Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 19. Thế năng điện

Một hòn đá rơi từ tầng ba xuống sân, dù rơi thẳng hay lăn theo cầu thang, trọng lực vẫn sinh cùng một công. Lực điện tác dụng lên một điện tích trong điện trường đều cũng là một lực không đổi như trọng lực. Liệu lực điện có tính chất giống như vậy không?

Em sẽ học được

  • Tính được công của lực điện trong điện trường đều A=qEd và giải thích được dấu của công.
  • Nêu được công của lực điện không phụ thuộc hình dạng đường đi, chỉ phụ thuộc vị trí điểm đầu và điểm cuối.
  • Nêu được khái niệm thế năng điện, cách chọn mốc thế năng, và vận dụng được A MN =W M trừ W N.

Công của lực điện

Điện tích q>0 dịch chuyển trong điện trường đều vectơ E từ M đến N. Lực điện vectơ F=q vectơ E không đổi. Gọi M′, N′ là hình chiếu của M, N lên một đường sức. Dù q đi theo đường thẳng MN hay theo đường gấp khúc, đường cong bất kì, chỉ có phần dịch chuyển dọc theo đường sức làm lực điện sinh công.

Định lí · Công của lực điện trong điện trường đều

A MN =qEd trong đó d=M̅′̅N̅′̅ là độ dài đại số của hình chiếu của MN lên một đường sức: d>0 nếu M′N′ cùng chiều đường sức, d<0 nếu ngược chiều. Đơn vị: q (C), E (V/m), d (m), A (J).

Định lí · Đặc điểm

Công của lực điện trong sự dịch chuyển của điện tích trong điện trường đều không phụ thuộc vào hình dạng đường đi mà chỉ phụ thuộc vào vị trí điểm đầu và điểm cuối của đường đi. Kết quả này đúng cho mọi điện trường tĩnh: lực điện là lực thế.
  • Dịch chuyển vuông góc với đường sức: d=0, lực điện không sinh công.
  • Đường đi khép kín (điểm cuối trùng điểm đầu): A=0.
  • A>0 khi lực điện “giúp” chuyển động (ví dụ q>0 đi xuôi đường sức); A<0 khi lực điện cản chuyển động.

Thế năng của điện tích trong điện trường

Giống thế năng trọng trường, điện tích đặt trong điện trường có một dạng năng lượng gọi là thế năng điện, đặc trưng cho khả năng sinh công của điện trường khi đặt điện tích tại điểm đó.

Định nghĩa · Thế năng điện trong điện trường đều

Chọn mốc thế năng tại bản âm. Thế năng của điện tích q tại điểm M bằng công của lực điện khi q dịch chuyển từ M tới bản âm: W M =qEd, với d là khoảng cách từ M tới bản âm.

Định nghĩa · Thế năng điện trong điện trường bất kì

Chọn mốc thế năng ở vô cực (ở đó điện trường bằng không). Thế năng của q tại M bằng công của lực điện khi q dịch chuyển từ M ra vô cực: W M =A (M∞). Vì lực điện tỉ lệ với q nên W M cũng tỉ lệ với q.

Định lí · Công và độ giảm thế năng

A MN =W M trừ W N . Công của lực điện bằng độ giảm thế năng của điện tích: lực điện sinh công dương thì thế năng giảm, sinh công âm thì thế năng tăng.

Ghi chú

Thế năng có thể âm: một điện tích âm đặt trong điện trường đều (mốc ở bản âm) có W=qEd<0.

Khám phá

Ba đường từ M tới N

Kéo điện tích từ M tới N theo một đường tuỳ ý, hoặc bấm một đường có sẵn. So sánh quãng đường và công của lực điện trong bảng. Đổi dấu điện tích và thử lại.

+− (mốc thế năng)d = 4 cmMN+

Điện trường đều E = 1 000 V/m hướng từ bản dương xuống bản âm. Kéo điện tích từ M tới N theo đường bất kì (nét tím là đường đã đi).

Điện tích

Đang ở độ cao d=6 cm so với bản âm: W=qEd=120 μJ. Công lực điện từ M tới đây: A=0 μJ sau quãng đường 0 cm.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Điện tích q=2 μC dịch chuyển trong điện trường đều E=1000 V/m từ M tới N. Hình chiếu của MN lên một đường sức có độ dài 4 cm và cùng chiều đường sức. Tính công của lực điện. Nếu q đi từ M tới N theo một đường cong dài 20 cm thì công bằng bao nhiêu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hai bản phẳng song song tạo ra điện trường đều E=1000 V/m, cách nhau 2 cm. Một electron đi từ bản âm sang bản dương. Tính công của lực điện. Thế năng của electron tăng hay giảm?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trong điện trường đều E=5000 V/m giữa hai bản phẳng, điểm M cách bản âm 2 cm. Tính thế năng của một proton đặt tại M (mốc thế năng ở bản âm).
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Công của lực điện làm điện tích dịch chuyển trong điện trường đều

Bài 2

Điện tích q=5·10 mũ trừ 6 C dịch chuyển 5 cm dọc theo chiều một đường sức của điện trường đều E=2000 V/m. Tính công của lực điện (theo mJ).

Đơn vị:mJ

Bài 3

Điện tích q=4 μC đi được đoạn thẳng MN=10 cm trong điện trường đều E=1000 V/m; MN hợp với chiều đường sức góc 60°. Tính công của lực điện (theo µJ).

Đơn vị:µJ

Bài 4

Một điện tích dịch chuyển 8 cm theo phương vuông góc với các đường sức của một điện trường đều. Công của lực điện bằng bao nhiêu (theo J)?

Đơn vị:J

Bài 5

Một điện tích chuyển động trong điện trường theo một đường cong kín rồi trở về điểm xuất phát. Công của lực điện

Bài 6

Một điện tích dương dịch chuyển ngược chiều đường sức của điện trường đều. Phát biểu nào đúng?

Bài 7

Thế năng của điện tích q tại M là 5 μJ. Lực điện sinh công 3 μJ khi q đi từ M tới N. Tính thế năng của q tại N (theo µJ).

Đơn vị:µJ

Bài 8

Điện tích q=3 μC nằm trong điện trường đều E=4000 V/m giữa hai bản phẳng, cách bản âm 5 cm. Chọn mốc thế năng ở bản âm. Tính thế năng của q (theo mJ).

Đơn vị:mJ

Bài 9

Electron đi 1 cm dọc theo chiều một đường sức của điện trường đều E=1000 V/m. Công của lực điện viết dưới dạng x·10 mũ trừ 18 J; nhập x (có thể âm).

Ghi nhớ

  • Trong điện trường đều: A MN =qEd, d là độ dài đại số hình chiếu của MN lên đường sức.
  • Công của lực điện không phụ thuộc hình dạng đường đi, chỉ phụ thuộc điểm đầu và điểm cuối; trên đường kín công bằng 0.
  • Thế năng điện: W M =qEd (mốc ở bản âm) hoặc W M =A (M∞) (mốc ở vô cực).
  • A MN =W M trừ W N: lực điện sinh công dương thì thế năng giảm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