Chương III · Lý thuyết
Bài 16. Lực tương tác giữa hai điện tích
Cọ xát một chiếc thước nhựa vào tóc khô rồi đưa lại gần những mẩu giấy vụn: giấy bay lên bám vào thước. Hai quả cầu nhỏ cùng nhiễm điện thì lại đẩy nhau ra xa. Lực điện mạnh hay yếu phụ thuộc vào điều gì? Năm 1785, Coulomb đã trả lời câu hỏi đó bằng một chiếc cân xoắn.
Em sẽ học được
- Nêu được có hai loại điện tích; các điện tích cùng dấu đẩy nhau, trái dấu hút nhau.
- Phát biểu được định luật Coulomb và nêu được đơn vị đo điện tích.
- Vận dụng được F=(k|q₁q₂|)/εr mũ 2 cho điện tích đặt trong chân không và trong điện môi.
- Tổng hợp được lực điện do nhiều điện tích điểm tác dụng lên một điện tích.
Lực hút và lực đẩy giữa các điện tích
Có hai loại điện tích: điện tích dương và điện tích âm. Các điện tích cùng dấu thì đẩy nhau, các điện tích trái dấu thì hút nhau. Lực tương tác giữa các điện tích gọi là lực điện.
Định nghĩa · Điện tích và điện tích điểm
Điện tích của electron là trừ e, của proton là +e, với e=1,6·10 mũ trừ 19 C là điện tích nguyên tố. Trong thực tế thường gặp những điện tích rất nhỏ như 1 μC=10 mũ trừ 6 C, 1 nC =10 mũ trừ 9 C.
Định luật Coulomb
Dùng cân xoắn, Coulomb đo lực giữa hai quả cầu nhỏ tích điện khi thay đổi điện tích của chúng và khoảng cách giữa chúng.
Định lí · Định luật Coulomb
Trong hệ SI, k=1/(4πε₀)=9·10 mũ 9 N·m mũ 2 /C mũ 2, với ε₀=8,85·10 mũ trừ 12 C mũ 2 /(N·m mũ 2) là hằng số điện. Khi tính, q đo bằng C, r đo bằng m thì F có đơn vị N.
Hai lực vectơ F₁₂ (do q₁ tác dụng lên q₂) và vectơ F₂₁ (do q₂ tác dụng lên q₁) là hai lực trực đối: cùng phương, ngược chiều, cùng độ lớn, đặt vào hai điện tích khác nhau.
Lực điện trong điện môi. Hằng số điện môi
Khi hai điện tích được đặt trong một chất cách điện đồng tính (điện môi) như dầu hoả, nước nguyên chất, lực tương tác giữa chúng nhỏ hơn khi đặt trong chân không.
Định lí · Lực Coulomb trong điện môi
| Môi trường | Hằng số điện môi ε |
|---|---|
| Chân không | 1 |
| Không khí (ở điều kiện thường) | ≈1 |
| Dầu hoả | 2 |
| Thuỷ tinh | 5 đến 10 |
| Nước nguyên chất | 81 |
Ghi chú
Tổng hợp lực điện
Khi điện tích q₀ chịu tác dụng của nhiều điện tích q₁,q₂,…, mỗi điện tích tác dụng lên q₀ một lực Coulomb như thể không có các điện tích khác. Lực tổng hợp là tổng vectơ: vectơ F= vectơ F₁₀+ vectơ F₂₀+…
- Hai lực cùng chiều: F=F₁₀+F₂₀.
- Hai lực ngược chiều: F=|F₁₀ trừ F₂₀|, vectơ F cùng chiều với lực lớn hơn.
- Hai lực vuông góc: F= căn bậc hai của (F₁₀ mũ 2 +F₂₀ mũ 2).
- Trường hợp tổng quát: dựng hình bình hành, F mũ 2 =F₁₀ mũ 2 +F₂₀ mũ 2 +2F₁₀F₂₀ cos α với α là góc giữa hai lực.
