Bỏ qua đến nội dung

Chương IV · Lý thuyết

Bài 23. Điện trở. Định luật Ohm

Cùng cắm vào ổ điện 220 V, nhưng bóng đèn bàn chỉ cho dòng điện nhỏ đi qua, còn ấm siêu tốc lại có dòng điện lớn gấp nhiều lần. Đại lượng nào của mỗi thiết bị quyết định dòng điện chạy qua nó, và đại lượng đó có luôn cố định không?

Em sẽ học được

  • Định nghĩa được điện trở R=U/I, đơn vị ôm; nêu được điện trở dây kim loại phụ thuộc ρ, l, S.
  • Phát biểu và vận dụng được định luật Ohm I=U/R.
  • Vẽ và đọc được đặc tuyến vôn – ampe (I – U) của điện trở, đèn sợi đốt.
  • Giải thích được nguyên nhân gây ra điện trở và ảnh hưởng của nhiệt độ lên điện trở; nêu được đặc điểm của điện trở nhiệt.

Điện trở

Đặt cùng một hiệu điện thế U vào hai đầu những vật dẫn khác nhau thì cường độ dòng điện I qua chúng khác nhau: có vật dẫn cản trở dòng điện nhiều, có vật dẫn cản trở ít.

Định nghĩa · Điện trở

Điện trở của vật dẫn là đại lượng đặc trưng cho mức độ cản trở dòng điện của vật dẫn đó, được xác định bằng thương số giữa hiệu điện thế đặt vào hai đầu vật dẫn và cường độ dòng điện chạy qua nó: R=U/I. Đơn vị của điện trở là ôm (Ω): 1 Ω =1 V/A. Các bội thường dùng: 1 kΩ =10 mũ 3 Ω, 1 MΩ =10 mũ 6 Ω.

Điện trở của một dây dẫn kim loại đồng chất, tiết diện đều tỉ lệ thuận với chiều dài l, tỉ lệ nghịch với tiết diện S và phụ thuộc vào vật liệu làm dây (điện trở suất ρ, đơn vị Ω·m): R=ρl/S.

Điện trở suất của một số vật liệu ở 20 °C
Vật liệuρ (Ω·m)
Bạc1,6·10 mũ trừ 8
Đồng1,7·10 mũ trừ 8
Nhôm2,8·10 mũ trừ 8
Vonfram5,5·10 mũ trừ 8
Nikelin0,40·10 mũ trừ 6
Nicrom1,10·10 mũ trừ 6

Ghi chú · Đặc tuyến vôn – ampe

Đồ thị biểu diễn cường độ dòng điện I chạy qua vật dẫn theo hiệu điện thế U đặt vào hai đầu vật dẫn gọi là đường đặc trưng vôn – ampe (đặc tuyến I – U) của vật dẫn đó.

Định luật Ohm

Định lí · Định luật Ohm đối với đoạn mạch chỉ có điện trở

Cường độ dòng điện chạy qua một đoạn dây dẫn tỉ lệ thuận với hiệu điện thế đặt vào hai đầu đoạn dây và tỉ lệ nghịch với điện trở của nó: I=U/R.

Với một vật dẫn kim loại ở nhiệt độ không đổi, R không đổi, nên I tỉ lệ thuận với U: đặc tuyến I – U là một đoạn thẳng đi qua gốc toạ độ. Đặc tuyến càng dốc thì điện trở càng nhỏ. Từ định luật Ohm còn suy ra U=IR: tích IR gọi là độ giảm thế trên điện trở.

+−6 VKA0,3 AR1 = 20 Ω6 V · 0,3 A
Cách mắc
6 V
20 Ω
Điện trở tương đương 20 Ω, cường độ dòng điện 0,3 A.

R=20 Ω, I=U/R=6/20=0,3 A. Tăng U thì I tăng theo cùng tỉ lệ; tăng R thì I giảm.

Nguyên nhân gây ra điện trở. Ảnh hưởng của nhiệt độ

Trong kim loại, các ion dương nằm ở nút mạng tinh thể và luôn dao động nhiệt quanh vị trí cân bằng. Khi trôi dưới tác dụng của điện trường, các electron tự do liên tục va chạm với các ion này và bị cản trở. Đó là nguyên nhân gây ra điện trở của kim loại.

Khi nhiệt độ tăng, các ion dao động mạnh hơn, electron va chạm nhiều hơn nên điện trở của kim loại tăng. Trong khoảng nhiệt độ không quá lớn, điện trở suất tăng gần đúng theo hàm bậc nhất: ρ=ρ₀[1+α(t trừ t₀)], với α là hệ số nhiệt điện trở (Kmũ trừ 1).

