Bỏ qua đến nội dung

Chương IV · Lý thuyết

Bài 24. Nguồn điện

Một viên pin ghi 1,5 V. Đo bằng vôn kế khi pin chưa nối vào mạch, kim chỉ đúng khoảng 1,5 V; nhưng khi pin đang làm sáng một bóng đèn, vôn kế chỉ thấp hơn, và đèn càng “ăn” nhiều dòng điện thì số chỉ càng tụt. Phần hiệu điện thế bị mất đi ở đâu?

Em sẽ học được

  • Nêu được nguồn điện có tác dụng tạo ra và duy trì hiệu điện thế nhờ lực lạ.
  • Định nghĩa được suất điện động E=A/q và đơn vị của nó.
  • Nêu được ảnh hưởng của điện trở trong: U=E trừ Ir.
  • Vận dụng được định luật Ohm cho toàn mạch I=E/(R+r); giải thích được hiện tượng đoản mạch.

Nguồn điện

Định nghĩa · Nguồn điện

Nguồn điện là thiết bị để tạo ra và duy trì hiệu điện thế giữa hai cực, nhằm duy trì dòng điện trong mạch. Nguồn điện có hai cực: cực dương (+) và cực âm (trừ).

Bên trong nguồn điện có các lực bản chất không phải lực điện, gọi là lực lạ. Lực lạ tách electron khỏi nguyên tử rồi đưa electron về cực âm, để lại cực dương thiếu electron. Nhờ đó giữa hai cực luôn có một hiệu điện thế, kể cả khi dòng điện đang chạy ở mạch ngoài.

  • Pin, acquy: lực lạ là lực hoá học (năng lượng hoá học chuyển thành điện năng).
  • Máy phát điện: lực lạ là lực từ tác dụng lên electron trong dây dẫn chuyển động.
  • Pin mặt trời: năng lượng ánh sáng giải phóng electron.

Ở mạch ngoài, các điện tích dương dịch chuyển từ cực dương sang cực âm dưới tác dụng của lực điện. Bên trong nguồn, lực lạ phải thực hiện công để đưa các điện tích dương ngược chiều điện trường, từ cực âm về cực dương, khép kín dòng điện.

Suất điện động

Định nghĩa · Suất điện động

Suất điện động E của nguồn điện là đại lượng đặc trưng cho khả năng thực hiện công của lực lạ bên trong nguồn điện, đo bằng thương số giữa công A của lực lạ làm dịch chuyển điện tích dương q ngược chiều điện trường bên trong nguồn và độ lớn của điện tích đó: E=A/q. Đơn vị của suất điện động là vôn (V): 1 V =1 J/C.

Số vôn ghi trên mỗi nguồn điện (pin 1,5 V, acquy 12 V…) cho biết suất điện động của nguồn. Suất điện động bằng hiệu điện thế giữa hai cực của nguồn khi mạch hở (không có dòng điện chạy qua nguồn).

A=Eq

Điện trở trong và định luật Ohm cho toàn mạch

Nguồn điện cũng là một vật dẫn: dòng điện chạy bên trong nguồn cũng bị cản trở. Điện trở của nguồn điện gọi là điện trở trong, kí hiệu r. Trên sơ đồ, nguồn có điện trở trong được vẽ như một nguồn lí tưởng nối tiếp với điện trở r.

Xét mạch kín gồm nguồn (E,r) và mạch ngoài có điện trở R. Theo định luật bảo toàn năng lượng, công của nguồn bằng tổng nhiệt toả ra ở mạch ngoài và bên trong nguồn: EIt=RI mũ 2 t+rI mũ 2 t, nên E=IR+Ir.

Định lí · Định luật Ohm cho toàn mạch

Cường độ dòng điện chạy trong mạch kín tỉ lệ thuận với suất điện động của nguồn và tỉ lệ nghịch với điện trở toàn phần của mạch: I=E/(R+r). Hiệu điện thế giữa hai cực của nguồn (cũng là hiệu điện thế mạch ngoài) là U=IR=E trừ Ir.

