Bỏ qua đến nội dung

Chương III · Lý thuyết

Bài 21. Tụ điện

Đèn flash của máy ảnh loé sáng chỉ trong khoảng một phần nghìn giây nhưng rất mạnh, dù nguồn chỉ là vài viên pin nhỏ. Bí quyết nằm ở một linh kiện được nạp điện từ từ rồi giải phóng năng lượng gần như tức thì: tụ điện.

Em sẽ học được

  • Mô tả được cấu tạo của tụ điện, sự tích điện và phóng điện của tụ.
  • Định nghĩa được điện dung C=Q/U và đơn vị fara; đọc được các thông số ghi trên vỏ tụ.
  • Vận dụng được công thức điện dung của bộ tụ ghép nối tiếp và ghép song song.
  • Tính được năng lượng của tụ điện W=QU/2=CU mũ 2 /2=Q mũ 2 /(2C).

Tụ điện

Định nghĩa · Tụ điện

Tụ điện là một hệ gồm hai vật dẫn đặt gần nhau và ngăn cách nhau bằng một lớp chất cách điện (điện môi). Mỗi vật dẫn gọi là một bản của tụ điện.

Tụ điện phẳng gồm hai bản kim loại phẳng đặt song song, đối diện nhau. Trong mạch điện, tụ điện được kí hiệu bằng hai vạch thẳng song song, dài bằng nhau. Điện môi giữa hai bản có thể là không khí, giấy tẩm dầu, mica, gốm…

  • Tích điện: nối hai bản với hai cực của nguồn điện, bản nối với cực dương tích điện dương, bản nối với cực âm tích điện âm, độ lớn bằng nhau. Độ lớn điện tích trên mỗi bản gọi là điện tích Q của tụ điện.
  • Phóng điện: sau khi ngắt nguồn, nối hai bản bằng một vật dẫn thì các điện tích dịch chuyển qua vật dẫn, tụ mất dần điện tích.

Lưu ý · Điện môi bị đánh thủng

Điện môi hầu như không dẫn điện. Nhưng nếu hiệu điện thế giữa hai bản quá lớn, điện trường trong điện môi vượt quá một giới hạn thì điện môi bị đánh thủng, trở thành vật dẫn và tụ bị hỏng.

Điện dung

Thí nghiệm cho thấy điện tích Q mà một tụ điện tích được tỉ lệ thuận với hiệu điện thế U đặt vào hai bản. Tỉ số Q/U không đổi với một tụ điện cho trước nhưng khác nhau giữa các tụ điện.

Định nghĩa · Điện dung

Điện dung của tụ điện là đại lượng đặc trưng cho khả năng tích điện của tụ điện ở một hiệu điện thế nhất định, đo bằng thương số giữa điện tích của tụ và hiệu điện thế giữa hai bản: C=Q/U. Đơn vị của điện dung là fara (F): 1 F =1 C/V.
Ước của faraKí hiệuGiá trị
micrôfaraµF10 mũ trừ 6 F
nanôfaranF10 mũ trừ 9 F
picôfarapF10 mũ trừ 12 F

Fara là đơn vị rất lớn, nên các tụ điện thường dùng có điện dung cỡ µF, nF hay pF. Điện dung chỉ phụ thuộc vào cấu tạo của tụ (hình dạng, kích thước, khoảng cách giữa hai bản và điện môi), không phụ thuộc vào Q hay U.

Ghi chú · Thông số ghi trên vỏ tụ

Trên vỏ tụ thường ghi hai thông số, ví dụ “10 µF – 250 V”: điện dung của tụ và hiệu điện thế tối đa được phép đặt vào hai bản (hiệu điện thế giới hạn). Vượt quá giá trị này, điện môi có thể bị đánh thủng. Điện tích lớn nhất tụ tích được là Q max =CU max.

Ghi chú · Mở rộng: điện dung của tụ điện phẳng

Tụ điện phẳng có hai bản diện tích phần đối diện S, cách nhau d, giữa hai bản là điện môi có hằng số điện môi ε thì C=εS/(4πkd), k=9·10 mũ 9 N·m mũ 2 /C mũ 2 . Điện dung tăng khi tăng diện tích bản, giảm khoảng cách giữa hai bản hoặc dùng điện môi có ε lớn.

