Bỏ qua đến nội dung

Chương I · Lý thuyết

Bài 5. Động năng. Thế năng. Sự chuyển hoá năng lượng trong dao động điều hoà

Kéo quả nặng của con lắc lò xo ra rồi buông tay: lò xo đang dãn đẩy vật lao về vị trí cân bằng, vật vượt qua rồi lại chậm dần và dừng ở phía bên kia. Năng lượng của vật đã đi đâu khi nó dừng lại, và lấy đâu ra khi nó chạy nhanh nhất?

Em sẽ học được

  • Viết được biểu thức động năng, thế năng và cơ năng của con lắc lò xo dao động điều hoà.
  • Mô tả được sự chuyển hoá giữa động năng và thế năng; nêu được cơ năng được bảo toàn.
  • Đọc được đồ thị động năng, thế năng theo li độ và theo thời gian.
  • Vận dụng được bảo toàn cơ năng cho con lắc lò xo và con lắc đơn.

Động năng, thế năng, cơ năng của con lắc lò xo

Xét con lắc lò xo gồm vật khối lượng m gắn vào lò xo độ cứng k, dao động điều hoà theo phương trình x=A cos (ωt+φ) với tần số góc

ω= căn bậc hai của (k/m), T=2π căn bậc hai của (m/k)

Động năng của vật và thế năng đàn hồi của lò xo (chọn mốc thế năng ở vị trí cân bằng) là

W đ =1/2mv mũ 2 =1/2mω mũ 2 A mũ 2 sin mũ 2 (ωt+φ)
W t =1/2kx mũ 2 =1/2mω mũ 2 A mũ 2 cos mũ 2 (ωt+φ)

Vì k=mω mũ 2 và sin mũ 2 + cos mũ 2 =1, tổng của chúng không đổi theo thời gian:

Định lí · Cơ năng của vật dao động điều hoà

W=W đ +W t =1/2mω mũ 2 A mũ 2 =1/2kA mũ 2 =1/2mv max mũ 2 = hằng số. Khi bỏ qua mọi ma sát, cơ năng của vật dao động điều hoà được bảo toàn và tỉ lệ với bình phương biên độ.

Sự chuyển hoá năng lượng

  • Ở vị trí biên (x=±A): v=0 nên W đ =0, thế năng cực đại W t =W.
  • Khi vật đi từ biên về vị trí cân bằng: thế năng giảm, động năng tăng, thế năng chuyển hoá thành động năng.
  • Ở vị trí cân bằng (x=0): W t =0, động năng cực đại W đ =W.
  • Khi vật đi từ vị trí cân bằng ra biên: động năng chuyển hoá ngược lại thành thế năng.

Theo li độ, W t =1/2kx mũ 2 là một parabol, W đ =W trừ W t =1/2k(A mũ 2 trừ x mũ 2) là một parabol úp, và tổng của chúng là đường nằm ngang. Hai đồ thị cắt nhau khi W đ =W t =W/2, tức tại

x=±A/(căn bậc hai của 2)

Tổng quát, vị trí có W đ =nW t thoả mãn W=(n+1)W t, nên |x|=A/(căn bậc hai của (n+1)).

Ghi chú · Chu kì của động năng và thế năng

Dùng cos mũ 2 α=(1+ cos 2α)/2: W t =W/2+W/2 cos (2ωt+2φ). Động năng và thế năng biến thiên tuần hoàn với tần số góc 2ω, tức chu kì T/2 và tần số 2f; trong một chu kì dao động, động năng đạt cực đại hai lần (mỗi lần vật qua vị trí cân bằng).

Năng lượng của con lắc đơn

Con lắc đơn gồm vật nhỏ khối lượng m treo ở đầu sợi dây không dãn, chiều dài l. Kéo vật lệch góc α₀ rồi thả, vật dao động quanh vị trí cân bằng (dây thẳng đứng). Chọn mốc thế năng ở vị trí cân bằng, ở góc lệch α vật cao hơn vị trí cân bằng l(1 trừ cos α), nên

W t =mgl(1 trừ cos α), W=W đ +W t =mgl(1 trừ cos α₀)

Bỏ qua lực cản, cơ năng được bảo toàn: thế năng hấp dẫn và động năng chuyển hoá cho nhau. Tốc độ lớn nhất, khi vật qua vị trí cân bằng, là

v max = căn bậc hai của (2gl(1 trừ cos α₀))

Ghi chú · Khi góc lệch nhỏ

Với góc lệch nhỏ (cỡ dưới 10°), con lắc đơn dao động điều hoà với tần số góc ω= căn bậc hai của (g/l), chu kì T=2π căn bậc hai của (l/g), không phụ thuộc khối lượng vật.

