Chương III · Lý thuyết
Bài 21. Tụ điện
Đèn flash của máy ảnh loé sáng chỉ trong khoảng một phần nghìn giây nhưng rất mạnh, dù nguồn chỉ là vài viên pin nhỏ. Bí quyết nằm ở một linh kiện được nạp điện từ từ rồi giải phóng năng lượng gần như tức thì: tụ điện.
Em sẽ học được
- Mô tả được cấu tạo của tụ điện, sự tích điện và phóng điện của tụ.
- Định nghĩa được điện dung C=Q/U và đơn vị fara; đọc được các thông số ghi trên vỏ tụ.
- Vận dụng được công thức điện dung của bộ tụ ghép nối tiếp và ghép song song.
- Tính được năng lượng của tụ điện W=QU/2=CU mũ 2 /2=Q mũ 2 /(2C).
Tụ điện
Định nghĩa · Tụ điện
Tụ điện phẳng gồm hai bản kim loại phẳng đặt song song, đối diện nhau. Trong mạch điện, tụ điện được kí hiệu bằng hai vạch thẳng song song, dài bằng nhau. Điện môi giữa hai bản có thể là không khí, giấy tẩm dầu, mica, gốm…
- Tích điện: nối hai bản với hai cực của nguồn điện, bản nối với cực dương tích điện dương, bản nối với cực âm tích điện âm, độ lớn bằng nhau. Độ lớn điện tích trên mỗi bản gọi là điện tích Q của tụ điện.
- Phóng điện: sau khi ngắt nguồn, nối hai bản bằng một vật dẫn thì các điện tích dịch chuyển qua vật dẫn, tụ mất dần điện tích.
Lưu ý · Điện môi bị đánh thủng
Điện dung
Thí nghiệm cho thấy điện tích Q mà một tụ điện tích được tỉ lệ thuận với hiệu điện thế U đặt vào hai bản. Tỉ số Q/U không đổi với một tụ điện cho trước nhưng khác nhau giữa các tụ điện.
Định nghĩa · Điện dung
| Ước của fara | Kí hiệu | Giá trị |
|---|---|---|
| micrôfara | µF | 10 mũ trừ 6 F |
| nanôfara | nF | 10 mũ trừ 9 F |
| picôfara | pF | 10 mũ trừ 12 F |
Fara là đơn vị rất lớn, nên các tụ điện thường dùng có điện dung cỡ µF, nF hay pF. Điện dung chỉ phụ thuộc vào cấu tạo của tụ (hình dạng, kích thước, khoảng cách giữa hai bản và điện môi), không phụ thuộc vào Q hay U.
Ghi chú · Thông số ghi trên vỏ tụ
Ghi chú · Mở rộng: điện dung của tụ điện phẳng
Ghép tụ điện
Khi cần một điện dung hay một hiệu điện thế giới hạn mà không có sẵn tụ phù hợp, người ta ghép nhiều tụ thành bộ tụ. Gọi C b, Q, U là điện dung, điện tích và hiệu điện thế của cả bộ.
| Đại lượng | Ghép nối tiếp | Ghép song song |
|---|---|---|
| Hiệu điện thế | U=U₁+U₂+…+U n | U=U₁=U₂=…=U n |
| Điện tích | Q=Q₁=Q₂=…=Q n | Q=Q₁+Q₂+…+Q n |
| Điện dung | 1/(C b)=1/C₁+1/C₂+…+1/(C n) | C b =C₁+C₂+…+C n |
Ghép nối tiếp: bản âm của tụ trước nối với bản dương của tụ sau; điện dung của bộ nhỏ hơn điện dung của mỗi tụ, nhưng bộ chịu được hiệu điện thế lớn hơn. Ghép song song: các bản dương nối với nhau, các bản âm nối với nhau; điện dung của bộ bằng tổng điện dung các tụ.
Ghi chú · Hai tụ nối tiếp
| C (µF) | U (V) | Q (µC) | W (µJ) | |
|---|---|---|---|---|
| Tụ 1 | 3 | 8 | 24 | 96 |
| Tụ 2 | 6 | 4 | 24 | 48 |
| Bộ tụ | 2 | 12 | 24 | 144 |
Nối tiếp: 1/(C b)=1/3+1/6, nên C b =2 µF, nhỏ hơn mỗi tụ. Hai tụ tích cùng điện tích Q=C b U=24 µC; hiệu điện thế chia theo U₁=Q/C₁=8 V, U₂=4 V (tụ điện dung nhỏ hơn chịu hiệu điện thế lớn hơn), U₁+U₂=12 V.