Ghép tụ điện

Khi cần một điện dung hay một hiệu điện thế giới hạn mà không có sẵn tụ phù hợp, người ta ghép nhiều tụ thành bộ tụ. Gọi C b, Q, U là điện dung, điện tích và hiệu điện thế của cả bộ.

Đại lượngGhép nối tiếpGhép song song
Hiệu điện thếU=U₁+U₂+…+U nU=U₁=U₂=…=U n
Điện tíchQ=Q₁=Q₂=…=Q nQ=Q₁+Q₂+…+Q n
Điện dung1/(C b)=1/C₁+1/C₂+…+1/(C n)C b =C₁+C₂+…+C n

Ghép nối tiếp: bản âm của tụ trước nối với bản dương của tụ sau; điện dung của bộ nhỏ hơn điện dung của mỗi tụ, nhưng bộ chịu được hiệu điện thế lớn hơn. Ghép song song: các bản dương nối với nhau, các bản âm nối với nhau; điện dung của bộ bằng tổng điện dung các tụ.

Ghi chú · Hai tụ nối tiếp

Với hai tụ ghép nối tiếp: C b =C₁C₂/(C₁+C₂). Vì cùng điện tích Q nên U₁=Q/C₁, U₂=Q/C₂: tụ có điện dung nhỏ hơn chịu hiệu điện thế lớn hơn.
12 VC₁ = 3 µFC₂ = 6 µFU₁ = 8 VU₂ = 4 V
Cách ghép
3 µF
6 µF
12 V
C (µF)U (V)Q (µC)W (µJ)
Tụ 1382496
Tụ 2642448
Bộ tụ21224144

Nối tiếp: 1/(C b)=1/3+1/6, nên C b =2 µF, nhỏ hơn mỗi tụ. Hai tụ tích cùng điện tích Q=C b U=24 µC; hiệu điện thế chia theo U₁=Q/C₁=8 V, U₂=4 V (tụ điện dung nhỏ hơn chịu hiệu điện thế lớn hơn), U₁+U₂=12 V.

Năng lượng của tụ điện

Muốn tích điện cho tụ, nguồn điện phải thực hiện công để đưa điện tích từ bản này sang bản kia. Công đó được tích trữ dưới dạng năng lượng điện trường giữa hai bản tụ; khi tụ phóng điện, năng lượng này được giải phóng (làm sáng đèn flash, sinh nhiệt…).

Định lí · Năng lượng của tụ điện

Tụ điện có điện dung C, tích điện Q, hiệu điện thế giữa hai bản U có năng lượng W=QU/2=CU mũ 2 /2=Q mũ 2 /(2C). Với Q đo bằng C, U bằng V, C bằng F thì W đo bằng jun (J).

Có thừa số 1/2 vì trong quá trình nạp, hiệu điện thế giữa hai bản tăng dần từ 0 đến U: tính trung bình, mỗi phần điện tích được đưa qua hiệu điện thế U/2.

Ghi chú · Ứng dụng

Tụ điện có mặt trong hầu hết các thiết bị điện tử: tích trữ năng lượng rồi phóng điện nhanh (đèn flash, máy khử rung tim, máy hàn bu-lông), lọc dòng điện trong bộ nguồn (cho dòng xoay chiều đi qua, ngăn dòng một chiều), mạch khuếch đại, mạch đánh lửa của động cơ xe máy, cảm biến chạm của màn hình cảm ứng.

Khám phá

Tụ điện phẳng ảo

Chỉnh diện tích bản S, khoảng cách d và điện môi, quan sát điện dung và điện tích của tụ. Sau đó chọn “Ngắt khỏi nguồn” rồi kéo hai bản ra xa: đại lượng nào giữ nguyên, đại lượng nào thay đổi?

+−100 V+−+−+−+−+−+−+−+−+−d

Mỗi dấu + trên bản trên (và − trên bản dưới) ứng với 1 nC; vẽ tối đa 40 dấu. Chiều dài bản thể hiện diện tích S, khoảng hở thể hiện khoảng cách d, màu giữa hai bản là điện môi.

