Bỏ qua đến nội dung

Chương IV · Lý thuyết

Bài 22. Cường độ dòng điện

Bật công tắc là đèn ở cuối phòng sáng ngay lập tức. Thế nhưng các electron trong dây đồng chỉ nhích đi chừng một phần mười milimét mỗi giây, chậm hơn cả một con ốc sên. Vậy dòng điện “mạnh” hay “yếu” được đo bằng gì, và vì sao đèn vẫn sáng tức thì?

Em sẽ học được

  • Nêu được dòng điện là dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện và chiều quy ước của dòng điện.
  • Định nghĩa được cường độ dòng điện I=Δq/Δt và đơn vị ampe; vận dụng được q=It cho dòng điện không đổi.
  • Rút ra và vận dụng được biểu thức I=Snve liên hệ cường độ dòng điện với mật độ và tốc độ trôi của hạt mang điện.

Dòng điện và chiều dòng điện

Định nghĩa · Dòng điện

Dòng điện là dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện.

Hạt mang điện (hạt tải điện) trong kim loại là các electron tự do; trong dung dịch điện phân là các ion dương và ion âm. Khi chưa có điện trường, các electron tự do chuyển động nhiệt hỗn loạn theo mọi hướng nên không có dòng điện. Khi đặt hiệu điện thế vào hai đầu dây, điện trường làm chúng có thêm một chuyển động có hướng, gọi là sự trôi, và trong dây có dòng điện.

Ghi chú · Chiều dòng điện

Chiều dòng điện được quy ước là chiều dịch chuyển có hướng của các điện tích dương. Trong dây kim loại, electron mang điện âm nên chuyển động ngược chiều dòng điện: ở mạch ngoài, dòng điện đi từ cực dương sang cực âm của nguồn, còn electron đi từ cực âm sang cực dương.

Cường độ dòng điện

Dòng điện càng mạnh thì trong cùng một khoảng thời gian càng có nhiều điện tích đi qua một tiết diện thẳng của dây. Gọi Δq là điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng trong khoảng thời gian Δt.

Định nghĩa · Cường độ dòng điện

Cường độ dòng điện đặc trưng cho tác dụng mạnh, yếu của dòng điện, được xác định bằng điện lượng chuyển qua tiết diện thẳng của vật dẫn trong một đơn vị thời gian: I=Δq/Δt.
  • Đơn vị của cường độ dòng điện là ampe (A), một trong bảy đơn vị cơ bản của hệ SI. Các ước thường dùng: 1 mA =10 mũ trừ 3 A, 1 µA =10 mũ trừ 6 A.
  • Đơn vị điện lượng culông được định nghĩa theo ampe: 1 C =1 A·s, là điện lượng do dòng điện 1 A chuyển qua tiết diện thẳng trong 1 s.
  • Dòng điện có chiều và cường độ không đổi theo thời gian gọi là dòng điện không đổi. Với dòng điện không đổi: I=q/t, hay q=It.
  • Cường độ dòng điện được đo bằng ampe kế, mắc nối tiếp với đoạn mạch cần đo, sao cho dòng điện đi vào chốt dương và đi ra chốt âm.

Ghi chú · Đếm electron

Mỗi electron mang điện tích có độ lớn e=1,6·10 mũ trừ 19 C. Điện lượng Δq ứng với N=Δq/e electron đi qua tiết diện. Dòng điện 1 A ứng với khoảng 6,25·10 mũ 18 electron đi qua tiết diện mỗi giây.

Cường độ dòng điện và tốc độ trôi của electron

Xét một đoạn dây kim loại có tiết diện S, trong đó mỗi mét khối có n electron tự do (mật độ hạt mang điện), mỗi electron có điện tích độ lớn e và trôi với tốc độ v.

  1. Trong thời gian Δt, mỗi electron trôi được quãng đường vΔt. Các electron đi qua tiết diện S trong thời gian đó là những electron nằm trong khối trụ có thể tích SvΔt ngay phía trước tiết diện.
  2. Số electron đó là N=nSvΔt, mang điện lượng Δq=Ne=nSveΔt.
  3. Chia cho Δt ta được cường độ dòng điện.

Định lí · Liên hệ giữa I với mật độ và tốc độ của hạt mang điện

I=Snve trong đó S là tiết diện thẳng của dây (m²), n là mật độ hạt mang điện (số hạt trong 1 m³), v là tốc độ dịch chuyển có hướng (tốc độ trôi) của hạt (m/s), e là độ lớn điện tích của mỗi hạt (C).

