Chương IV · Lý thuyết
Bài 25. Năng lượng và công suất điện
Cuối tháng, hoá đơn tiền điện ghi “số điện” mà gia đình đã dùng. Một “số” ấy là gì, và vì sao chiếc ấm siêu tốc chỉ đun vài phút lại có thể “ăn” nhiều điện như chiếc tivi bật cả buổi tối?
Em sẽ học được
- Nêu được điện năng tiêu thụ của đoạn mạch A=UIt và công suất điện P=UI; đổi được giữa J và kWh.
- Phát biểu và vận dụng được định luật Joule – Lenz Q=RI mũ 2 t, công suất toả nhiệt P=RI mũ 2 =U mũ 2 /R.
- Tính được công và công suất của nguồn điện A=EIt, P=EI.
- Vận dụng được các công thức để tính điện năng sử dụng của các thiết bị trong gia đình.
Năng lượng điện tiêu thụ và công suất điện
Khi đặt hiệu điện thế U vào hai đầu một đoạn mạch, lực điện làm các điện tích dịch chuyển có hướng. Trong thời gian t, điện lượng q=It dịch chuyển qua đoạn mạch và lực điện thực hiện công A=qU=UIt. Đó là năng lượng điện (điện năng) mà đoạn mạch tiêu thụ, được chuyển hoá thành các dạng năng lượng khác: nhiệt, quang, cơ, hoá năng…
Định lí · Điện năng tiêu thụ
Định nghĩa · Công suất điện
Số oát ghi trên mỗi thiết bị điện (ví dụ 220 V – 1000 W) là công suất định mức: công suất của thiết bị khi được dùng đúng hiệu điện thế định mức.
Ghi chú · Công tơ điện và kilôoát giờ
Định luật Joule – Lenz
Nếu đoạn mạch chỉ có điện trở thuần (dây đốt nóng của bàn là, ấm điện, máy sưởi…), toàn bộ điện năng tiêu thụ được chuyển hoá thành nhiệt năng. Thay U=IR vào A=UIt ta được nhiệt lượng toả ra.
Định lí · Định luật Joule – Lenz
Công suất toả nhiệt của vật dẫn: P=Q/t=RI mũ 2 =U mũ 2 /R. Với các điện trở mắc nối tiếp (cùng I), điện trở lớn hơn toả nhiệt nhiều hơn; với các điện trở mắc song song (cùng U), điện trở nhỏ hơn toả nhiệt nhiều hơn.
- Nhiệt lượng Q = RI²t
- 24 000 J
- Công suất toả nhiệt RI²
- 80 W
- Nước 0,5 kg, ban đầu 25 °C
- 36,4 °C
Q=RI mũ 2 t=20·2 mũ 2 ·300=24000 J; nhiệt độ nước tăng thêm Q/mc=24000/(0,5·4200)≈11,4 °C (bỏ qua hao phí). Tăng I gấp đôi thì Q tăng gấp bốn.
Công và công suất của nguồn điện
Trong mạch kín, nguồn điện thực hiện công để duy trì dòng điện. Công của nguồn điện bằng điện năng tiêu thụ trong toàn mạch, bằng công của lực lạ bên trong nguồn: với q=It thì A ng =Eq.
Định lí · Công và công suất của nguồn điện
Vì E=U+Ir nên EI=UI+rI mũ 2: công suất của nguồn bằng công suất tiêu thụ ở mạch ngoài cộng với công suất toả nhiệt bên trong nguồn. Tỉ số H=UI/EI=U/E gọi là hiệu suất của nguồn điện.
Ghi chú · Sử dụng điện an toàn, tiết kiệm
Khám phá
Bảng điều khiển và công tơ điện
Bật, tắt các thiết bị (mỗi thiết bị dùng đúng 220 V) rồi cho công tơ chạy, mỗi giây ứng với một giờ. Quan sát tổng công suất, dòng điện lấy từ lưới và số chỉ công tơ. Bật thiết bị nào thì công tơ chạy nhanh nhất?
Số chỉ công tơ
0000,00
Thời gian: 0 h · P = 109 W
Tổng công suất P=109 W, dòng điện lấy từ lưới I=P/U=109/220≈0,5 A. Giữ nguyên như vậy thì cứ 9,17 giờ công tơ tăng 1 số (1 kWh). Từ lúc đặt lại: t≈0 h, điện năng tiêu thụ A≈0 kWh ≈0·10 mũ 6 J.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Một bóng đèn 220 V – 100 W được thắp sáng bình thường trong 5 giờ. Tính điện năng đèn tiêu thụ (theo kWh).
Bài 2
Một thiết bị dùng ở hiệu điện thế 220 V có dòng điện 2 A chạy qua. Tính công suất điện của thiết bị (theo W).
Bài 3
Dòng điện 1,5 A chạy qua một điện trở 10 Ω trong 2 phút. Tính nhiệt lượng toả ra (theo J).
Bài 4
Một số đếm của công tơ điện (1 kWh) bằng
Bài 5
Dây đốt nóng của một bàn là có điện trở 48,4 Ω, dùng ở hiệu điện thế 220 V. Tính công suất của bàn là (theo W).
Bài 6
Một nguồn điện có suất điện động 6 V cho dòng điện 0,5 A chạy trong mạch. Tính công suất của nguồn (theo W).
Bài 7
Một tivi công suất 100 W được bật trung bình 5 giờ mỗi ngày. Trong 30 ngày, tivi tiêu thụ bao nhiêu kWh?
Bài 8
Hai điện trở R₁=10 Ω và R₂=20 Ω mắc nối tiếp vào một nguồn điện. Điện trở nào toả nhiệt nhiều hơn trong cùng thời gian?
Bài 9
Cũng hai điện trở R₁=10 Ω và R₂=20 Ω nhưng mắc song song vào nguồn. Điện trở nào toả nhiệt nhiều hơn?
Bài 10
Nguồn điện có E=12 V; khi mắc với mạch ngoài, hiệu điện thế giữa hai cực của nguồn là 10 V. Tính hiệu suất của nguồn (theo %).
Bài 11
Theo định luật Joule – Lenz, nhiệt lượng toả ra ở một vật dẫn
Ghi nhớ
- Điện năng tiêu thụ A=UIt; công suất điện P=UI, đơn vị W; 1 kWh =3,6·10 mũ 6 J là một số đếm của công tơ.
- Định luật Joule – Lenz: Q=RI mũ 2 t; công suất toả nhiệt P=RI mũ 2 =U mũ 2 /R.
- Công và công suất của nguồn: A ng =EIt, P ng =EI=UI+rI mũ 2; hiệu suất H=U/E.
- Tiết kiệm điện: dùng thiết bị hiệu suất cao, tắt khi không dùng, tránh dùng nhiều thiết bị công suất lớn trên cùng một ổ cắm.