200 cm²
2 mm
100 V
Điện môi giữa hai bản
Nguồn điện
Điện dung C
88,4 pF
Điện tích Q
8,84 nC
Hiệu điện thế U
100 V
Năng lượng W
442,1 nJ

Tụ nối với nguồn nên U=100 V không đổi. C≈88,4 pF, Q=CU≈8,84 nC, W=QU/2≈442,1 nJ. Tăng S, tăng ε hay giảm d đều làm C tăng, nên tụ tích thêm điện.

Thử ngắt tụ khỏi nguồn rồi kéo hai bản ra xa nhau: điện tích không đổi, điện dung giảm nên hiệu điện thế và năng lượng của tụ tăng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một tụ điện có điện dung 20 µF được nối với nguồn có hiệu điện thế 12 V. Tính điện tích và năng lượng của tụ.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hai tụ điện C₁=3 µF và C₂=6 µF được nối với nguồn U=12 V. Tính điện dung của bộ tụ, điện tích và hiệu điện thế của mỗi tụ khi hai tụ a) ghép nối tiếp; b) ghép song song.
Đã hiện 0/5 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một tụ điện phẳng không khí có hai bản diện tích S=200 cm², cách nhau d=2 mm, được nối với nguồn 100 V. Tính điện dung và điện tích của tụ. Lấy k=9·10 mũ 9 N·m²/C².
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Tụ điện là

Bài 2

Một tụ điện có điện dung 2 µF được đặt vào hiệu điện thế 36 V. Tính điện tích của tụ (theo µC).

Đơn vị:µC

Bài 3

Đặt vào hai bản của một tụ điện hiệu điện thế 15 V thì tụ tích được điện tích 30 µC. Tính điện dung của tụ (theo µF).

Đơn vị:µF

Bài 4

Tăng hiệu điện thế đặt vào hai bản của một tụ điện lên gấp đôi (vẫn nhỏ hơn hiệu điện thế giới hạn) thì

Bài 5

Trên vỏ tụ (A) ghi 2 µF – 350 V, trên vỏ tụ (B) ghi 2,3 µF – 300 V. Tụ nào có thể tích được điện tích lớn hơn mà không bị hỏng?

Bài 6

Hai tụ điện C₁=2 µF và C₂=3 µF ghép nối tiếp rồi nối với nguồn 10 V. Tính hiệu điện thế giữa hai bản của tụ C₁ (theo V).

Đơn vị:V

Bài 7

Ba tụ điện 2 µF, 4 µF và 5 µF ghép song song rồi nối với nguồn 6 V. Tính điện tích của cả bộ tụ (theo µC).

Đơn vị:µC

Bài 8

Chọn các phát biểu đúng về bộ tụ ghép nối tiếp.

Bài 9

Một tụ điện có điện dung 20 µF được tích điện ở hiệu điện thế 100 V. Tính năng lượng của tụ (theo J).

Đơn vị:J

Bài 10

Tụ điện của một đèn flash có điện dung 100 µF, tích điện 2·10 mũ trừ 3 C. Khi phóng điện, tụ giải phóng toàn bộ năng lượng. Tính năng lượng đó (theo J).

Đơn vị:J

Bài 11

Một tụ điện phẳng được tích điện rồi ngắt khỏi nguồn. Sau đó kéo hai bản ra xa để khoảng cách giữa chúng tăng gấp đôi. Hiệu điện thế giữa hai bản

Ghi nhớ

  • Tụ điện: hai vật dẫn đặt gần nhau, ngăn cách bởi điện môi; điện tích của tụ là độ lớn điện tích trên mỗi bản.
  • Điện dung C=Q/U, đơn vị fara (F); 1 µF =10 mũ trừ 6 F, 1 nF =10 mũ trừ 9 F, 1 pF =10 mũ trừ 12 F. Không đặt vào tụ hiệu điện thế vượt giá trị giới hạn ghi trên vỏ.
  • Ghép nối tiếp: Q như nhau, U=U₁+U₂+…, 1/(C b)=1/C₁+1/C₂+…. Ghép song song: U như nhau, Q=Q₁+Q₂+…, C b =C₁+C₂+…
  • Năng lượng của tụ điện: W=QU/2=CU mũ 2 /2=Q mũ 2 /(2C), chính là năng lượng điện trường giữa hai bản.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