Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 18. Điện trường đều

Trong ống phóng điện tử của máy hiện sóng hay chiếc ti vi đời cũ, một chùm electron được bắn ra và lái tới đúng điểm cần sáng trên màn hình. Người ta lái chùm electron bằng cách cho nó bay qua giữa hai tấm kim loại phẳng đặt song song và nối với một nguồn điện.

Em sẽ học được

  • Nêu được điện trường đều là gì và mô tả được đường sức của điện trường đều.
  • Vận dụng được E=U/d cho điện trường giữa hai bản phẳng song song.
  • Mô tả được chuyển động của điện tích bay vào điện trường đều theo phương vuông góc với đường sức và tính được gia tốc, thời gian bay, độ lệch.

Điện trường đều

Định nghĩa · Điện trường đều

Điện trường đều là điện trường mà vectơ cường độ điện trường tại mọi điểm đều có cùng phương, cùng chiều và cùng độ lớn. Đường sức của điện trường đều là những đường thẳng song song, cách đều nhau.

Đặt hai tấm kim loại phẳng song song, kích thước lớn so với khoảng cách giữa chúng, rồi nối với hai cực của một nguồn điện: hai bản tích điện trái dấu, độ lớn bằng nhau. Điện trường giữa hai bản (trừ vùng gần mép) là điện trường đều, đường sức vuông góc với hai bản và hướng từ bản dương sang bản âm.

Cường độ điện trường giữa hai bản phẳng

Định lí · Liên hệ giữa E và U

Hai bản phẳng song song cách nhau d, hiệu điện thế giữa hai bản là U. Cường độ điện trường giữa hai bản: E=U/d. Với U đo bằng V, d đo bằng m thì E có đơn vị V/m.

Công thức cho thấy vì sao đơn vị của cường độ điện trường là vôn trên mét: giữ nguyên hiệu điện thế mà đưa hai bản lại gần nhau một nửa thì điện trường mạnh gấp đôi.

Chuyển động của điện tích trong điện trường đều

Một hạt mang điện q, khối lượng m bay vào điện trường đều với vận tốc vectơ v₀ vuông góc với đường sức. Bỏ qua trọng lực (rất nhỏ so với lực điện), hạt chỉ chịu lực điện vectơ F=q vectơ E không đổi, vuông góc với vectơ v₀. Chọn trục Ox theo vectơ v₀, trục Oy theo phương của lực điện.

  • Theo Ox: không có lực, hạt chuyển động thẳng đều, x=v₀t.
  • Theo Oy: hạt chuyển động nhanh dần đều không vận tốc đầu với gia tốc a=(|q|E)/m, y=at mũ 2 /2.

Định lí · Quỹ đạo parabol

Khử t: y=(|q|E)/(2mv₀ mũ 2)x mũ 2 . Quỹ đạo là một phần đường parabol, giống chuyển động của vật bị ném ngang trong trường trọng lực. Hạt mang điện dương lệch về phía bản âm, hạt mang điện âm (electron) lệch về phía bản dương.

Nếu hai bản dài ell và hạt không chạm bản, hạt ở giữa hai bản trong thời gian t=ell/v₀ rồi bay ra theo đường thẳng. Hạt chạm bản khi độ lệch đạt tới khoảng cách từ đường bay ban đầu tới bản (bằng d/2 khi hạt bay vào chính giữa).

Ghi chú · Ứng dụng

Ống phóng điện tử của máy hiện sóng dùng hai cặp bản lệch để lái chùm electron theo phương ngang và phương dọc. Máy in phun tĩnh điện cho các giọt mực tích điện bay qua điện trường đều để lái chúng tới đúng vị trí trên giấy.

Khám phá

Lái chùm electron

Chỉnh hiệu điện thế U, khoảng cách d và vận tốc v₀, bấm “Bắn electron” để xem quỹ đạo. Đổi cực của hai bản: electron luôn lệch về bản nào?

