Bỏ qua đến nội dung

Chương IV · Lý thuyết

Bài 25. Năng lượng và công suất điện

Cuối tháng, hoá đơn tiền điện ghi “số điện” mà gia đình đã dùng. Một “số” ấy là gì, và vì sao chiếc ấm siêu tốc chỉ đun vài phút lại có thể “ăn” nhiều điện như chiếc tivi bật cả buổi tối?

Em sẽ học được

  • Nêu được điện năng tiêu thụ của đoạn mạch A=UIt và công suất điện P=UI; đổi được giữa J và kWh.
  • Phát biểu và vận dụng được định luật Joule – Lenz Q=RI mũ 2 t, công suất toả nhiệt P=RI mũ 2 =U mũ 2 /R.
  • Tính được công và công suất của nguồn điện A=EIt, P=EI.
  • Vận dụng được các công thức để tính điện năng sử dụng của các thiết bị trong gia đình.

Năng lượng điện tiêu thụ và công suất điện

Khi đặt hiệu điện thế U vào hai đầu một đoạn mạch, lực điện làm các điện tích dịch chuyển có hướng. Trong thời gian t, điện lượng q=It dịch chuyển qua đoạn mạch và lực điện thực hiện công A=qU=UIt. Đó là năng lượng điện (điện năng) mà đoạn mạch tiêu thụ, được chuyển hoá thành các dạng năng lượng khác: nhiệt, quang, cơ, hoá năng…

Định lí · Điện năng tiêu thụ

Điện năng tiêu thụ của một đoạn mạch bằng tích của hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch với cường độ dòng điện và thời gian dòng điện chạy qua đoạn mạch: A=UIt.

Định nghĩa · Công suất điện

Công suất điện của một đoạn mạch là điện năng mà đoạn mạch tiêu thụ trong một đơn vị thời gian: P=A/t=UI. Đơn vị của công suất là oát (W): 1 W =1 J/s.

Số oát ghi trên mỗi thiết bị điện (ví dụ 220 V – 1000 W) là công suất định mức: công suất của thiết bị khi được dùng đúng hiệu điện thế định mức.

Ghi chú · Công tơ điện và kilôoát giờ

Điện năng sử dụng được đo bằng công tơ điện. Mỗi số đếm của công tơ là 1 kilôoát giờ (kWh): điện năng do một thiết bị công suất 1 kW tiêu thụ trong 1 giờ. 1 kWh=1000 W·3600 s=3,6·10 mũ 6 J.

Định luật Joule – Lenz

Nếu đoạn mạch chỉ có điện trở thuần (dây đốt nóng của bàn là, ấm điện, máy sưởi…), toàn bộ điện năng tiêu thụ được chuyển hoá thành nhiệt năng. Thay U=IR vào A=UIt ta được nhiệt lượng toả ra.

Định lí · Định luật Joule – Lenz

Nhiệt lượng toả ra ở một vật dẫn tỉ lệ thuận với điện trở của vật dẫn, với bình phương cường độ dòng điện và với thời gian dòng điện chạy qua vật dẫn đó: Q=RI mũ 2 t.

Công suất toả nhiệt của vật dẫn: P=Q/t=RI mũ 2 =U mũ 2 /R. Với các điện trở mắc nối tiếp (cùng I), điện trở lớn hơn toả nhiệt nhiều hơn; với các điện trở mắc song song (cùng U), điện trở nhỏ hơn toả nhiệt nhiều hơn.

20 Ω
2 A
300 s
Nhiệt lượng Q = RI²t
24 000 J
Công suất toả nhiệt RI²
80 W
Nước 0,5 kg, ban đầu 25 °C
36,4 °C

Q=RI mũ 2 t=20·2 mũ 2 ·300=24000 J; nhiệt độ nước tăng thêm Q/mc=24000/(0,5·4200)≈11,4 °C (bỏ qua hao phí). Tăng I gấp đôi thì Q tăng gấp bốn.

Công và công suất của nguồn điện

Trong mạch kín, nguồn điện thực hiện công để duy trì dòng điện. Công của nguồn điện bằng điện năng tiêu thụ trong toàn mạch, bằng công của lực lạ bên trong nguồn: với q=It thì A ng =Eq.

Định lí · Công và công suất của nguồn điện

A ng =EIt, P ng =(A ng)/t=EI.

Vì E=U+Ir nên EI=UI+rI mũ 2: công suất của nguồn bằng công suất tiêu thụ ở mạch ngoài cộng với công suất toả nhiệt bên trong nguồn. Tỉ số H=UI/EI=U/E gọi là hiệu suất của nguồn điện.