Như vậy khi nguồn đang cho dòng điện, hiệu điện thế giữa hai cực luôn nhỏ hơn suất điện động một lượng Ir (độ giảm thế bên trong nguồn). Giảm R thì I tăng và U giảm. Đồ thị U theo I là một đoạn thẳng đi xuống, cắt trục U tại E.

Lưu ý · Đoản mạch

Nếu nối hai cực của nguồn bằng một dây có điện trở rất nhỏ (R≈0) thì xảy ra đoản mạch: I=E/r rất lớn. Pin, acquy bị đoản mạch nhanh hỏng; với mạng điện gia đình, đoản mạch có thể gây cháy, vì vậy cần dùng cầu chì hoặc aptomat.

Khám phá

Pin có điện trở trong

Chỉnh suất điện động E, điện trở trong r và điện trở mạch ngoài R. Quan sát số chỉ ampe kế, vôn kế và thanh chia E=U+Ir. Giảm dần R: dòng điện và hiệu điện thế giữa hai cực thay đổi thế nào?

ℰr+−R = 5 ΩAV
6 V
1 Ω
5 Ω

I = 1 A

U = 5 V

ℰ = U + Ir

U = 5 V ở mạch ngoài, Ir = 1 V mất trong nguồn (thang đo đến 12 V).

03691202468U (V)I (A)

I=E/(R+r)=6/(5+1)=1 A; U=E trừ Ir=6 trừ 1=5 V. Giảm R để thấy I tăng còn U giảm.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một acquy có suất điện động 12 V. Tính công của lực lạ khi dịch chuyển điện tích 5 C bên trong acquy từ cực âm tới cực dương.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Nguồn điện có E=12 V, r=1 Ω, mạch ngoài là điện trở R=5 Ω. Tính cường độ dòng điện, hiệu điện thế giữa hai cực của nguồn và độ giảm thế bên trong nguồn.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Mắc một nguồn điện với điện trở R₁=2 Ω thì dòng điện là 1 A; thay bằng R₂=5 Ω thì dòng điện là 0,5 A. Tìm suất điện động và điện trở trong của nguồn.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Nguồn điện là thiết bị

Bài 2

Lực lạ thực hiện công 2,7 J khi dịch chuyển điện tích 1,8 C từ cực âm tới cực dương bên trong một nguồn điện. Tính suất điện động của nguồn (theo V).

Đơn vị:V

Bài 3

Nguồn điện có E=12 V, r=1 Ω mắc với điện trở R=5 Ω. Tính cường độ dòng điện trong mạch (theo A).

Đơn vị:A

Bài 4

Một pin có E=1,5 V, r=0,5 Ω mắc với bóng đèn có điện trở 2,5 Ω. Tính hiệu điện thế giữa hai cực của pin (theo V).

Đơn vị:V

Bài 5

Pin ở câu trên (E=1,5 V, r=0,5 Ω) bị nối tắt hai cực bằng một dây dẫn có điện trở không đáng kể. Tính cường độ dòng điện đoản mạch (theo A).

Đơn vị:A

Bài 6

Một nguồn điện có điện trở trong khác 0 được mắc với biến trở. Giảm giá trị biến trở thì

Bài 7

Đo một pin: khi dòng điện là 0,2 A thì hiệu điện thế giữa hai cực là 1,4 V; khi dòng điện là 0,4 A thì hiệu điện thế là 1,3 V. Tính điện trở trong của pin (theo Ω).

Đơn vị:Ω

Bài 8

Nguồn điện có E=9 V, r=1 Ω; mạch ngoài gồm R₁=3 Ω mắc nối tiếp với R₂=5 Ω. Tính hiệu điện thế giữa hai đầu R₂ (theo V).

Đơn vị:V

Bài 9

Số 1,5 V ghi trên một viên pin cho biết

Ghi nhớ

  • Nguồn điện tạo ra và duy trì hiệu điện thế giữa hai cực nhờ lực lạ bên trong nguồn.
  • Suất điện động E=A/q, đơn vị vôn; bằng hiệu điện thế giữa hai cực khi mạch hở.
  • Định luật Ohm cho toàn mạch: I=E/(R+r); hiệu điện thế mạch ngoài U=IR=E trừ Ir.
  • Đoản mạch (R≈0): I=E/r rất lớn, nguy hiểm cho nguồn và mạch điện.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