Chương II · Hoạt động
Bài 10. Thực hành: Đo tần số của sóng âm
Âm thoa nào cũng có khắc một con số, chẳng hạn 440 Hz. Tai ta chỉ nghe thấy một âm cao hay trầm, nhưng với một micro và một dao động kí điện tử, ta có thể "nhìn thấy" sóng âm và tự đo tần số của nó để kiểm tra con số ấy.
Em sẽ học được
- Nêu được công dụng của dao động kí điện tử và ý nghĩa của núm TIME/DIV.
- Bố trí được thí nghiệm thu âm của âm thoa bằng micro nối với dao động kí.
- Đọc được chu kì của sóng âm trên màn hình dao động kí và tính được tần số f=1/T.
- Lặp lại phép đo, tính được giá trị trung bình và sai số, viết được kết quả f=f̅±Δf.
Cơ sở lí thuyết và dụng cụ
Micro biến dao động của áp suất không khí do âm gây ra thành một điện áp biến thiên cùng tần số. Dao động kí điện tử vẽ điện áp đó theo thời gian trên màn hình có chia ô: trục ngang là thời gian, trục dọc là điện áp. Âm của âm thoa cho đường gần đúng hình sin.
- Núm TIME/DIV (thời gian/ô) cho biết thời gian ứng với một ô theo phương ngang, ví dụ 0,5 ms/ô.
- Núm VOLTS/DIV (vôn/ô) cho biết điện áp ứng với một ô theo phương dọc; chỉnh để đồ thị cao vừa màn hình.
Định lí · Đọc chu kì trên màn hình
Đo nhiều chu kì một lúc (lấy n lớn, đồ thị trải gần hết màn hình) giúp giảm sai số đọc vạch so với chỉ đo một chu kì.
| Dụng cụ | Ghi chú |
|---|---|
| Dao động kí điện tử | Có núm TIME/DIV và VOLTS/DIV |
| Micro | Nối vào lối vào của dao động kí |
| Âm thoa và búa cao su | Hai hoặc ba âm thoa có ghi tần số |
| Dây nối, giá đỡ | Giữ micro cố định gần âm thoa |
Lưu ý
Dự án
Tiến hành thí nghiệm
Mục tiêu: đo tần số của âm do âm thoa phát ra bằng dao động kí điện tử và so sánh với tần số ghi trên âm thoa.
- Nối micro vào dao động kí, bật máy và chỉnh để thấy một đường sáng nằm ngang ở giữa màn hình.
- Gõ nhẹ âm thoa, đặt gần micro. Chỉnh núm VOLTS/DIV để đồ thị cao vừa màn hình.
- Chỉnh núm TIME/DIV để thấy từ hai đến năm chu kì trên màn hình. Ghi giá trị τ của một ô.
- Đếm số ô L ứng với n chu kì trọn vẹn (từ một đỉnh đến một đỉnh sau đó), ghi vào bảng.
- Tính T=(L τ)/n và f=1/T. Làm lại thêm hai lần, mỗi lần gõ lại âm thoa và có thể đổi TIME/DIV.
- Lặp lại với một âm thoa khác.
| Lần đo | τ (ms/ô) | n | L (ô) | T (ms) | f (Hz) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ... | ... | ... | ... | ... |
| 2 | ... | ... | ... | ... | ... |
| 3 | ... | ... | ... | ... | ... |
Báo cáo: tính f̅=(f₁+f₂+f₃)/3 và sai số Δf=(|f₁ trừ f̅|+|f₂ trừ f̅|+|f₃ trừ f̅|)/3; viết kết quả f=f̅±Δf; so sánh với tần số f₀ ghi trên âm thoa và nêu nguyên nhân sai số (đọc vạch trên màn hình, đồ thị dịch chuyển, âm thoa tắt dần).
Ở phần Khám phá có một dao động kí ảo với bốn âm thoa chưa biết tần số. Em gõ âm thoa, chọn TIME/DIV, đặt hai con trỏ, đọc số ô, tự tính tần số rồi nhập để kiểm tra.
Khám phá
Dao động kí ảo
Chọn một âm thoa và bấm Gõ âm thoa. Vặn núm TIME/DIV cho đến khi màn hình hiện vài chu kì. Kéo hai con trỏ vàng tới hai đỉnh cách nhau n chu kì, đọc số ô, tính T=(L τ)/n và f=1/T, rồi nhập f để kiểm tra. Đo ba lần với các thang thời gian khác nhau để có giá trị trung bình.
Hai con trỏ cách nhau 2,0 ô. TIME/DIV: 2 ms/ô.
Bấm Gõ âm thoa để micro thu âm và đưa tín hiệu lên màn hình.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/7 bài
Bài 1
Dao động kí đặt ở 0,5 ms/ô. Một chu kì của sóng âm chiếm 5 ô ngang. Tính tần số của âm.
Bài 2
Dao động kí đặt ở 1 ms/ô. Ba chu kì của sóng âm chiếm đúng 10 ô ngang. Tính tần số của âm.
Bài 3
Núm TIME/DIV của dao động kí điện tử dùng để
Bài 4
Vì sao nên đo khoảng thời gian của nhiều chu kì rồi chia cho số chu kì, thay vì đo một chu kì?
Bài 5
Ba lần đo tần số của một âm thoa được 252 Hz, 256 Hz, 260 Hz. Tính sai số Δf (sai số trung bình của các lần đo).
Bài 6
Đo được tần số của âm thoa là 440 Hz. Biết tốc độ âm trong không khí là 340 m/s, tính bước sóng của âm này (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 7
Sắp xếp các bước đo tần số của âm thoa bằng dao động kí theo đúng thứ tự.
Ghi nhớ
- Micro biến âm thành tín hiệu điện cùng tần số; dao động kí vẽ tín hiệu đó theo thời gian.
- TIME/DIV là thời gian ứng với một ô ngang; n chu kì chiếm L ô thì T=(L τ)/n, f=1/T.
- Đo nhiều chu kì và lặp lại nhiều lần để giảm sai số; viết kết quả f=f̅±Δf.