Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Hoạt động

Bài 15. Thực hành: Đo tốc độ truyền âm

Âm truyền trong không khí nhanh đến mức không thể bấm giờ bằng tay trên quãng đường vài mét. Nhưng nhờ sóng dừng, ta đo được tốc độ âm chỉ với một ống nhựa, một pít-tông và một chiếc thước: chỉ cần tìm những chỗ âm vang to nhất.

Em sẽ học được

  • Nêu được cơ sở của phép đo: sóng dừng trong cột không khí một đầu kín, một đầu hở.
  • Bố trí được thí nghiệm với ống cộng hưởng, loa và máy phát tần số.
  • Xác định được bước sóng âm từ hai vị trí liên tiếp của pít-tông khi âm to nhất và tính được tốc độ truyền âm v=2(l₂ trừ l₁)f.
  • Tính được giá trị trung bình, sai số và viết được kết quả v=v̅±Δv.

Cơ sở lí thuyết và dụng cụ

Loa đặt sát miệng ống phát âm có tần số f do máy phát tần số tạo ra. Sóng âm truyền vào ống, phản xạ ở mặt pít-tông và giao thoa với sóng tới, tạo thành sóng dừng trong cột không khí. Mặt pít-tông là đầu kín, luôn là một nút; miệng ống là đầu hở, gần như là một bụng.

Định lí · Khi nào âm to nhất

Âm nghe to nhất khi cột khí dài l có sóng dừng với bụng ở miệng ống: l=(2k+1)λ/4. Hai vị trí liên tiếp của pít-tông mà âm to nhất cách nhau d=l₂ trừ l₁=λ/2, nên λ=2d và v=λf=2(l₂ trừ l₁)f.

Ghi chú · Vì sao dùng hiệu l₂ trừ l₁?

Bụng sóng ở đầu hở thực ra nằm hơi lệch ra ngoài miệng ống một đoạn nhỏ, nên l₁ không đúng bằng λ/4. Đoạn lệch đó như nhau ở mọi vị trí cộng hưởng, nên hiệu l₂ trừ l₁ vẫn đúng bằng λ/2: dùng hiệu số loại bỏ được sai số này.
Dụng cụ cho mỗi nhóm
Dụng cụGhi chú
Ống cộng hưởngỐng nhựa trong, có pít-tông dịch chuyển được và thước đo chiều dài cột khí
Máy phát tần sốChỉnh được tần số và biên độ, đọc được tần số f
Loa nhỏNối với máy phát, đặt sát miệng ống
Dây nối, giá đỡGiữ ống nằm ngang và cố định loa

Lưu ý

Để biên độ của máy phát nhỏ vừa đủ nghe, tránh âm quá to gây hại cho tai. Dịch pít-tông chậm và đều; quanh chỗ âm to, dịch từng chút một để xác định vị trí âm to nhất. Giữ lớp học yên lặng trong lúc đo.

Dự án

Tiến hành thí nghiệm

Mục tiêu: đo tốc độ truyền âm trong không khí bằng ống cộng hưởng và viết kết quả kèm sai số.

  1. Nối máy phát tần số với loa, đặt loa sát miệng ống. Bật máy phát, chỉnh biên độ và chọn tần số, ví dụ f=500 Hz; ghi giá trị f.
  2. Đẩy pít-tông sát miệng ống, rồi từ từ kéo pít-tông ra xa loa. Lắng nghe: âm lúc to lúc nhỏ.
  3. Dừng ở vị trí thứ nhất mà âm to nhất, đọc chiều dài cột khí l₁ trên thước.
  4. Tiếp tục kéo pít-tông tới vị trí kế tiếp mà âm to nhất, đọc l₂.
  5. Làm lại các bước trên ba lần, ghi kết quả vào bảng.
Bảng kết quả (tần số nguồn âm f=… Hz)
Lần đol₁ (cm)l₂ (cm)d=l₂ trừ l₁ (cm)v=2df (m/s)
1............
2............
3............

