2 A cos (ωt+φ)= trừ ω mũ 2 x

Định lí · Gia tốc trong dao động điều hoà

Gia tốc biến thiên điều hoà cùng tần số với li độ, ngược pha với li độ và sớm pha π/2 so với vận tốc. Gia tốc tỉ lệ với li độ và trái dấu: vectơ gia tốc luôn hướng về vị trí cân bằng. Ở vị trí cân bằng a=0; ở hai biên gia tốc có độ lớn cực đại a max =ω mũ 2 A.

Ghi chú · Nhanh dần hay chậm dần

Khi vật đi từ biên về vị trí cân bằng, vectơ v và vectơ a cùng chiều: vật chuyển động nhanh dần. Khi vật đi từ vị trí cân bằng ra biên, vectơ v và vectơ a ngược chiều: vật chuyển động chậm dần. Gia tốc thay đổi liên tục nên đây không phải chuyển động biến đổi đều.

Đồ thị li độ, vận tốc, gia tốc

Với φ=0, xét một số thời điểm đặc biệt trong một chu kì:

t0T/4T/23T/4T
xA0trừ A0A
v0trừ ωA0ωA0
atrừ ω mũ 2 A0ω mũ 2 A0trừ ω mũ 2 A

Ba đồ thị đều là đường hình sin cùng chu kì T. Đồ thị v đạt đỉnh sớm hơn đồ thị x một phần tư chu kì; đồ thị a luôn có dạng đối xứng với đồ thị x qua trục thời gian.

Vị tríLi độTốc độĐộ lớn gia tốc
Vị trí cân bằngx=0cực đại ωA0
Vị trí biênx=±A0cực đại ω mũ 2 A

Khám phá

Ba đồ thị đồng bộ

Bấm Chạy để vật dao động, hoặc bấm, kéo trên bất kì đồ thị nào (hay dùng phím mũi tên) để chọn thời điểm. Theo dõi mũi tên vận tốc và gia tốc trên vật, rồi làm các thử thách: tìm thời điểm thoả mãn điều kiện cho trước.

x−5O5(cm) a 05−510−101234x (cm)t (s)010−1020−201234v (cm/s)t (s)020−2040−4060−601234a (cm/s²)t (s)

t = 0,00 s: x = 5,0 cm, v = 0,0 cm/s, a = −49 cm/s²

5 cm
Chu kì

x = 5cos(πt) cm: vmax = ωA = 15,7 cm/s, amax = ω²A = 49 cm/s².

Vật ở vị trí biên: v=0, gia tốc có độ lớn cực đại và hướng về vị trí cân bằng.

Thử thách: dừng hình hoặc chọn trên đồ thị một thời điểm mà vận tốc đạt cực đại v=ωA (vật qua vị trí cân bằng theo chiều dương).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một vật dao động điều hoà theo phương trình x=5 cos (4πt) (cm). Tính tốc độ cực đại và độ lớn gia tốc cực đại của vật.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vật ở ví dụ trên đi qua li độ x=3 cm. Tính tốc độ và gia tốc của vật tại đó.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một vật dao động điều hoà có tốc độ cực đại 20 cm/s và gia tốc cực đại 200 cm/s². Tính tần số góc và biên độ dao động.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Một vật dao động điều hoà theo phương trình x=6 cos (πt) (cm). Tính tốc độ cực đại của vật (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:cm/s

Bài 2

Với vật x=6 cos (πt) (cm), tính độ lớn gia tốc cực đại (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:cm/s²

Bài 3

Trong dao động điều hoà, vận tốc biến thiên

Bài 4

Trong dao động điều hoà, gia tốc biến thiên

Bài 5

Khi vật dao động điều hoà đi qua vị trí cân bằng thì

Bài 6

Một vật dao động điều hoà với biên độ 10 cm, tần số góc 2 rad/s. Tính tốc độ của vật khi nó ở li độ 6 cm.

Đơn vị:cm/s

Bài 7

Một vật dao động điều hoà với tần số góc 5 rad/s. Tính gia tốc của vật khi nó ở li độ x= âm 2 cm.

Đơn vị:cm/s²

Bài 8

Một vật dao động điều hoà có tốc độ cực đại 31,4 cm/s và gia tốc cực đại 197,2 cm/s². Tính chu kì dao động (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:s

Bài 9

Vật dao động điều hoà chuyển động nhanh dần khi (chọn tất cả ý đúng)

Bài 10

Vectơ gia tốc của vật dao động điều hoà luôn

Ghi nhớ

  • Vận tốc v= trừ ωA sin (ωt+φ), sớm pha π/2 so với li độ; tốc độ cực đại ωA ở vị trí cân bằng, bằng 0 ở biên.
  • Gia tốc a= trừ ω mũ 2 x, ngược pha với li độ, luôn hướng về vị trí cân bằng; độ lớn cực đại ω mũ 2 A ở biên, bằng 0 ở vị trí cân bằng.
  • Liên hệ không phụ thuộc thời gian: x mũ 2 +v mũ 2 /ω mũ 2 =A mũ 2.
  • Đi về vị trí cân bằng: nhanh dần; đi ra biên: chậm dần.