Ghi chú · Sử dụng điện an toàn, tiết kiệm

Chọn thiết bị có công suất phù hợp và hiệu suất cao (đèn LED thay đèn sợi đốt), tắt thiết bị khi không dùng, không dùng nhiều thiết bị công suất lớn cùng lúc trên một ổ cắm để tránh dây dẫn bị quá nóng.

Khám phá

Bảng điều khiển và công tơ điện

Bật, tắt các thiết bị (mỗi thiết bị dùng đúng 220 V) rồi cho công tơ chạy, mỗi giây ứng với một giờ. Quan sát tổng công suất, dòng điện lấy từ lưới và số chỉ công tơ. Bật thiết bị nào thì công tơ chạy nhanh nhất?

Số chỉ công tơ

0000,00

Thời gian: 0 h · P = 109 W

Tổng công suất P=109 W, dòng điện lấy từ lưới I=P/U=109/220≈0,5 A. Giữ nguyên như vậy thì cứ 9,17 giờ công tơ tăng 1 số (1 kWh). Từ lúc đặt lại: t≈0 h, điện năng tiêu thụ A≈0 kWh ≈0·10 mũ 6 J.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một ấm điện ghi 220 V – 1000 W được dùng đúng hiệu điện thế định mức để đun nước trong 15 phút. Tính cường độ dòng điện qua ấm và điện năng ấm tiêu thụ theo J và kWh.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Dòng điện 2 A chạy qua một điện trở 20 Ω trong 10 phút. Tính nhiệt lượng toả ra và công suất toả nhiệt của điện trở.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Nguồn điện E=12 V, r=1 Ω mắc với điện trở R=5 Ω. Tính công suất của nguồn, công suất tiêu thụ ở mạch ngoài, công suất hao phí trong nguồn và hiệu suất của nguồn.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Một bóng đèn 220 V – 100 W được thắp sáng bình thường trong 5 giờ. Tính điện năng đèn tiêu thụ (theo kWh).

Đơn vị:kWh

Bài 2

Một thiết bị dùng ở hiệu điện thế 220 V có dòng điện 2 A chạy qua. Tính công suất điện của thiết bị (theo W).

Đơn vị:W

Bài 3

Dòng điện 1,5 A chạy qua một điện trở 10 Ω trong 2 phút. Tính nhiệt lượng toả ra (theo J).

Đơn vị:J

Bài 4

Một số đếm của công tơ điện (1 kWh) bằng

Bài 5

Dây đốt nóng của một bàn là có điện trở 48,4 Ω, dùng ở hiệu điện thế 220 V. Tính công suất của bàn là (theo W).

Đơn vị:W

Bài 6

Một nguồn điện có suất điện động 6 V cho dòng điện 0,5 A chạy trong mạch. Tính công suất của nguồn (theo W).

Đơn vị:W

Bài 7

Một tivi công suất 100 W được bật trung bình 5 giờ mỗi ngày. Trong 30 ngày, tivi tiêu thụ bao nhiêu kWh?

Đơn vị:kWh

Bài 8

Hai điện trở R₁=10 Ω và R₂=20 Ω mắc nối tiếp vào một nguồn điện. Điện trở nào toả nhiệt nhiều hơn trong cùng thời gian?

Bài 9

Cũng hai điện trở R₁=10 Ω và R₂=20 Ω nhưng mắc song song vào nguồn. Điện trở nào toả nhiệt nhiều hơn?

Bài 10

Nguồn điện có E=12 V; khi mắc với mạch ngoài, hiệu điện thế giữa hai cực của nguồn là 10 V. Tính hiệu suất của nguồn (theo %).

Đơn vị:%

Bài 11

Theo định luật Joule – Lenz, nhiệt lượng toả ra ở một vật dẫn

Ghi nhớ

  • Điện năng tiêu thụ A=UIt; công suất điện P=UI, đơn vị W; 1 kWh =3,6·10 mũ 6 J là một số đếm của công tơ.
  • Định luật Joule – Lenz: Q=RI mũ 2 t; công suất toả nhiệt P=RI mũ 2 =U mũ 2 /R.
  • Công và công suất của nguồn: A ng =EIt, P ng =EI=UI+rI mũ 2; hiệu suất H=U/E.
  • Tiết kiệm điện: dùng thiết bị hiệu suất cao, tắt khi không dùng, tránh dùng nhiều thiết bị công suất lớn trên cùng một ổ cắm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