Năng lượng của tụ điện
Muốn tích điện cho tụ, nguồn điện phải thực hiện công để đưa điện tích từ bản này sang bản kia. Công đó được tích trữ dưới dạng năng lượng điện trường giữa hai bản tụ; khi tụ phóng điện, năng lượng này được giải phóng (làm sáng đèn flash, sinh nhiệt…).
Định lí · Năng lượng của tụ điện
Có thừa số 1/2 vì trong quá trình nạp, hiệu điện thế giữa hai bản tăng dần từ 0 đến U: tính trung bình, mỗi phần điện tích được đưa qua hiệu điện thế U/2.
Ghi chú · Ứng dụng
Khám phá
Tụ điện phẳng ảo
Chỉnh diện tích bản S, khoảng cách d và điện môi, quan sát điện dung và điện tích của tụ. Sau đó chọn “Ngắt khỏi nguồn” rồi kéo hai bản ra xa: đại lượng nào giữ nguyên, đại lượng nào thay đổi?
Mỗi dấu + trên bản trên (và − trên bản dưới) ứng với 1 nC; vẽ tối đa 40 dấu. Chiều dài bản thể hiện diện tích S, khoảng hở thể hiện khoảng cách d, màu giữa hai bản là điện môi.
- Điện dung C
- 88,4 pF
- Điện tích Q
- 8,84 nC
- Hiệu điện thế U
- 100 V
- Năng lượng W
- 442,1 nJ
Tụ nối với nguồn nên U=100 V không đổi. C≈88,4 pF, Q=CU≈8,84 nC, W=QU/2≈442,1 nJ. Tăng S, tăng ε hay giảm d đều làm C tăng, nên tụ tích thêm điện.
Thử ngắt tụ khỏi nguồn rồi kéo hai bản ra xa nhau: điện tích không đổi, điện dung giảm nên hiệu điện thế và năng lượng của tụ tăng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Tụ điện là
Bài 2
Một tụ điện có điện dung 2 µF được đặt vào hiệu điện thế 36 V. Tính điện tích của tụ (theo µC).
Bài 3
Đặt vào hai bản của một tụ điện hiệu điện thế 15 V thì tụ tích được điện tích 30 µC. Tính điện dung của tụ (theo µF).
Bài 4
Tăng hiệu điện thế đặt vào hai bản của một tụ điện lên gấp đôi (vẫn nhỏ hơn hiệu điện thế giới hạn) thì
Bài 5
Trên vỏ tụ (A) ghi 2 µF – 350 V, trên vỏ tụ (B) ghi 2,3 µF – 300 V. Tụ nào có thể tích được điện tích lớn hơn mà không bị hỏng?
Bài 6
Hai tụ điện C₁=2 µF và C₂=3 µF ghép nối tiếp rồi nối với nguồn 10 V. Tính hiệu điện thế giữa hai bản của tụ C₁ (theo V).
Bài 7
Ba tụ điện 2 µF, 4 µF và 5 µF ghép song song rồi nối với nguồn 6 V. Tính điện tích của cả bộ tụ (theo µC).
Bài 8
Chọn các phát biểu đúng về bộ tụ ghép nối tiếp.
Bài 9
Một tụ điện có điện dung 20 µF được tích điện ở hiệu điện thế 100 V. Tính năng lượng của tụ (theo J).
Bài 10
Tụ điện của một đèn flash có điện dung 100 µF, tích điện 2·10 mũ trừ 3 C. Khi phóng điện, tụ giải phóng toàn bộ năng lượng. Tính năng lượng đó (theo J).
Bài 11
Một tụ điện phẳng được tích điện rồi ngắt khỏi nguồn. Sau đó kéo hai bản ra xa để khoảng cách giữa chúng tăng gấp đôi. Hiệu điện thế giữa hai bản
Ghi nhớ
- Tụ điện: hai vật dẫn đặt gần nhau, ngăn cách bởi điện môi; điện tích của tụ là độ lớn điện tích trên mỗi bản.
- Điện dung C=Q/U, đơn vị fara (F); 1 µF =10 mũ trừ 6 F, 1 nF =10 mũ trừ 9 F, 1 pF =10 mũ trừ 12 F. Không đặt vào tụ hiệu điện thế vượt giá trị giới hạn ghi trên vỏ.
- Ghép nối tiếp: Q như nhau, U=U₁+U₂+…, 1/(C b)=1/C₁+1/C₂+…. Ghép song song: U như nhau, Q=Q₁+Q₂+…, C b =C₁+C₂+…
- Năng lượng của tụ điện: W=QU/2=CU mũ 2 /2=Q mũ 2 /(2C), chính là năng lượng điện trường giữa hai bản.