Chương IV · Lý thuyết
Bài 23. Điện trở. Định luật Ohm
Cùng cắm vào ổ điện 220 V, nhưng bóng đèn bàn chỉ cho dòng điện nhỏ đi qua, còn ấm siêu tốc lại có dòng điện lớn gấp nhiều lần. Đại lượng nào của mỗi thiết bị quyết định dòng điện chạy qua nó, và đại lượng đó có luôn cố định không?
Em sẽ học được
- Định nghĩa được điện trở R=U/I, đơn vị ôm; nêu được điện trở dây kim loại phụ thuộc ρ, l, S.
- Phát biểu và vận dụng được định luật Ohm I=U/R.
- Vẽ và đọc được đặc tuyến vôn – ampe (I – U) của điện trở, đèn sợi đốt.
- Giải thích được nguyên nhân gây ra điện trở và ảnh hưởng của nhiệt độ lên điện trở; nêu được đặc điểm của điện trở nhiệt.
Điện trở
Đặt cùng một hiệu điện thế U vào hai đầu những vật dẫn khác nhau thì cường độ dòng điện I qua chúng khác nhau: có vật dẫn cản trở dòng điện nhiều, có vật dẫn cản trở ít.
Định nghĩa · Điện trở
Điện trở của một dây dẫn kim loại đồng chất, tiết diện đều tỉ lệ thuận với chiều dài l, tỉ lệ nghịch với tiết diện S và phụ thuộc vào vật liệu làm dây (điện trở suất ρ, đơn vị Ω·m): R=ρl/S.
| Vật liệu | ρ (Ω·m) |
|---|---|
| Bạc | 1,6·10 mũ trừ 8 |
| Đồng | 1,7·10 mũ trừ 8 |
| Nhôm | 2,8·10 mũ trừ 8 |
| Vonfram | 5,5·10 mũ trừ 8 |
| Nikelin | 0,40·10 mũ trừ 6 |
| Nicrom | 1,10·10 mũ trừ 6 |
Ghi chú · Đặc tuyến vôn – ampe
Định luật Ohm
Định lí · Định luật Ohm đối với đoạn mạch chỉ có điện trở
Với một vật dẫn kim loại ở nhiệt độ không đổi, R không đổi, nên I tỉ lệ thuận với U: đặc tuyến I – U là một đoạn thẳng đi qua gốc toạ độ. Đặc tuyến càng dốc thì điện trở càng nhỏ. Từ định luật Ohm còn suy ra U=IR: tích IR gọi là độ giảm thế trên điện trở.
R=20 Ω, I=U/R=6/20=0,3 A. Tăng U thì I tăng theo cùng tỉ lệ; tăng R thì I giảm.
Nguyên nhân gây ra điện trở. Ảnh hưởng của nhiệt độ
Trong kim loại, các ion dương nằm ở nút mạng tinh thể và luôn dao động nhiệt quanh vị trí cân bằng. Khi trôi dưới tác dụng của điện trường, các electron tự do liên tục va chạm với các ion này và bị cản trở. Đó là nguyên nhân gây ra điện trở của kim loại.
Khi nhiệt độ tăng, các ion dao động mạnh hơn, electron va chạm nhiều hơn nên điện trở của kim loại tăng. Trong khoảng nhiệt độ không quá lớn, điện trở suất tăng gần đúng theo hàm bậc nhất: ρ=ρ₀[1+α(t trừ t₀)], với α là hệ số nhiệt điện trở (Kmũ trừ 1).
Ghi chú · Đèn sợi đốt
Ghi chú · Điện trở nhiệt (thermistor)
Ghi chú · Mở rộng: điốt bán dẫn
Khám phá
Vẽ đặc tuyến I – U
Chọn linh kiện, chỉnh hiệu điện thế U (cả âm lẫn dương: đổi chiều mắc linh kiện) và bấm “Ghi điểm đo” ở nhiều giá trị. Các điểm của điện trở, đèn sợi đốt và điốt xếp thành hình gì? Bấm “So sánh ba đặc tuyến” để kiểm tra.
- Vôn kế
- 2 V
- Ampe kế
- 0,1 A
- U/I
- 20 Ω
Đã ghi 0 điểm cho điện trở. Ghi ít nhất 6 điểm, cả U âm và U dương, rồi xem các điểm xếp thành hình gì.
U=2 V, I=0,1 A, R=U/I=20 Ω. Điện trở không đổi: đặc tuyến là đường thẳng đi qua gốc toạ độ, đúng định luật Ohm.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Điện trở của một vật dẫn là đại lượng
Bài 2
Một bóng đèn khi sáng bình thường có hiệu điện thế 220 V và dòng điện 0,5 A. Tính điện trở của đèn khi đó (theo Ω).
Bài 3
Đặt hiệu điện thế 4,5 V vào hai đầu một điện trở 20 Ω. Tính cường độ dòng điện qua điện trở (theo A).
Bài 4
Đặc tuyến vôn – ampe của một điện trở có giá trị không đổi là
Bài 5
Đặc tuyến I – U của một điện trở là đường thẳng qua gốc toạ độ và qua điểm (U=4 V; I=0,2 A). Khi đặt hiệu điện thế 10 V vào điện trở này thì dòng điện là bao nhiêu (theo A)?
Bài 6
Đặc tuyến I – U của đèn sợi đốt là đường cong vì
Bài 7
Một dây đồng dài 100 m, tiết diện 1 mm², điện trở suất 1,7·10 mũ trừ 8 Ω·m. Tính điện trở của dây (theo Ω).
Bài 8
Hai dây dẫn cùng vật liệu; dây thứ hai dài gấp đôi và có tiết diện gấp đôi dây thứ nhất. So với dây thứ nhất, điện trở của dây thứ hai
Bài 9
Chọn các phát biểu đúng.
Ghi nhớ
- Điện trở R=U/I đặc trưng cho mức độ cản trở dòng điện, đơn vị ôm (Ω); dây kim loại: R=ρl/S.
- Định luật Ohm: I=U/R; vật dẫn tuân theo định luật Ohm có đặc tuyến I – U là đoạn thẳng qua gốc toạ độ.
- Điện trở kim loại do electron va chạm với ion ở nút mạng; nhiệt độ tăng thì điện trở kim loại tăng, nên đặc tuyến của đèn sợi đốt cong.
- Điện trở nhiệt: NTC giảm, PTC tăng điện trở khi nhiệt độ tăng; dùng làm cảm biến nhiệt độ.