Chương I · Lý thuyết
Bài 6. Dao động tắt dần. Dao động cưỡng bức. Hiện tượng cộng hưởng
Chiếc xích đu được đẩy một lần rồi để tự do sẽ đung đưa thấp dần rồi dừng hẳn. Nhưng chỉ cần đẩy nhẹ đúng nhịp, em bé lại được đưa lên mỗi lúc một cao. Vì sao những cú đẩy nhẹ lại có tác dụng lớn như vậy, và vì sao người ta cấm đoàn quân đi đều bước qua cầu?
Em sẽ học được
- Nêu được dao động tắt dần là gì, nguyên nhân và ví dụ thực tế của dao động tắt dần.
- Nêu được dao động cưỡng bức là gì và các đặc điểm của nó.
- Nêu được hiện tượng cộng hưởng, điều kiện xảy ra cộng hưởng và ảnh hưởng của lực cản.
- Đánh giá được sự có lợi hay có hại của cộng hưởng trong một số trường hợp thực tế.
Dao động tắt dần
Kéo con lắc lò xo hay con lắc đơn ra khỏi vị trí cân bằng rồi thả, ta thấy biên độ của nó nhỏ dần và cuối cùng vật dừng lại. Gắn bút dạ vào quả nặng để vẽ đồ thị dao động lên tấm nhựa chuyển động đều, ta được một đường hình sin có các đỉnh thấp dần.
Định nghĩa · Dao động tắt dần
Nguyên nhân: vật luôn chịu lực cản của môi trường (lực cản của không khí, của chất lỏng, lực ma sát). Lực cản sinh công âm, làm cơ năng của vật giảm dần và chuyển hoá thành nhiệt năng. Cơ năng tỉ lệ với bình phương biên độ, nên biên độ cũng giảm dần. Lực cản càng lớn, dao động tắt càng nhanh.
- Có lợi: bộ phận giảm xóc của ô tô, xe máy (lò xo kết hợp với pít-tông chuyển động trong dầu nhớt) làm dao động của thân xe tắt nhanh khi xe đi qua chỗ xóc; cơ cấu đóng cửa tự động giúp cánh cửa khép lại êm, không dao động.
- Có hại: con lắc đồng hồ, chiếc xích đu sẽ dừng lại nếu không được cung cấp thêm năng lượng.
Ghi chú · Phần năng lượng mất đi sau mỗi chu kì
Dao động cưỡng bức
Muốn dao động không tắt, ta phải tác dụng vào vật một ngoại lực biến thiên tuần hoàn, gọi là lực cưỡng bức, chẳng hạn F=F₀ cos (2πft). Người mẹ đẩy nhẹ chiếc xích đu sau mỗi lần nó trở lại, hay động cơ đang chạy làm rung cả thân máy, là những lực như vậy.
Định nghĩa · Dao động cưỡng bức
- Sau một thời gian ngắn ban đầu, dao động cưỡng bức có biên độ không đổi.
- Tần số của dao động cưỡng bức bằng tần số f của lực cưỡng bức (không phải tần số riêng f₀ của hệ).
- Biên độ của dao động cưỡng bức phụ thuộc vào biên độ F₀ của lực cưỡng bức, vào lực cản của môi trường và vào độ chênh lệch giữa tần số f của lực cưỡng bức với tần số riêng f₀ của hệ.
Tần số riêng f₀ là tần số hệ dao động khi để tự do, không có lực cản: với con lắc lò xo f₀=1/(2π) căn bậc hai của (k/m), với con lắc đơn (góc nhỏ) f₀=1/(2π) căn bậc hai của (g/l).
Hiện tượng cộng hưởng
Định nghĩa · Cộng hưởng
Giải thích: khi f=f₀, lực cưỡng bức luôn đẩy vật cùng chiều chuyển động của vật, nên hệ được cung cấp năng lượng nhiều nhất. Biên độ tăng cho tới khi phần năng lượng nhận được trong mỗi chu kì bằng phần năng lượng mất đi do lực cản.