Với đồng, n≈8,5·10 mũ 28 mmũ trừ 3. Một dây đồng tiết diện 1 mm² có dòng điện 1 A chạy qua thì v=I/Sne≈7,4·10 mũ trừ 5 m/s, chưa tới một phần mười milimét mỗi giây.

Ghi chú · Vì sao đèn sáng ngay khi bật công tắc?

Tốc độ trôi của electron rất nhỏ, nhưng điện trường được thiết lập dọc theo cả dây dẫn gần như tức thời (với tốc độ cỡ tốc độ ánh sáng). Vì vậy electron ở mọi chỗ trên dây, kể cả trong dây tóc đèn, đều bắt đầu trôi gần như cùng một lúc, không cần chờ electron từ công tắc đi tới đèn.

Khám phá

Đếm điện tích qua tiết diện

Các chấm xanh là electron trôi trong dây; mỗi chấm đại diện cho điện lượng 0,1 C. Đổi mật độ hạt, tiết diện và tốc độ trôi, rồi bấm “Đếm trong 2 s” để đếm số hạt đi qua tiết diện. Tính I=Δq/Δt và so sánh với I=Snve.

Chiều dòng điện I−+tiết diện Schiều trôi của electron

Mỗi chấm xanh là một nhóm electron mang điện lượng 0,1 C. Số làn của dây thể hiện tiết diện S. Thực ra electron còn chuyển động nhiệt hỗn loạn rất nhanh; hình chỉ vẽ phần trôi có hướng của chúng (đã phóng to rất nhiều).

2 làn
2 hạt/cm
1 cm/s
Hạt đi qua S
–
Thời gian đếm
– s
I theo mô hình
0,4 A

Electron trôi sang phải, về phía cực dương; dòng điện có chiều ngược lại, từ phải sang trái. Bấm “Đếm trong 2 s” để đo cường độ dòng điện.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một dòng điện không đổi có cường độ 2 A chạy qua một dây dẫn. Tính điện lượng và số electron chuyển qua tiết diện thẳng của dây trong 10 s.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một dây đồng có tiết diện 2 mm², mang dòng điện 3,4 A. Mật độ electron tự do trong đồng là 8,5·10 mũ 28 mmũ trừ 3. Tính tốc độ trôi của electron và thời gian một electron trôi hết 1 m dây.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Dòng điện là

Bài 2

Điện lượng 15 C chuyển qua tiết diện thẳng của một dây dẫn trong 30 s. Tính cường độ dòng điện (theo A).

Đơn vị:A

Bài 3

Dòng điện không đổi 0,8 A chạy qua một bóng đèn trong 1 phút. Số electron chuyển qua tiết diện thẳng của dây tóc là N=x·10 mũ 20. Tìm x.

Bài 4

Trong một dây kim loại nối với nguồn điện, chiều dòng điện

Bài 5

Một dây đồng tiết diện 1 mm² có dòng điện 2 A chạy qua. Mật độ electron tự do của đồng là 8,5·10 mũ 28 mmũ trừ 3. Tính tốc độ trôi của electron (theo mm/s, làm tròn đến hàng phần nghìn).

Đơn vị:mm/s

Bài 6

Viên pin của một điện thoại ghi dung lượng 3000 mAh, nghĩa là pin có thể cung cấp dòng điện 3000 mA trong 1 giờ. Tính điện lượng tương ứng (theo C).

Đơn vị:C

Bài 7

Tốc độ trôi của electron trong dây dẫn chỉ cỡ 0,1 mm/s, nhưng đèn sáng gần như ngay khi đóng công tắc vì

Bài 8

Chọn các phát biểu đúng.

Bài 9

Hai dây đồng cùng mang dòng điện 2 A; dây thứ nhất có tiết diện 1 mm², dây thứ hai có tiết diện 4 mm². Tốc độ trôi của electron trong dây thứ nhất gấp bao nhiêu lần trong dây thứ hai?

Ghi nhớ

  • Dòng điện là dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện; chiều quy ước là chiều dịch chuyển của điện tích dương, ngược chiều electron.
  • Cường độ dòng điện I=Δq/Δt, đơn vị ampe (A); dòng điện không đổi có q=It, 1 C =1 A·s.
  • Số electron ứng với điện lượng q: N=q/e, e=1,6·10 mũ trừ 19 C.
  • I=Snve: cường độ dòng điện tỉ lệ với tiết diện, mật độ hạt mang điện và tốc độ trôi; tốc độ trôi của electron trong kim loại rất nhỏ.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