Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 17. Khái niệm điện trường

Hai điện tích đặt cách nhau, không chạm vào nhau, vẫn hút hoặc đẩy nhau. Lực đó được truyền đi bằng cách nào? Câu trả lời là điện trường: mỗi điện tích làm thay đổi không gian quanh nó, và điện tích khác đặt vào đó sẽ “cảm nhận” được sự thay đổi ấy dưới dạng lực điện.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm điện trường là trường lực được tạo ra bởi điện tích, là dạng vật chất tồn tại quanh điện tích.
  • Định nghĩa được cường độ điện trường vectơ E=(vectơ F)/q và nêu được đơn vị V/m.
  • Vận dụng được E=(k|Q|)/εr mũ 2 và nguyên lí chồng chất điện trường.
  • Nêu được khái niệm và các tính chất của đường sức điện.

Điện trường

Định nghĩa · Điện trường

Điện trường là trường lực được tạo ra bởi điện tích, là dạng vật chất tồn tại xung quanh điện tích và truyền tương tác điện. Điện trường tác dụng lực điện lên điện tích khác đặt trong nó.

Để nhận biết điện trường tại một điểm, ta đặt tại đó một điện tích thử q nhỏ (để nó không làm thay đổi đáng kể điện trường cần xét) và xem nó có chịu lực điện hay không.

Cường độ điện trường

Đặt lần lượt các điện tích thử q khác nhau tại cùng một điểm M: lực điện F tỉ lệ với q, còn thương số F/q không đổi. Thương số đó chỉ phụ thuộc điện trường tại M.

Định nghĩa · Cường độ điện trường

Cường độ điện trường tại một điểm là đại lượng đặc trưng cho điện trường tại điểm đó về phương diện tác dụng lực, đo bằng thương số của lực điện tác dụng lên điện tích thử đặt tại điểm đó và độ lớn của điện tích thử: vectơ E=(vectơ F)/q, E=F/(|q|). Đơn vị cường độ điện trường là vôn trên mét (V/m), cũng bằng N/C.
  • q>0: lực vectơ F=q vectơ E cùng chiều với vectơ E.
  • q<0: lực vectơ F ngược chiều với vectơ E.

Định lí · Điện trường của một điện tích điểm

Điện tích điểm Q đặt trong môi trường có hằng số điện môi ε gây ra tại điểm cách nó một khoảng r điện trường có E=k(|Q|)/εr mũ 2 =(|Q|)/(4πε₀εr mũ 2). vectơ E nằm trên đường thẳng nối Q với điểm đó, hướng ra xa Q nếu Q>0, hướng về phía Q nếu Q<0.

Định lí · Nguyên lí chồng chất điện trường

Điện trường do nhiều điện tích điểm gây ra tại một điểm bằng tổng vectơ các cường độ điện trường do từng điện tích gây ra tại điểm đó: vectơ E= vectơ E₁+ vectơ E₂+…

Đường sức điện

Rắc bột mạt cưa (hoặc hạt cỏ) vào dầu cách điện quanh một vật tích điện, các hạt tự sắp xếp thành những đường cong. Hình ảnh đó gọi là điện phổ, gợi ý cách biểu diễn điện trường bằng các đường sức.

Định nghĩa · Đường sức điện

Đường sức điện là đường mà tiếp tuyến tại mỗi điểm của nó là giá của vectơ cường độ điện trường tại điểm đó. Chiều của đường sức là chiều của vectơ E.
  • Qua mỗi điểm trong điện trường chỉ vẽ được một đường sức; các đường sức không cắt nhau.
  • Đường sức điện là những đường có hướng, không khép kín: đi ra từ điện tích dương và kết thúc ở điện tích âm (hoặc đi ra vô cực, hoặc từ vô cực đi tới).
  • Ở chỗ cường độ điện trường lớn, đường sức vẽ mau (dày); ở chỗ cường độ điện trường nhỏ, đường sức vẽ thưa.

