Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 16. Lực tương tác giữa hai điện tích

Cọ xát một chiếc thước nhựa vào tóc khô rồi đưa lại gần những mẩu giấy vụn: giấy bay lên bám vào thước. Hai quả cầu nhỏ cùng nhiễm điện thì lại đẩy nhau ra xa. Lực điện mạnh hay yếu phụ thuộc vào điều gì? Năm 1785, Coulomb đã trả lời câu hỏi đó bằng một chiếc cân xoắn.

Em sẽ học được

  • Nêu được có hai loại điện tích; các điện tích cùng dấu đẩy nhau, trái dấu hút nhau.
  • Phát biểu được định luật Coulomb và nêu được đơn vị đo điện tích.
  • Vận dụng được F=(k|q₁q₂|)/εr mũ 2 cho điện tích đặt trong chân không và trong điện môi.
  • Tổng hợp được lực điện do nhiều điện tích điểm tác dụng lên một điện tích.

Lực hút và lực đẩy giữa các điện tích

Có hai loại điện tích: điện tích dương và điện tích âm. Các điện tích cùng dấu thì đẩy nhau, các điện tích trái dấu thì hút nhau. Lực tương tác giữa các điện tích gọi là lực điện.

Định nghĩa · Điện tích và điện tích điểm

Điện tích kí hiệu là q, đơn vị là culông (C). Điện tích điểm là một vật tích điện có kích thước rất nhỏ so với khoảng cách tới điểm mà ta xét. Hai quả cầu tích điện có bán kính rất nhỏ so với khoảng cách giữa chúng có thể coi là hai điện tích điểm; khoảng cách được đo giữa hai tâm.

Điện tích của electron là trừ e, của proton là +e, với e=1,6·10 mũ trừ 19 C là điện tích nguyên tố. Trong thực tế thường gặp những điện tích rất nhỏ như 1 μC=10 mũ trừ 6 C, 1 nC =10 mũ trừ 9 C.

Định luật Coulomb

Dùng cân xoắn, Coulomb đo lực giữa hai quả cầu nhỏ tích điện khi thay đổi điện tích của chúng và khoảng cách giữa chúng.

Định lí · Định luật Coulomb

Lực hút hay đẩy giữa hai điện tích điểm đặt trong chân không có phương trùng với đường thẳng nối hai điện tích, có độ lớn tỉ lệ thuận với tích độ lớn của hai điện tích và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách giữa chúng: F=k(|q₁q₂|)/r mũ 2 .

Trong hệ SI, k=1/(4πε₀)=9·10 mũ 9 N·m mũ 2 /C mũ 2, với ε₀=8,85·10 mũ trừ 12 C mũ 2 /(N·m mũ 2) là hằng số điện. Khi tính, q đo bằng C, r đo bằng m thì F có đơn vị N.

Hai lực vectơ F₁₂ (do q₁ tác dụng lên q₂) và vectơ F₂₁ (do q₂ tác dụng lên q₁) là hai lực trực đối: cùng phương, ngược chiều, cùng độ lớn, đặt vào hai điện tích khác nhau.

Lực điện trong điện môi. Hằng số điện môi

Khi hai điện tích được đặt trong một chất cách điện đồng tính (điện môi) như dầu hoả, nước nguyên chất, lực tương tác giữa chúng nhỏ hơn khi đặt trong chân không.

Định lí · Lực Coulomb trong điện môi

F=k(|q₁q₂|)/εr mũ 2 =(|q₁q₂|)/(4πε₀εr mũ 2). ε là hằng số điện môi của môi trường: lực điện trong môi trường đó nhỏ hơn trong chân không ε lần.
Hằng số điện môi của một số chất (giá trị gần đúng).
Môi trườngHằng số điện môi ε
Chân không1
Không khí (ở điều kiện thường)≈1
Dầu hoả2
Thuỷ tinh5 đến 10
Nước nguyên chất81

Ghi chú

Hằng số điện môi không có đơn vị và luôn ε lớn hơn hoặc bằng 1. Không khí có ε rất gần 1 nên thường coi lực trong không khí bằng lực trong chân không.

Tổng hợp lực điện

Khi điện tích q₀ chịu tác dụng của nhiều điện tích q₁,q₂,…, mỗi điện tích tác dụng lên q₀ một lực Coulomb như thể không có các điện tích khác. Lực tổng hợp là tổng vectơ: vectơ F= vectơ F₁₀+ vectơ F₂₀+…

  • Hai lực cùng chiều: F=F₁₀+F₂₀.
  • Hai lực ngược chiều: F=|F₁₀ trừ F₂₀|, vectơ F cùng chiều với lực lớn hơn.
  • Hai lực vuông góc: F= căn bậc hai của (F₁₀ mũ 2 +F₂₀ mũ 2).
  • Trường hợp tổng quát: dựng hình bình hành, F mũ 2 =F₁₀ mũ 2 +F₂₀ mũ 2 +2F₁₀F₂₀ cos α với α là góc giữa hai lực.
F₁₀F₂₀F+q₁−q₂+q₀

Kéo q₀, q₁, q₂. Ba mũi tên vẽ cùng một tỉ lệ: F là đường chéo của hình bình hành dựng trên F₁₀ và F₂₀.