Khám phá

Biểu đồ năng lượng

Kéo vật ra một đoạn rồi bấm Thả vật. Quan sát ba thanh W đ, W t, W và điểm chạy trên đồ thị năng lượng theo li độ: thanh nào thay đổi, thanh nào giữ nguyên? Thay đổi k và m để xem cơ năng phụ thuộc vào gì, rồi làm thử thách dừng vật ở vị trí có tỉ lệ năng lượng cho trước.

x−5O5(cm) Wđ0,0 mJWt50,0 mJW50,0 mJ −8−448x (cm)W

Cam: thế năng Wt, xanh lục: động năng Wđ, tím: cơ năng W. Kéo khối vuông (hoặc dùng phím mũi tên khi nó được chọn) để đặt vị trí thả vật.

40 N/m
0,4 kg

ω = √(k/m) = 10 rad/s, T = 0,63 s. Cơ năng W = ½kA² chỉ phụ thuộc k và A, không phụ thuộc m.

Ở vị trí biên vật đứng yên: W đ =0, thế năng cực đại và bằng cơ năng.

Thử thách: thả vật, bấm Dừng (hoặc dùng Tiến, Lùi T/24) để vật dừng ở vị trí có W đ =W t.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một con lắc lò xo có độ cứng 100 N/m dao động điều hoà với biên độ 4 cm. Tính cơ năng của con lắc, và động năng, thế năng khi vật ở li độ 2 cm.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vật nặng 100 g gắn vào lò xo độ cứng 40 N/m, dao động điều hoà với biên độ 5 cm. Tính tốc độ của vật khi qua vị trí cân bằng bằng hai cách.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một con lắc đơn có chiều dài 1 m, vật nặng 200 g, được kéo lệch 10° rồi thả nhẹ. Lấy g=9,8 m/s². Tính cơ năng của con lắc và tốc độ của vật khi qua vị trí cân bằng.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Một con lắc lò xo có độ cứng 50 N/m dao động điều hoà với biên độ 6 cm. Tính cơ năng của con lắc.

Đơn vị:J

Bài 2

Một vật khối lượng 0,5 kg dao động điều hoà với tần số góc 4 rad/s và biên độ 10 cm. Tính cơ năng của vật.

Đơn vị:J

Bài 3

Con lắc lò xo có k=100 N/m dao động với biên độ 5 cm. Tính động năng của vật khi nó ở li độ 3 cm.

Đơn vị:J

Bài 4

Một vật dao động điều hoà với chu kì T. Động năng của vật biến thiên tuần hoàn với chu kì

Bài 5

Nếu biên độ dao động của một con lắc lò xo tăng gấp đôi thì cơ năng của nó

Bài 6

Một vật dao động điều hoà với biên độ 8 cm. Tại li độ nào (lấy giá trị dương) thì động năng bằng thế năng? Làm tròn đến hai chữ số thập phân.

Đơn vị:cm

Bài 7

Một vật dao động điều hoà đang ở li độ x=A/2. Động năng của vật bằng bao nhiêu phần cơ năng?

Bài 8

Một con lắc lò xo có vật nặng 0,1 kg, cơ năng 0,02 J. Tính tốc độ của vật khi qua vị trí cân bằng (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:m/s

Bài 9

Khi vật dao động điều hoà đi qua vị trí cân bằng thì

Bài 10

Một con lắc đơn dài 0,8 m được kéo lệch 60° so với phương thẳng đứng rồi thả nhẹ. Bỏ qua lực cản, lấy g=9,8 m/s². Tính tốc độ của vật khi qua vị trí cân bằng.

Đơn vị:m/s

Bài 11

Chọn tất cả các phát biểu đúng về năng lượng của vật dao động điều hoà (bỏ qua ma sát).

Ghi nhớ

  • Con lắc lò xo: ω= căn bậc hai của (k/m); W đ =1/2mv mũ 2, W t =1/2kx mũ 2.
  • Cơ năng W=1/2mω mũ 2 A mũ 2 =1/2kA mũ 2 được bảo toàn và tỉ lệ với A mũ 2.
  • Đi về vị trí cân bằng: thế năng chuyển thành động năng; đi ra biên: ngược lại.
  • Động năng và thế năng biến thiên với chu kì T/2; W đ =nW t khi |x|=A/(căn bậc hai của (n+1)).
  • Con lắc đơn: W=mgl(1 trừ cos α₀), v max = căn bậc hai của (2gl(1 trừ cos α₀)).