Chương II · Hoạt động
Bài 15. Thực hành: Đo tốc độ truyền âm
Âm truyền trong không khí nhanh đến mức không thể bấm giờ bằng tay trên quãng đường vài mét. Nhưng nhờ sóng dừng, ta đo được tốc độ âm chỉ với một ống nhựa, một pít-tông và một chiếc thước: chỉ cần tìm những chỗ âm vang to nhất.
Em sẽ học được
- Nêu được cơ sở của phép đo: sóng dừng trong cột không khí một đầu kín, một đầu hở.
- Bố trí được thí nghiệm với ống cộng hưởng, loa và máy phát tần số.
- Xác định được bước sóng âm từ hai vị trí liên tiếp của pít-tông khi âm to nhất và tính được tốc độ truyền âm v=2(l₂ trừ l₁)f.
- Tính được giá trị trung bình, sai số và viết được kết quả v=v̅±Δv.
Cơ sở lí thuyết và dụng cụ
Loa đặt sát miệng ống phát âm có tần số f do máy phát tần số tạo ra. Sóng âm truyền vào ống, phản xạ ở mặt pít-tông và giao thoa với sóng tới, tạo thành sóng dừng trong cột không khí. Mặt pít-tông là đầu kín, luôn là một nút; miệng ống là đầu hở, gần như là một bụng.
Định lí · Khi nào âm to nhất
Ghi chú · Vì sao dùng hiệu l₂ trừ l₁?
| Dụng cụ | Ghi chú |
|---|---|
| Ống cộng hưởng | Ống nhựa trong, có pít-tông dịch chuyển được và thước đo chiều dài cột khí |
| Máy phát tần số | Chỉnh được tần số và biên độ, đọc được tần số f |
| Loa nhỏ | Nối với máy phát, đặt sát miệng ống |
| Dây nối, giá đỡ | Giữ ống nằm ngang và cố định loa |
Lưu ý
Dự án
Tiến hành thí nghiệm
Mục tiêu: đo tốc độ truyền âm trong không khí bằng ống cộng hưởng và viết kết quả kèm sai số.
- Nối máy phát tần số với loa, đặt loa sát miệng ống. Bật máy phát, chỉnh biên độ và chọn tần số, ví dụ f=500 Hz; ghi giá trị f.
- Đẩy pít-tông sát miệng ống, rồi từ từ kéo pít-tông ra xa loa. Lắng nghe: âm lúc to lúc nhỏ.
- Dừng ở vị trí thứ nhất mà âm to nhất, đọc chiều dài cột khí l₁ trên thước.
- Tiếp tục kéo pít-tông tới vị trí kế tiếp mà âm to nhất, đọc l₂.
- Làm lại các bước trên ba lần, ghi kết quả vào bảng.
| Lần đo | l₁ (cm) | l₂ (cm) | d=l₂ trừ l₁ (cm) | v=2df (m/s) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ... | ... | ... | ... |
| 2 | ... | ... | ... | ... |
| 3 | ... | ... | ... | ... |
Báo cáo: tính d̅ và Δd (trung bình các độ lệch |d i trừ d̅|), rồi v̅=2d̅f. Sai số tỉ đối δv=δd+δf=Δd/(d̅)+Δf/f, sai số tuyệt đối Δv=δv·v̅. Viết kết quả v=v̅±Δv, so sánh với giá trị khoảng 340 m/s và nêu nguyên nhân sai số (xác định vị trí âm to nhất bằng tai, đọc thước, tiếng ồn xung quanh).
Ở phần Khám phá có một ống cộng hưởng ảo; tốc độ âm trong mỗi ống phụ thuộc nhiệt độ không khí nên không giống nhau. Em kéo pít-tông, nhìn đồng hồ độ to để ghi l₁, l₂, tự tính v rồi nhập để kiểm tra. Đo với vài tần số khác nhau để có giá trị trung bình.
Khám phá
Ống cộng hưởng ảo
Chọn tần số của máy phát. Kéo pít-tông (hoặc dùng thanh trượt và các nút ±0,1 cm) từ sát loa ra xa, theo dõi thanh độ to. Ở vị trí âm to nhất đầu tiên bấm Ghi l₁, ở vị trí âm to nhất kế tiếp bấm Ghi l₂. Tính v=2(l₂ trừ l₁)f (đổi cm ra m), nhập rồi bấm Kiểm tra. Đo lại với các tần số khác để có kết quả v=v̅±Δv.
l₁ = …; l₂ = …
Dịch pít-tông từ từ ra xa loa và theo dõi độ to của âm. Ghi l₁ ở vị trí âm to nhất đầu tiên, l₂ ở vị trí âm to nhất kế tiếp.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/7 bài
Bài 1
Với âm có tần số 400 Hz, âm to nhất khi cột khí dài l₁=20,4 cm và l₂=63,4 cm. Tính tốc độ truyền âm (theo m/s).
Bài 2
Khi âm nghe to nhất trong ống cộng hưởng, tại mặt pít-tông và tại miệng ống lần lượt là
Bài 3
Âm có tần số 680 Hz, tốc độ truyền âm 340 m/s. Hai vị trí liên tiếp của pít-tông mà âm to nhất cách nhau bao nhiêu xentimét?
Bài 4
Vì sao nên tính bước sóng từ l₂ trừ l₁ thay vì dùng λ=4l₁?
Bài 5
Ba lần đo tốc độ truyền âm được 340 m/s, 342 m/s và 338 m/s. Tính sai số tuyệt đối Δv (trung bình các độ lệch, làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 6
Đo được d̅=34,5 cm với Δd=0,3 cm; tần số máy phát coi như chính xác (Δf=0). Tính sai số tỉ đối δv theo phần trăm (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 7
Sắp xếp các bước đo tốc độ truyền âm bằng ống cộng hưởng theo đúng thứ tự.
Ghi nhớ
- Trong ống cộng hưởng, mặt pít-tông là nút, miệng ống gần như là bụng; âm to nhất khi l=(2k+1)λ/4.
- Hai vị trí liên tiếp của pít-tông khi âm to nhất cách nhau λ/2: v=2(l₂ trừ l₁)f.
- Dùng hiệu l₂ trừ l₁ để loại sai số do bụng sóng lệch ra ngoài miệng ống; lặp lại phép đo và viết v=v̅±Δv.