Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 20. Điện thế

Trên vỏ pin ghi 1,5 V, ổ điện trong nhà là 220 V, còn một đám mây giông có thể chênh với mặt đất hàng trăm triệu vôn. Con số “vôn” ấy đo cái gì? Nó cho biết điện trường có thể sinh bao nhiêu công trên mỗi culông điện tích đi qua.

Em sẽ học được

  • Định nghĩa được điện thế tại một điểm V M =(A (M∞))/q và nêu được đơn vị vôn.
  • Định nghĩa được hiệu điện thế U MN =V M trừ V N =(A MN)/q và vận dụng để tính công của lực điện.
  • Vận dụng được mối liên hệ E=U/d trong điện trường đều.
  • Nêu được khái niệm mặt đẳng thế và quan hệ giữa mặt đẳng thế với đường sức.

Điện thế tại một điểm

Ở bài trước, thế năng của điện tích q tại M là W M =A (M∞) và tỉ lệ với q. Vì vậy thương số (W M)/q không phụ thuộc điện tích thử mà chỉ phụ thuộc điện trường và vị trí điểm M.

Định nghĩa · Điện thế

Điện thế tại một điểm M trong điện trường là đại lượng đặc trưng cho điện trường tại điểm đó về thế năng, đo bằng thương số của công lực điện làm dịch chuyển điện tích q từ M ra vô cực và điện tích q: V M =(W M)/q=(A (M∞))/q. Đơn vị của điện thế là vôn (V): 1 V=1 J/C.
  • Điện thế là đại lượng đại số (có thể dương, âm hoặc bằng 0); điện thế ở vô cực (và thường là của mặt đất) được chọn bằng 0.
  • Biết điện thế, tính được thế năng của mọi điện tích đặt tại đó: W M =qV M.
  • Điện thế do điện tích điểm Q gây ra tại điểm cách nó r là V=kQ/εr: dương quanh điện tích dương, âm quanh điện tích âm. Điện thế do nhiều điện tích gây ra bằng tổng đại số các điện thế.

Hiệu điện thế

Định nghĩa · Hiệu điện thế

Hiệu điện thế giữa hai điểm M, N là hiệu giữa điện thế tại M và điện thế tại N: U MN =V M trừ V N =(A MN)/q. Hiệu điện thế đặc trưng cho khả năng sinh công của điện trường khi điện tích dịch chuyển từ M đến N. Đơn vị: vôn (V).

Từ đó công của lực điện: A MN =qU MN. Chú ý U NM = trừ U MN. Hiệu điện thế đo được bằng vôn kế; điện thế tại một điểm chỉ có nghĩa khi đã chọn mốc.

Định lí · Liên hệ giữa cường độ điện trường và hiệu điện thế

Trong điện trường đều, với M, N nằm trên cùng một đường sức và d=M̅N̅ là độ dài đại số theo chiều đường sức: E=(U MN)/d. Cường độ điện trường hướng từ nơi có điện thế cao về nơi có điện thế thấp.

Mặt đẳng thế

Định nghĩa · Mặt đẳng thế

Mặt đẳng thế là tập hợp các điểm trong điện trường có cùng điện thế. Trên hình vẽ phẳng, giao của mặt đẳng thế với mặt phẳng hình vẽ là một đường đẳng thế.
  • Điện tích di chuyển trên một mặt đẳng thế thì U=0 nên lực điện không sinh công.
  • Mặt đẳng thế luôn vuông góc với các đường sức; vectơ vectơ E hướng về phía các mặt đẳng thế có điện thế thấp hơn.
  • Điện trường của một điện tích điểm có mặt đẳng thế là các mặt cầu đồng tâm; điện trường đều có mặt đẳng thế là các mặt phẳng vuông góc với đường sức.

Khám phá

Bản đồ điện thế

Kéo các điện tích và hai điểm M, N, đọc điện thế. Bấm “Vẽ đường đẳng thế qua M” ở vài vị trí, rồi kéo N dọc theo một đường đẳng thế: U MN bằng bao nhiêu?

E+−MN

Màu đỏ càng đậm điện thế càng cao (dương), màu xanh càng đậm điện thế càng thấp (âm); màu trắng là điện thế gần 0. Mỗi điện tích có độ lớn 1 nC. Mũi tên E tại M luôn vuông góc với đường đẳng thế và hướng về phía điện thế giảm.

Cấu hình điện tích

V M ≈166 V, V N ≈ âm 166 V, U MN =V M trừ V N ≈166 trừ (âm 166)=332 V. Đưa điện tích q=1 nC từ M tới N, lực điện sinh công A MN =qU MN ≈3,32·10 mũ trừ 7 J.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Điện tích q=2·10 mũ trừ 6 C dịch chuyển từ điểm M ra vô cực, lực điện sinh công 4·10 mũ trừ 4 J. Tính điện thế tại M và thế năng của một điện tích q′= âm 3·10 mũ trừ 6 C đặt tại M.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hiệu điện thế giữa hai điểm M và N là U MN =50 V. Tính công của lực điện khi một electron dịch chuyển từ M đến N và khi dịch chuyển từ N về M.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Điện tích điểm Q=1 nC đặt trong không khí. Điểm M cách Q 3 cm, điểm N cách Q 9 cm. Tính V M, V N, U MN và công của lực điện khi đưa q=2 nC từ M tới N.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Điện thế tại một điểm trong điện trường đặc trưng cho điện trường tại điểm đó về

Bài 2

Lực điện sinh công 2·10 mũ trừ 6 J khi điện tích q=5·10 mũ trừ 9 C dịch chuyển từ điểm M ra vô cực. Tính điện thế tại M (theo V).

Đơn vị:V

Bài 3

Điện thế tại M là 120 V, tại N là âm 30 V. Tính U MN (theo V).

Đơn vị:V

Bài 4

Hiệu điện thế U MN =150 V. Tính công của lực điện khi điện tích q= âm 2 μC dịch chuyển từ M đến N (theo mJ, có thể âm).

Đơn vị:mJ

Bài 5

Hai bản phẳng song song cách nhau 3 mm, hiệu điện thế giữa hai bản là 60 V. Tính cường độ điện trường giữa hai bản (theo kV/m).

Đơn vị:kV/m

Bài 6

Phát biểu nào về mặt đẳng thế là đúng?

Bài 7

Điện tích điểm Q=2 nC đặt trong không khí. Tính điện thế tại điểm cách Q một đoạn 6 cm (theo V).

Đơn vị:V

Bài 8

Một electron bắt đầu chuyển động từ trạng thái nghỉ, được tăng tốc qua hiệu điện thế 200 V. Tính tốc độ cuối của electron, viết dưới dạng x·10 mũ 6 m/s; nhập x (làm tròn đến hàng phần trăm). Cho e=1,6·10 mũ trừ 19 C, m=9,1·10 mũ trừ 31 kg.

Bài 9

Biết U MN =12 V. Khẳng định nào chắc chắn đúng?

Ghi nhớ

  • Điện thế V M =(W M)/q=(A (M∞))/q, đơn vị vôn; thế năng W M =qV M.
  • Hiệu điện thế U MN =V M trừ V N =(A MN)/q, nên A MN =qU MN.
  • Trong điện trường đều E=U/d; vectơ E hướng từ nơi điện thế cao về nơi điện thế thấp.
  • Mặt đẳng thế gồm các điểm cùng điện thế, vuông góc với đường sức; di chuyển trên đó lực điện không sinh công.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