Chương I · Lý thuyết
Bài 5. Động năng. Thế năng. Sự chuyển hoá năng lượng trong dao động điều hoà
Kéo quả nặng của con lắc lò xo ra rồi buông tay: lò xo đang dãn đẩy vật lao về vị trí cân bằng, vật vượt qua rồi lại chậm dần và dừng ở phía bên kia. Năng lượng của vật đã đi đâu khi nó dừng lại, và lấy đâu ra khi nó chạy nhanh nhất?
Em sẽ học được
- Viết được biểu thức động năng, thế năng và cơ năng của con lắc lò xo dao động điều hoà.
- Mô tả được sự chuyển hoá giữa động năng và thế năng; nêu được cơ năng được bảo toàn.
- Đọc được đồ thị động năng, thế năng theo li độ và theo thời gian.
- Vận dụng được bảo toàn cơ năng cho con lắc lò xo và con lắc đơn.
Động năng, thế năng, cơ năng của con lắc lò xo
Xét con lắc lò xo gồm vật khối lượng m gắn vào lò xo độ cứng k, dao động điều hoà theo phương trình x=A cos (ωt+φ) với tần số góc
Động năng của vật và thế năng đàn hồi của lò xo (chọn mốc thế năng ở vị trí cân bằng) là
Vì k=mω mũ 2 và sin mũ 2 + cos mũ 2 =1, tổng của chúng không đổi theo thời gian:
Định lí · Cơ năng của vật dao động điều hoà
Sự chuyển hoá năng lượng
- Ở vị trí biên (x=±A): v=0 nên W đ =0, thế năng cực đại W t =W.
- Khi vật đi từ biên về vị trí cân bằng: thế năng giảm, động năng tăng, thế năng chuyển hoá thành động năng.
- Ở vị trí cân bằng (x=0): W t =0, động năng cực đại W đ =W.
- Khi vật đi từ vị trí cân bằng ra biên: động năng chuyển hoá ngược lại thành thế năng.
Theo li độ, W t =1/2kx mũ 2 là một parabol, W đ =W trừ W t =1/2k(A mũ 2 trừ x mũ 2) là một parabol úp, và tổng của chúng là đường nằm ngang. Hai đồ thị cắt nhau khi W đ =W t =W/2, tức tại
Tổng quát, vị trí có W đ =nW t thoả mãn W=(n+1)W t, nên |x|=A/(căn bậc hai của (n+1)).
Ghi chú · Chu kì của động năng và thế năng
Năng lượng của con lắc đơn
Con lắc đơn gồm vật nhỏ khối lượng m treo ở đầu sợi dây không dãn, chiều dài l. Kéo vật lệch góc α₀ rồi thả, vật dao động quanh vị trí cân bằng (dây thẳng đứng). Chọn mốc thế năng ở vị trí cân bằng, ở góc lệch α vật cao hơn vị trí cân bằng l(1 trừ cos α), nên
Bỏ qua lực cản, cơ năng được bảo toàn: thế năng hấp dẫn và động năng chuyển hoá cho nhau. Tốc độ lớn nhất, khi vật qua vị trí cân bằng, là
Ghi chú · Khi góc lệch nhỏ
Khám phá
Biểu đồ năng lượng
Kéo vật ra một đoạn rồi bấm Thả vật. Quan sát ba thanh W đ, W t, W và điểm chạy trên đồ thị năng lượng theo li độ: thanh nào thay đổi, thanh nào giữ nguyên? Thay đổi k và m để xem cơ năng phụ thuộc vào gì, rồi làm thử thách dừng vật ở vị trí có tỉ lệ năng lượng cho trước.
Cam: thế năng Wt, xanh lục: động năng Wđ, tím: cơ năng W. Kéo khối vuông (hoặc dùng phím mũi tên khi nó được chọn) để đặt vị trí thả vật.
ω = √(k/m) = 10 rad/s, T = 0,63 s. Cơ năng W = ½kA² chỉ phụ thuộc k và A, không phụ thuộc m.
Ở vị trí biên vật đứng yên: W đ =0, thế năng cực đại và bằng cơ năng.
Thử thách: thả vật, bấm Dừng (hoặc dùng Tiến, Lùi T/24) để vật dừng ở vị trí có W đ =W t.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Một con lắc lò xo có độ cứng 50 N/m dao động điều hoà với biên độ 6 cm. Tính cơ năng của con lắc.
Bài 2
Một vật khối lượng 0,5 kg dao động điều hoà với tần số góc 4 rad/s và biên độ 10 cm. Tính cơ năng của vật.
Bài 3
Con lắc lò xo có k=100 N/m dao động với biên độ 5 cm. Tính động năng của vật khi nó ở li độ 3 cm.
Bài 4
Một vật dao động điều hoà với chu kì T. Động năng của vật biến thiên tuần hoàn với chu kì
Bài 5
Nếu biên độ dao động của một con lắc lò xo tăng gấp đôi thì cơ năng của nó
Bài 6
Một vật dao động điều hoà với biên độ 8 cm. Tại li độ nào (lấy giá trị dương) thì động năng bằng thế năng? Làm tròn đến hai chữ số thập phân.
Bài 7
Một vật dao động điều hoà đang ở li độ x=A/2. Động năng của vật bằng bao nhiêu phần cơ năng?
Bài 8
Một con lắc lò xo có vật nặng 0,1 kg, cơ năng 0,02 J. Tính tốc độ của vật khi qua vị trí cân bằng (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 9
Khi vật dao động điều hoà đi qua vị trí cân bằng thì
Bài 10
Một con lắc đơn dài 0,8 m được kéo lệch 60° so với phương thẳng đứng rồi thả nhẹ. Bỏ qua lực cản, lấy g=9,8 m/s². Tính tốc độ của vật khi qua vị trí cân bằng.
Bài 11
Chọn tất cả các phát biểu đúng về năng lượng của vật dao động điều hoà (bỏ qua ma sát).
Ghi nhớ
- Con lắc lò xo: ω= căn bậc hai của (k/m); W đ =1/2mv mũ 2, W t =1/2kx mũ 2.
- Cơ năng W=1/2mω mũ 2 A mũ 2 =1/2kA mũ 2 được bảo toàn và tỉ lệ với A mũ 2.
- Đi về vị trí cân bằng: thế năng chuyển thành động năng; đi ra biên: ngược lại.
- Động năng và thế năng biến thiên với chu kì T/2; W đ =nW t khi |x|=A/(căn bậc hai của (n+1)).
- Con lắc đơn: W=mgl(1 trừ cos α₀), v max = căn bậc hai của (2gl(1 trừ cos α₀)).