Chương II · Lý thuyết
Bài 11. Sóng điện từ
Chiếc điện thoại trong túi em nhận tín hiệu từ trạm phát cách xa hàng kilômét, ánh sáng Mặt Trời vượt qua khoảng chân không dài 150 triệu kilômét để tới Trái Đất, còn bác sĩ dùng tia X để nhìn xuyên qua cơ thể. Ba thứ tưởng như khác hẳn nhau ấy thực ra cùng một bản chất: chúng đều là sóng điện từ.
Em sẽ học được
- Nêu được sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian, là sóng ngang và truyền được trong chân không với tốc độ c≈3·10 mũ 8 m/s.
- Vận dụng được công thức λ=c/f cho sóng điện từ trong chân không.
- Nêu được thứ tự các vùng của thang sóng điện từ và phạm vi bước sóng gần đúng của mỗi vùng.
- Nhận biết được loại bức xạ từ bước sóng hoặc tần số của nó và nêu được một số nguồn phát, ứng dụng.
Sóng điện từ
Một điện trường biến thiên theo thời gian sinh ra một từ trường biến thiên, và ngược lại từ trường biến thiên sinh ra điện trường biến thiên. Hai trường này liên quan chặt chẽ với nhau thành điện từ trường, lan truyền ra không gian xung quanh.
Định nghĩa · Sóng điện từ
- Sóng điện từ là sóng ngang: tại mỗi điểm, vectơ cường độ điện trường vectơ E và vectơ cảm ứng từ vectơ B luôn vuông góc với nhau và cùng vuông góc với phương truyền sóng.
- Tại mỗi điểm, điện trường và từ trường dao động cùng tần số và cùng pha.
- Sóng điện từ truyền được trong chân không và trong các môi trường vật chất (rắn, lỏng, khí); đây là điểm khác cơ bản so với sóng cơ.
- Trong chân không mọi sóng điện từ có cùng tốc độ c≈3·10 mũ 8 m/s, gọi là tốc độ ánh sáng. Trong các môi trường khác, tốc độ nhỏ hơn c.
- Sóng điện từ mang năng lượng; nó cũng phản xạ, khúc xạ, giao thoa như sóng cơ.
Định lí · Bước sóng trong chân không
Thang sóng điện từ
Sóng điện từ có bước sóng trải dài từ hàng kilômét đến nhỏ hơn kích thước hạt nhân. Sắp xếp theo bước sóng ta được thang sóng điện từ. Các vùng không có ranh giới rõ rệt, vùng kề nhau có thể chồng lên nhau một chút.
| Vùng | Bước sóng | Nguồn phát, ứng dụng tiêu biểu |
|---|---|---|
| Sóng vô tuyến | 1 m đến 100 km | Ăng-ten đài phát; phát thanh, truyền hình |
| Sóng vi ba | 1 mm đến 1 m | Lò vi sóng, điện thoại di động, Wi-Fi, ra-đa |
| Tia hồng ngoại | 0,76 µm đến 1 mm | Mọi vật có nhiệt độ; sưởi ấm, điều khiển từ xa |
| Ánh sáng nhìn thấy | 0,38 µm đến 0,76 µm | Mặt Trời, đèn; giúp mắt nhìn thấy |
| Tia tử ngoại | 10 nm đến 400 nm | Mặt Trời, hồ quang; tiệt trùng, phát hiện tiền giả |
| Tia X | khoảng 30 pm đến 3 nm | Ống tia X; chụp X-quang, kiểm tra hành lí |
| Tia gamma | nhỏ hơn khoảng 10 mũ trừ 11 m | Chất phóng xạ; xạ trị ung thư |
Đi từ sóng vô tuyến đến tia gamma, bước sóng giảm dần và tần số f=c/λ tăng dần. Mắt người chỉ cảm nhận được một dải rất hẹp, ánh sáng nhìn thấy, gồm các màu từ đỏ (bước sóng dài nhất) đến tím (bước sóng ngắn nhất).
Lưu ý · An toàn
Khám phá
Thang sóng điện từ
Kéo thanh bước sóng từ 10 mũ trừ 13 m đến 10 mũ 5 m và đọc tên vùng, tần số, nguồn phát và ứng dụng. Ở phần Xếp chỗ, mỗi bức xạ được cho bằng tần số: tính λ=c/f, kéo thanh tới đúng vùng rồi bấm Kiểm tra vị trí.
Thang chia theo luỹ thừa của 10 (mỗi khoảng chia gấp 1 000 lần); ranh giới giữa các vùng chỉ là gần đúng. Hình sóng nhỏ chỉ minh hoạ: bước sóng càng ngắn, sóng càng dày.
Sóng vô tuyến
λ=1 m, f=c/λ=3·10 mũ 8 Hz.
Bước sóng trong sách: 1 m đến 100 km
Nguồn phát: Ăng-ten của đài phát thanh, đài truyền hình.
Ứng dụng: Phát thanh, truyền hình, liên lạc vô tuyến.
Xếp chỗ (0 đúng): Sóng của đài phát thanh FM có tần số f=10 mũ 8 Hz. Kéo bước sóng vào đúng vùng của nó.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Một đài phát thanh phát sóng có tần số 10 mũ 6 Hz. Tính bước sóng của sóng này trong chân không.
Bài 2
Wi-Fi dùng sóng có tần số 2,4 GHz. Tính bước sóng của sóng này trong chân không (theo cm).
Bài 3
Một ánh sáng nhìn thấy có bước sóng 600 nm trong chân không. Tần số của nó bằng bao nhiêu lần 10 mũ 14 Hz?
Bài 4
Bức xạ có bước sóng 7·10 mũ trừ 6 m trong chân không thuộc vùng
Bài 5
Một ngọn đèn phát ra bức xạ có tần số 10 mũ 14 Hz. Bức xạ này thuộc vùng
Bài 6
Phát biểu nào sau đây về sóng điện từ là sai?
Bài 7
Sắp xếp các bức xạ sau theo thứ tự bước sóng tăng dần.
Bài 8
Nối mỗi ứng dụng với loại bức xạ được dùng.
Ghi nhớ
- Sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian; vectơ E⊥ vectơ B và cùng vuông góc với phương truyền: sóng ngang.
- Sóng điện từ truyền được trong chân không với tốc độ c≈3·10 mũ 8 m/s; λ=c/f.
- Thang sóng điện từ theo bước sóng giảm dần: vô tuyến, vi ba, hồng ngoại, nhìn thấy (0,38 µm đến 0,76 µm), tử ngoại, tia X, tia gamma.
- Bước sóng càng ngắn, tần số càng lớn, bức xạ mang năng lượng càng cao và càng cần lưu ý an toàn.