−+E

Electron (chấm xanh) bay vào chính giữa hai bản với vận tốc v₀ song song với hai bản. Các mũi tên vàng là đường sức điện, đi từ bản dương sang bản âm.

60 V
2 cm
2·10⁷ m/s
Cực của hai bản

E=U/d=60/0,02=3000 V/m, gia tốc a=eE/m≈5,27·10 mũ 14 m/s². Electron bay hết bản sau t=ell/v₀≈2,5·10 mũ trừ 9 s, lệch y=at mũ 2 /2≈0,165 cm về phía bản dương.

Thử tăng U: điện trường mạnh hơn nên quỹ đạo cong hơn. Tăng v₀: electron ở giữa hai bản ít thời gian hơn nên lệch ít hơn. Hiện electron lệch 0,165 cm khi ra khỏi hai bản.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hai bản kim loại phẳng song song cách nhau 4 mm, nối với nguồn có hiệu điện thế 12 V. Tính cường độ điện trường giữa hai bản và lực điện tác dụng lên một electron ở giữa hai bản.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Electron bay vào chính giữa hai bản phẳng dài ell =5 cm, cách nhau d=2 cm, với vận tốc v₀=3·10 mũ 7 m/s song song với hai bản. Hiệu điện thế giữa hai bản là 100 V. Electron có ra khỏi hai bản không? Nếu có, nó lệch bao nhiêu? Cho e=1,6·10 mũ trừ 19 C, m=9,1·10 mũ trừ 31 kg.
Đã hiện 0/5 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Điện trường đều là điện trường có

Bài 2

Hai bản phẳng song song cách nhau 4 cm, hiệu điện thế giữa hai bản là 200 V. Tính cường độ điện trường giữa hai bản (theo V/m).

Đơn vị:V/m

Bài 3

Điện trường đều giữa hai bản phẳng cách nhau 2 cm có cường độ 2·10 mũ 4 V/m. Tính hiệu điện thế giữa hai bản (theo V).

Đơn vị:V

Bài 4

Giữ nguyên hiệu điện thế giữa hai bản phẳng, giảm khoảng cách giữa hai bản đi một nửa thì cường độ điện trường giữa hai bản

Bài 5

Một electron bay vào điện trường đều giữa hai bản phẳng với vận tốc vuông góc với đường sức. Bỏ qua trọng lực. Quỹ đạo của electron giữa hai bản là

Bài 6

Một proton (q=1,6·10 mũ trừ 19 C, m=1,67·10 mũ trừ 27 kg) nằm trong điện trường đều E=1000 V/m. Bỏ qua trọng lực. Gia tốc của proton viết dưới dạng x·10 mũ 10 m/s²; nhập x (làm tròn đến hàng phần trăm).

Bài 7

Electron bay vào chính giữa hai bản phẳng dài 4 cm, cách nhau 2 cm, với v₀=2·10 mũ 7 m/s song song với hai bản; hiệu điện thế giữa hai bản là 91 V. Tính độ lệch của electron khi ra khỏi hai bản (theo mm). Cho e=1,6·10 mũ trừ 19 C, m=9,1·10 mũ trừ 31 kg.

Đơn vị:mm

Bài 8

Một giọt dầu tích điện âm, khối lượng 4,8·10 mũ trừ 15 kg, lơ lửng đứng yên giữa hai bản kim loại nằm ngang cách nhau 1 cm, hiệu điện thế giữa hai bản là 300 V. Lấy g=10 m/s². Giọt dầu thừa bao nhiêu electron?

Ghi nhớ

  • Điện trường đều có vectơ E như nhau tại mọi điểm; đường sức là các đường thẳng song song cách đều.
  • Giữa hai bản phẳng song song: E=U/d, đường sức hướng từ bản dương sang bản âm.
  • Điện tích bay vào vuông góc với đường sức: thẳng đều theo vectơ v₀, nhanh dần đều với a=(|q|E)/m theo đường sức; quỹ đạo là một phần parabol.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