Kéo q₀, q₁, q₂. Ba mũi tên vẽ cùng một tỉ lệ: F là đường chéo của hình bình hành dựng trên F₁₀ và F₂₀.
F₁₀≈4,39 N, F₂₀≈4,39 N, F≈5,49 N. Hai lực hợp với nhau góc khoảng 103°: cộng theo quy tắc hình bình hành.
Khám phá
Hai điện tích trên mặt bàn
Kéo q₁, q₂ lại gần hoặc ra xa, đổi dấu và độ lớn điện tích, đổi môi trường. Bấm “Ghi nhớ lực này” rồi tăng gấp đôi khoảng cách: lực giảm mấy lần?
Kéo hai điện tích. Mũi tên là lực điện tác dụng lên mỗi điện tích (độ dài vẽ theo thang lôgarit).
Hằng số điện môi ε = 1; q₁ = 2 µC, q₂ = −3 µC.
Hai điện tích trái dấu nên hút nhau: F=(k|q₁q₂|)/εr mũ 2 =(9·10 mũ 9 ·|2·(âm 3)|·10 mũ trừ 12)/(1·(0,08) mũ 2)≈8,44 N. Hai lực vectơ F₁₂, vectơ F₂₁ cùng phương, ngược chiều, cùng độ lớn.
Bấm “Ghi nhớ lực này”, rồi đổi khoảng cách, điện tích hoặc môi trường để so sánh.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Hai điện tích điểm q₁>0 và q₂<0 đặt gần nhau thì
Bài 2
Hai điện tích q₁=q₂=4·10 mũ trừ 8 C đặt cách nhau 6 cm trong chân không. Tính độ lớn lực tương tác giữa chúng (theo mN).
Bài 3
Giữ nguyên hai điện tích, tăng khoảng cách giữa chúng lên gấp đôi thì độ lớn lực Coulomb
Bài 4
Tăng điện tích q₁ lên 3 lần, giữ nguyên q₂ và giảm khoảng cách đi một nửa. Lực tương tác mới gấp bao nhiêu lần lực cũ?
Bài 5
Hai điện tích bằng nhau q₁=q₂=10 mũ trừ 6 C đặt trong chân không đẩy nhau với lực 0,9 N. Tính khoảng cách giữa chúng (theo cm).
Bài 6
Hai điện tích đặt trong không khí hút nhau với lực 4,2 N. Đưa chúng vào một chất lỏng, giữ nguyên khoảng cách, lực hút còn 2 N. Tính hằng số điện môi của chất lỏng.
Bài 7
Phát biểu nào về hằng số điện môi ε là đúng?
Bài 8
Hai điện tích q₁=q₂=2 μC đặt tại A và B. Điện tích q₀=1 μC đặt tại C với CA=CB=20 cm và góc ACB=90°, tất cả trong chân không. Tính độ lớn lực điện tổng hợp tác dụng lên q₀ (theo N, làm tròn đến hàng phần trăm).
Bài 9
Trong nguyên tử hiđrô, electron cách hạt nhân (một proton) r=5,3·10 mũ trừ 11 m. Tính lực hút tĩnh điện giữa chúng, viết dưới dạng x·10 mũ trừ 8 N; nhập x (làm tròn đến hàng phần mười).
Ghi nhớ
- Điện tích cùng dấu đẩy nhau, trái dấu hút nhau; đơn vị điện tích là culông (C).
- Định luật Coulomb: F=k(|q₁q₂|)/εr mũ 2, k=9·10 mũ 9 N·m mũ 2 /C mũ 2, lực có phương là đường thẳng nối hai điện tích.
- Hằng số điện môi ε lớn hơn hoặc bằng 1 cho biết lực điện trong môi trường nhỏ hơn trong chân không bao nhiêu lần.
- Lực do nhiều điện tích tác dụng lên một điện tích là tổng vectơ các lực thành phần.