2 µC
−2 µC
1 µC

F₁₀≈4,39 N, F₂₀≈4,39 N, F≈5,49 N. Hai lực hợp với nhau góc khoảng 103°: cộng theo quy tắc hình bình hành.

Khám phá

Hai điện tích trên mặt bàn

Kéo q₁, q₂ lại gần hoặc ra xa, đổi dấu và độ lớn điện tích, đổi môi trường. Bấm “Ghi nhớ lực này” rồi tăng gấp đôi khoảng cách: lực giảm mấy lần?

r = 8 cmF₂₁F₁₂+q₁−q₂

Kéo hai điện tích. Mũi tên là lực điện tác dụng lên mỗi điện tích (độ dài vẽ theo thang lôgarit).

2 µC
−3 µC
Môi trường

Hằng số điện môi ε = 1; q₁ = 2 µC, q₂ = −3 µC.

Hai điện tích trái dấu nên hút nhau: F=(k|q₁q₂|)/εr mũ 2 =(9·10 mũ 9 ·|2·(âm 3)|·10 mũ trừ 12)/(1·(0,08) mũ 2)≈8,44 N. Hai lực vectơ F₁₂, vectơ F₂₁ cùng phương, ngược chiều, cùng độ lớn.

Bấm “Ghi nhớ lực này”, rồi đổi khoảng cách, điện tích hoặc môi trường để so sánh.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hai điện tích điểm q₁=2·10 mũ trừ 6 C và q₂= âm 3·10 mũ trừ 6 C đặt cách nhau 30 cm trong chân không. Hai điện tích hút hay đẩy nhau? Tính độ lớn lực tương tác. Nếu đặt chúng trong dầu hoả (ε=2) với cùng khoảng cách thì lực bằng bao nhiêu?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hai quả cầu nhỏ mang điện tích bằng nhau, đặt cách nhau 10 cm trong không khí thì đẩy nhau với lực 3,6 N. Tìm độ lớn điện tích của mỗi quả cầu.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đặt q₁=2 μC tại A và q₂= âm 2 μC tại B trong chân không, AB=20 cm. Tính lực điện tổng hợp tác dụng lên q₀=1 μC đặt tại trung điểm O của AB.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Hai điện tích điểm q₁>0 và q₂<0 đặt gần nhau thì

Bài 2

Hai điện tích q₁=q₂=4·10 mũ trừ 8 C đặt cách nhau 6 cm trong chân không. Tính độ lớn lực tương tác giữa chúng (theo mN).

Đơn vị:mN

Bài 3

Giữ nguyên hai điện tích, tăng khoảng cách giữa chúng lên gấp đôi thì độ lớn lực Coulomb

Bài 4

Tăng điện tích q₁ lên 3 lần, giữ nguyên q₂ và giảm khoảng cách đi một nửa. Lực tương tác mới gấp bao nhiêu lần lực cũ?

Bài 5

Hai điện tích bằng nhau q₁=q₂=10 mũ trừ 6 C đặt trong chân không đẩy nhau với lực 0,9 N. Tính khoảng cách giữa chúng (theo cm).

Đơn vị:cm

Bài 6

Hai điện tích đặt trong không khí hút nhau với lực 4,2 N. Đưa chúng vào một chất lỏng, giữ nguyên khoảng cách, lực hút còn 2 N. Tính hằng số điện môi của chất lỏng.

Bài 7

Phát biểu nào về hằng số điện môi ε là đúng?

Bài 8

Hai điện tích q₁=q₂=2 μC đặt tại A và B. Điện tích q₀=1 μC đặt tại C với CA=CB=20 cm và góc ACB=90°, tất cả trong chân không. Tính độ lớn lực điện tổng hợp tác dụng lên q₀ (theo N, làm tròn đến hàng phần trăm).

Đơn vị:N

Bài 9

Trong nguyên tử hiđrô, electron cách hạt nhân (một proton) r=5,3·10 mũ trừ 11 m. Tính lực hút tĩnh điện giữa chúng, viết dưới dạng x·10 mũ trừ 8 N; nhập x (làm tròn đến hàng phần mười).

Ghi nhớ

  • Điện tích cùng dấu đẩy nhau, trái dấu hút nhau; đơn vị điện tích là culông (C).
  • Định luật Coulomb: F=k(|q₁q₂|)/εr mũ 2, k=9·10 mũ 9 N·m mũ 2 /C mũ 2, lực có phương là đường thẳng nối hai điện tích.
  • Hằng số điện môi ε lớn hơn hoặc bằng 1 cho biết lực điện trong môi trường nhỏ hơn trong chân không bao nhiêu lần.
  • Lực do nhiều điện tích tác dụng lên một điện tích là tổng vectơ các lực thành phần.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