Ghi chú · Đèn sợi đốt

Dây tóc vonfram của đèn nóng lên rất mạnh khi có dòng điện. Hiệu điện thế càng lớn, dây tóc càng nóng nên điện trở càng lớn: đặc tuyến I – U của đèn không phải đường thẳng mà cong dần về phía trục U. Đèn sợi đốt không có điện trở cố định.

Ghi chú · Điện trở nhiệt (thermistor)

Điện trở nhiệt là linh kiện có điện trở thay đổi rõ rệt theo nhiệt độ. Loại NTC có điện trở giảm khi nhiệt độ tăng; loại PTC có điện trở tăng khi nhiệt độ tăng. Chúng được dùng làm cảm biến nhiệt độ trong nồi cơm điện, tủ lạnh, máy điều hoà, hoặc để bảo vệ mạch khỏi quá nhiệt.

Ghi chú · Mở rộng: điốt bán dẫn

Điốt chỉ cho dòng điện đi qua theo một chiều, và chỉ khi hiệu điện thế theo chiều đó vượt quá khoảng 0,6 V (với điốt silic). Thương số U/I của điốt thay đổi mạnh theo U, nên điốt không tuân theo định luật Ohm.

Khám phá

Vẽ đặc tuyến I – U

Chọn linh kiện, chỉnh hiệu điện thế U (cả âm lẫn dương: đổi chiều mắc linh kiện) và bấm “Ghi điểm đo” ở nhiều giá trị. Các điểm của điện trở, đèn sợi đốt và điốt xếp thành hình gì? Bấm “So sánh ba đặc tuyến” để kiểm tra.

Linh kiện cần đo
−0,6−0,4−0,200,20,40,6−6−4−20246I (A)U (V)
2 V
Vôn kế
2 V
Ampe kế
0,1 A
U/I
20 Ω

Đã ghi 0 điểm cho điện trở. Ghi ít nhất 6 điểm, cả U âm và U dương, rồi xem các điểm xếp thành hình gì.

U=2 V, I=0,1 A, R=U/I=20 Ω. Điện trở không đổi: đặc tuyến là đường thẳng đi qua gốc toạ độ, đúng định luật Ohm.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đặt hiệu điện thế 12 V vào hai đầu một điện trở thì dòng điện qua nó là 0,3 A. a) Tính điện trở. b) Nếu hiệu điện thế giảm còn 9 V thì dòng điện là bao nhiêu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một cuộn dây nikelin dài 10 m, tiết diện 0,5 mm², điện trở suất 0,4·10 mũ trừ 6 Ω·m. Tính điện trở cuộn dây và cường độ dòng điện qua nó khi đặt vào hiệu điện thế 12 V.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đo một đèn sợi đốt: khi U=3 V thì I=0,4 A; khi U=6 V thì I=0,5 A. Tính điện trở của đèn ở hai trường hợp và nhận xét.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Điện trở của một vật dẫn là đại lượng

Bài 2

Một bóng đèn khi sáng bình thường có hiệu điện thế 220 V và dòng điện 0,5 A. Tính điện trở của đèn khi đó (theo Ω).

Đơn vị:Ω

Bài 3

Đặt hiệu điện thế 4,5 V vào hai đầu một điện trở 20 Ω. Tính cường độ dòng điện qua điện trở (theo A).

Đơn vị:A

Bài 4

Đặc tuyến vôn – ampe của một điện trở có giá trị không đổi là

Bài 5

Đặc tuyến I – U của một điện trở là đường thẳng qua gốc toạ độ và qua điểm (U=4 V; I=0,2 A). Khi đặt hiệu điện thế 10 V vào điện trở này thì dòng điện là bao nhiêu (theo A)?

Đơn vị:A

Bài 6

Đặc tuyến I – U của đèn sợi đốt là đường cong vì

Bài 7

Một dây đồng dài 100 m, tiết diện 1 mm², điện trở suất 1,7·10 mũ trừ 8 Ω·m. Tính điện trở của dây (theo Ω).

Đơn vị:Ω

Bài 8

Hai dây dẫn cùng vật liệu; dây thứ hai dài gấp đôi và có tiết diện gấp đôi dây thứ nhất. So với dây thứ nhất, điện trở của dây thứ hai

Bài 9

Chọn các phát biểu đúng.

Ghi nhớ

  • Điện trở R=U/I đặc trưng cho mức độ cản trở dòng điện, đơn vị ôm (Ω); dây kim loại: R=ρl/S.
  • Định luật Ohm: I=U/R; vật dẫn tuân theo định luật Ohm có đặc tuyến I – U là đoạn thẳng qua gốc toạ độ.
  • Điện trở kim loại do electron va chạm với ion ở nút mạng; nhiệt độ tăng thì điện trở kim loại tăng, nên đặc tuyến của đèn sợi đốt cong.
  • Điện trở nhiệt: NTC giảm, PTC tăng điện trở khi nhiệt độ tăng; dùng làm cảm biến nhiệt độ.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