Chương IV · Lý thuyết
Bài 24. Nguồn điện
Một viên pin ghi 1,5 V. Đo bằng vôn kế khi pin chưa nối vào mạch, kim chỉ đúng khoảng 1,5 V; nhưng khi pin đang làm sáng một bóng đèn, vôn kế chỉ thấp hơn, và đèn càng “ăn” nhiều dòng điện thì số chỉ càng tụt. Phần hiệu điện thế bị mất đi ở đâu?
Em sẽ học được
- Nêu được nguồn điện có tác dụng tạo ra và duy trì hiệu điện thế nhờ lực lạ.
- Định nghĩa được suất điện động E=A/q và đơn vị của nó.
- Nêu được ảnh hưởng của điện trở trong: U=E trừ Ir.
- Vận dụng được định luật Ohm cho toàn mạch I=E/(R+r); giải thích được hiện tượng đoản mạch.
Nguồn điện
Định nghĩa · Nguồn điện
Bên trong nguồn điện có các lực bản chất không phải lực điện, gọi là lực lạ. Lực lạ tách electron khỏi nguyên tử rồi đưa electron về cực âm, để lại cực dương thiếu electron. Nhờ đó giữa hai cực luôn có một hiệu điện thế, kể cả khi dòng điện đang chạy ở mạch ngoài.
- Pin, acquy: lực lạ là lực hoá học (năng lượng hoá học chuyển thành điện năng).
- Máy phát điện: lực lạ là lực từ tác dụng lên electron trong dây dẫn chuyển động.
- Pin mặt trời: năng lượng ánh sáng giải phóng electron.
Ở mạch ngoài, các điện tích dương dịch chuyển từ cực dương sang cực âm dưới tác dụng của lực điện. Bên trong nguồn, lực lạ phải thực hiện công để đưa các điện tích dương ngược chiều điện trường, từ cực âm về cực dương, khép kín dòng điện.
Suất điện động
Định nghĩa · Suất điện động
Số vôn ghi trên mỗi nguồn điện (pin 1,5 V, acquy 12 V…) cho biết suất điện động của nguồn. Suất điện động bằng hiệu điện thế giữa hai cực của nguồn khi mạch hở (không có dòng điện chạy qua nguồn).
Điện trở trong và định luật Ohm cho toàn mạch
Nguồn điện cũng là một vật dẫn: dòng điện chạy bên trong nguồn cũng bị cản trở. Điện trở của nguồn điện gọi là điện trở trong, kí hiệu r. Trên sơ đồ, nguồn có điện trở trong được vẽ như một nguồn lí tưởng nối tiếp với điện trở r.
Xét mạch kín gồm nguồn (E,r) và mạch ngoài có điện trở R. Theo định luật bảo toàn năng lượng, công của nguồn bằng tổng nhiệt toả ra ở mạch ngoài và bên trong nguồn: EIt=RI mũ 2 t+rI mũ 2 t, nên E=IR+Ir.
Định lí · Định luật Ohm cho toàn mạch
Như vậy khi nguồn đang cho dòng điện, hiệu điện thế giữa hai cực luôn nhỏ hơn suất điện động một lượng Ir (độ giảm thế bên trong nguồn). Giảm R thì I tăng và U giảm. Đồ thị U theo I là một đoạn thẳng đi xuống, cắt trục U tại E.
Lưu ý · Đoản mạch
Khám phá
Pin có điện trở trong
Chỉnh suất điện động E, điện trở trong r và điện trở mạch ngoài R. Quan sát số chỉ ampe kế, vôn kế và thanh chia E=U+Ir. Giảm dần R: dòng điện và hiệu điện thế giữa hai cực thay đổi thế nào?
I = 1 A
U = 5 V
ℰ = U + Ir
U = 5 V ở mạch ngoài, Ir = 1 V mất trong nguồn (thang đo đến 12 V).
I=E/(R+r)=6/(5+1)=1 A; U=E trừ Ir=6 trừ 1=5 V. Giảm R để thấy I tăng còn U giảm.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Nguồn điện là thiết bị
Bài 2
Lực lạ thực hiện công 2,7 J khi dịch chuyển điện tích 1,8 C từ cực âm tới cực dương bên trong một nguồn điện. Tính suất điện động của nguồn (theo V).
Bài 3
Nguồn điện có E=12 V, r=1 Ω mắc với điện trở R=5 Ω. Tính cường độ dòng điện trong mạch (theo A).
Bài 4
Một pin có E=1,5 V, r=0,5 Ω mắc với bóng đèn có điện trở 2,5 Ω. Tính hiệu điện thế giữa hai cực của pin (theo V).
Bài 5
Pin ở câu trên (E=1,5 V, r=0,5 Ω) bị nối tắt hai cực bằng một dây dẫn có điện trở không đáng kể. Tính cường độ dòng điện đoản mạch (theo A).
Bài 6
Một nguồn điện có điện trở trong khác 0 được mắc với biến trở. Giảm giá trị biến trở thì
Bài 7
Đo một pin: khi dòng điện là 0,2 A thì hiệu điện thế giữa hai cực là 1,4 V; khi dòng điện là 0,4 A thì hiệu điện thế là 1,3 V. Tính điện trở trong của pin (theo Ω).
Bài 8
Nguồn điện có E=9 V, r=1 Ω; mạch ngoài gồm R₁=3 Ω mắc nối tiếp với R₂=5 Ω. Tính hiệu điện thế giữa hai đầu R₂ (theo V).
Bài 9
Số 1,5 V ghi trên một viên pin cho biết
Ghi nhớ
- Nguồn điện tạo ra và duy trì hiệu điện thế giữa hai cực nhờ lực lạ bên trong nguồn.
- Suất điện động E=A/q, đơn vị vôn; bằng hiệu điện thế giữa hai cực khi mạch hở.
- Định luật Ohm cho toàn mạch: I=E/(R+r); hiệu điện thế mạch ngoài U=IR=E trừ Ir.
- Đoản mạch (R≈0): I=E/r rất lớn, nguy hiểm cho nguồn và mạch điện.