Đồ thị biên độ theo tần số lực cưỡng bức có một đỉnh tại f≈f₀. Lực cản càng nhỏ, đỉnh càng cao và càng nhọn (cộng hưởng rõ nét); lực cản lớn, đỉnh thấp và tù (cộng hưởng không rõ).
| Cộng hưởng có lợi | Cộng hưởng có hại |
|---|---|
| Hộp đàn ghi-ta, đàn violon cộng hưởng với dây đàn, làm âm to và giàu âm sắc. | Đoàn quân đi đều bước qua cầu có thể làm cầu dao động mạnh rồi gãy, vì thế họ phải đi lộn xộn. |
| Đẩy xích đu đúng nhịp: lực nhỏ mà xích đu lên cao. | Gió thổi tuần hoàn làm cầu Tacoma (Mỹ, 1940) dao động mạnh và đổ sập. |
| Mạch thu sóng của máy thu thanh chọn đúng một đài nhờ cộng hưởng điện. | Máy móc, động cơ rung mạnh ở một số tốc độ quay, làm hỏng chi tiết; người ta phải thiết kế sao cho tần số riêng tránh xa tần số rung. |
Lưu ý · Đừng nhầm hai tần số
Khám phá
Tắt dần và cộng hưởng
Ở chế độ Tắt dần, chọn lực cản rồi Thả vật: theo dõi biên độ giảm theo đường nét đứt. Ở chế độ Cưỡng bức, hệ có một tần số riêng bị giấu: kéo thanh tần số ngoại lực, mỗi tần số em thử để lại một chấm trên đồ thị biên độ. Tìm tần số cho biên độ lớn nhất rồi bấm Chốt, sau đó so sánh đỉnh cộng hưởng với ba mức lực cản.
Tần số riêng 1 Hz, thả vật từ li độ 5 cm. Đường nét đứt nối các đỉnh: đó là biên độ tại từng thời điểm.
Lực cản làm biên độ giảm dần. Sau mỗi chu kì biên độ chỉ còn 86%, cơ năng còn 74%: mỗi chu kì mất 26% cơ năng, biến thành nhiệt. Lực cản càng lớn, dao động tắt càng nhanh.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Dao động tắt dần là dao động có
Bài 2
Nguyên nhân gây ra dao động tắt dần của con lắc đơn dao động trong không khí là
Bài 3
Khi đã ổn định, dao động cưỡng bức có tần số
Bài 4
Biên độ của dao động cưỡng bức phụ thuộc vào những yếu tố nào?
Bài 5
Hiện tượng cộng hưởng xảy ra khi
Bài 6
Một con lắc dao động tắt dần chậm, cứ sau mỗi chu kì biên độ giảm 4%. Phần cơ năng bị mất đi trong một dao động toàn phần là bao nhiêu phần trăm? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân.)
Bài 7
Một con lắc dao động tắt dần với biên độ ban đầu 10 cm, cứ sau mỗi chu kì biên độ giảm 5% so với chu kì trước. Tính biên độ sau ba chu kì (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 8
Một con lắc lò xo gồm vật 250 g và lò xo độ cứng 100 N/m. Tác dụng vào vật một ngoại lực tuần hoàn. Tần số của ngoại lực bằng bao nhiêu thì xảy ra cộng hưởng? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân.)
Bài 9
Một người xách một xô nước đi trên đường, mỗi bước đi dài 45 cm. Chu kì dao động riêng của nước trong xô là 0,3 s. Người đó đi với tốc độ bao nhiêu thì nước trong xô sóng sánh mạnh nhất?
Bài 10
Một con lắc đơn dài 64 cm treo trong toa tàu. Mỗi thanh ray dài 12 m. Lấy g=π mũ 2 m/s². Tàu chạy thẳng đều với tốc độ bao nhiêu kilômét trên giờ thì con lắc dao động mạnh nhất?
Bài 11
Hai hệ giống nhau chịu cùng một lực cưỡng bức, hệ 1 trong không khí, hệ 2 trong dầu (lực cản lớn hơn). So với hệ 2, đỉnh cộng hưởng của hệ 1
Bài 12
Ghép mỗi ví dụ với loại dao động hoặc hiện tượng phù hợp.
Ghi nhớ
- Dao động tắt dần có biên độ giảm dần theo thời gian, do lực cản làm cơ năng chuyển thành nhiệt; ứng dụng trong giảm xóc.
- Biên độ còn k lần sau mỗi chu kì thì cơ năng còn k mũ 2 lần.
- Dao động cưỡng bức có biên độ không đổi và tần số bằng tần số lực cưỡng bức.
- Cộng hưởng: biên độ dao động cưỡng bức cực đại khi f=f₀; lực cản càng nhỏ, cộng hưởng càng rõ.
- Cộng hưởng có thể có lợi (hộp đàn, xích đu) hoặc có hại (cầu, máy móc).