Lưu ý

Đường sức không phải quỹ đạo chuyển động của điện tích; nó chỉ cho biết hướng của lực điện tác dụng lên điện tích dương đặt tại mỗi điểm.

Khám phá

Vẽ đường sức, đo cường độ điện trường

Mỗi điện tích có độ lớn 1 nC. Chọn một cấu hình hoặc thêm điện tích, kéo chúng trên mặt phẳng. Kéo điểm M để đo vectơ E, đổi dấu điện tích thử để thấy chiều của lực vectơ F=q vectơ E.

EF+−M

Đường sức (xám) đi ra từ điện tích dương, đi vào điện tích âm; chỗ đường sức dày điện trường mạnh. Kéo các điện tích và điểm M.

Cấu hình điện tích
Điện tích thử đặt tại M

Tại M: E≈7071 V/m. Điện tích thử q=1 nC chịu lực F=|q|E≈7,07·10 mũ trừ 6 N, cùng chiều với vectơ E. vectơ E là tổng vectơ các cường độ điện trường do từng điện tích gây ra (các mũi tên mảnh).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Điện tích điểm Q=4·10 mũ trừ 9 C đặt trong không khí. Tính cường độ điện trường tại M cách Q một đoạn 20 cm. Đặt tại M điện tích q= âm 2·10 mũ trừ 9 C thì lực điện tác dụng lên q có độ lớn và hướng thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hai điện tích q₁=10 mũ trừ 9 C đặt tại A và q₂= âm 10 mũ trừ 9 C đặt tại B trong không khí, AB=6 cm. Tính cường độ điện trường tại trung điểm O của AB.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Cường độ điện trường tại một điểm đặc trưng cho

Bài 2

Đặt điện tích thử q=5·10 mũ trừ 9 C tại điểm M thì nó chịu lực điện 2·10 mũ trừ 4 N. Tính cường độ điện trường tại M (theo kV/m).

Đơn vị:kV/m

Bài 3

Điện tích điểm Q=8·10 mũ trừ 9 C đặt trong không khí. Tính cường độ điện trường tại điểm cách Q một đoạn 30 cm (theo V/m).

Đơn vị:V/m

Bài 4

Khoảng cách từ điểm M tới điện tích điểm Q tăng lên 3 lần thì cường độ điện trường tại M

Bài 5

Tại điểm M, vectơ cường độ điện trường hướng sang phải. Đặt tại M một electron thì lực điện tác dụng lên electron

Bài 6

Chọn tất cả các phát biểu đúng về đường sức điện.

Bài 7

Điện tích Q=4·10 mũ trừ 8 C đặt trong dầu hoả có ε=2. Tính cường độ điện trường tại điểm cách Q một đoạn 10 cm (theo kV/m).

Đơn vị:kV/m

Bài 8

Cường độ điện trường do điện tích điểm Q gây ra tại điểm cách nó 20 cm trong không khí là 4500 V/m. Tính độ lớn của Q (theo nC).

Đơn vị:nC

Bài 9

Hai điện tích dương q₁=4 nC tại A và q₂=1 nC tại B, AB=9 cm. Điểm M trên đoạn AB có cường độ điện trường tổng hợp bằng 0. Tính AM (theo cm).

Đơn vị:cm

Ghi nhớ

  • Điện trường là dạng vật chất bao quanh điện tích, tác dụng lực điện lên điện tích khác đặt trong nó.
  • Cường độ điện trường vectơ E=(vectơ F)/q, đơn vị V/m; lực lên q>0 cùng chiều vectơ E, lên q<0 ngược chiều vectơ E.
  • Điện tích điểm: E=k(|Q|)/εr mũ 2; nhiều điện tích: vectơ E= vectơ E₁+ vectơ E₂+…
  • Đường sức điện đi ra từ điện tích dương, vào điện tích âm, không cắt nhau, mau ở chỗ điện trường mạnh.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