Báo cáo: tính d̅ và Δd (trung bình các độ lệch |d i trừ d̅|), rồi v̅=2d̅f. Sai số tỉ đối δv=δd+δf=Δd/(d̅)+Δf/f, sai số tuyệt đối Δv=δv·v̅. Viết kết quả v=v̅±Δv, so sánh với giá trị khoảng 340 m/s và nêu nguyên nhân sai số (xác định vị trí âm to nhất bằng tai, đọc thước, tiếng ồn xung quanh).

Ở phần Khám phá có một ống cộng hưởng ảo; tốc độ âm trong mỗi ống phụ thuộc nhiệt độ không khí nên không giống nhau. Em kéo pít-tông, nhìn đồng hồ độ to để ghi l₁, l₂, tự tính v rồi nhập để kiểm tra. Đo với vài tần số khác nhau để có giá trị trung bình.

Khám phá

Ống cộng hưởng ảo

Chọn tần số của máy phát. Kéo pít-tông (hoặc dùng thanh trượt và các nút ±0,1 cm) từ sát loa ra xa, theo dõi thanh độ to. Ở vị trí âm to nhất đầu tiên bấm Ghi l₁, ở vị trí âm to nhất kế tiếp bấm Ghi l₂. Tính v=2(l₂ trừ l₁)f (đổi cm ra m), nhập rồi bấm Kiểm tra. Đo lại với các tần số khác để có kết quả v=v̅±Δv.

Tần số của máy phát
020406080100l (cm)
Độ to của âm nghe được 9/100
5,0 cm

l₁ = …; l₂ = …

Dịch pít-tông từ từ ra xa loa và theo dõi độ to của âm. Ghi l₁ ở vị trí âm to nhất đầu tiên, l₂ ở vị trí âm to nhất kế tiếp.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dùng ống cộng hưởng với âm có tần số 500 Hz, một nhóm thấy âm to nhất khi cột khí dài l₁=16,5 cm và l₂=51,0 cm. Tính bước sóng và tốc độ truyền âm.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ba lần đo với cùng tần số f=500 Hz (coi như không có sai số) cho d lần lượt 34,2 cm, 34,6 cm và 34,4 cm. Viết kết quả đo tốc độ truyền âm.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/7 bài

Bài 1

Với âm có tần số 400 Hz, âm to nhất khi cột khí dài l₁=20,4 cm và l₂=63,4 cm. Tính tốc độ truyền âm (theo m/s).

Đơn vị:m/s

Bài 2

Khi âm nghe to nhất trong ống cộng hưởng, tại mặt pít-tông và tại miệng ống lần lượt là

Bài 3

Âm có tần số 680 Hz, tốc độ truyền âm 340 m/s. Hai vị trí liên tiếp của pít-tông mà âm to nhất cách nhau bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Bài 4

Vì sao nên tính bước sóng từ l₂ trừ l₁ thay vì dùng λ=4l₁?

Bài 5

Ba lần đo tốc độ truyền âm được 340 m/s, 342 m/s và 338 m/s. Tính sai số tuyệt đối Δv (trung bình các độ lệch, làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:m/s

Bài 6

Đo được d̅=34,5 cm với Δd=0,3 cm; tần số máy phát coi như chính xác (Δf=0). Tính sai số tỉ đối δv theo phần trăm (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:%

Bài 7

Sắp xếp các bước đo tốc độ truyền âm bằng ống cộng hưởng theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Kéo pít-tông tới vị trí âm to nhất kế tiếp, đọc l₂
  2. Vị trí 2: Nối loa với máy phát tần số, đặt loa sát miệng ống và chọn tần số f
  3. Vị trí 3: Tính v=2(l₂ trừ l₁)f
  4. Vị trí 4: Từ từ kéo pít-tông ra xa loa, dừng ở vị trí âm to nhất đầu tiên, đọc l₁

Ghi nhớ

  • Trong ống cộng hưởng, mặt pít-tông là nút, miệng ống gần như là bụng; âm to nhất khi l=(2k+1)λ/4.
  • Hai vị trí liên tiếp của pít-tông khi âm to nhất cách nhau λ/2: v=2(l₂ trừ l₁)f.
  • Dùng hiệu l₂ trừ l₁ để loại sai số do bụng sóng lệch ra ngoài miệng ống; lặp lại phép đo và viết v=v̅±Δv.