Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 11. Sóng điện từ

Chiếc điện thoại trong túi em nhận tín hiệu từ trạm phát cách xa hàng kilômét, ánh sáng Mặt Trời vượt qua khoảng chân không dài 150 triệu kilômét để tới Trái Đất, còn bác sĩ dùng tia X để nhìn xuyên qua cơ thể. Ba thứ tưởng như khác hẳn nhau ấy thực ra cùng một bản chất: chúng đều là sóng điện từ.

Em sẽ học được

  • Nêu được sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian, là sóng ngang và truyền được trong chân không với tốc độ c≈3·10 mũ 8 m/s.
  • Vận dụng được công thức λ=c/f cho sóng điện từ trong chân không.
  • Nêu được thứ tự các vùng của thang sóng điện từ và phạm vi bước sóng gần đúng của mỗi vùng.
  • Nhận biết được loại bức xạ từ bước sóng hoặc tần số của nó và nêu được một số nguồn phát, ứng dụng.

Sóng điện từ

Một điện trường biến thiên theo thời gian sinh ra một từ trường biến thiên, và ngược lại từ trường biến thiên sinh ra điện trường biến thiên. Hai trường này liên quan chặt chẽ với nhau thành điện từ trường, lan truyền ra không gian xung quanh.

Định nghĩa · Sóng điện từ

Sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian.
  • Sóng điện từ là sóng ngang: tại mỗi điểm, vectơ cường độ điện trường vectơ E và vectơ cảm ứng từ vectơ B luôn vuông góc với nhau và cùng vuông góc với phương truyền sóng.
  • Tại mỗi điểm, điện trường và từ trường dao động cùng tần số và cùng pha.
  • Sóng điện từ truyền được trong chân không và trong các môi trường vật chất (rắn, lỏng, khí); đây là điểm khác cơ bản so với sóng cơ.
  • Trong chân không mọi sóng điện từ có cùng tốc độ c≈3·10 mũ 8 m/s, gọi là tốc độ ánh sáng. Trong các môi trường khác, tốc độ nhỏ hơn c.
  • Sóng điện từ mang năng lượng; nó cũng phản xạ, khúc xạ, giao thoa như sóng cơ.

Định lí · Bước sóng trong chân không

λ=cT=c/f, với c=3·10 mũ 8 m/s.

Thang sóng điện từ

Sóng điện từ có bước sóng trải dài từ hàng kilômét đến nhỏ hơn kích thước hạt nhân. Sắp xếp theo bước sóng ta được thang sóng điện từ. Các vùng không có ranh giới rõ rệt, vùng kề nhau có thể chồng lên nhau một chút.

Phạm vi bước sóng trong chân không (gần đúng)
VùngBước sóngNguồn phát, ứng dụng tiêu biểu
Sóng vô tuyến1 m đến 100 kmĂng-ten đài phát; phát thanh, truyền hình
Sóng vi ba1 mm đến 1 mLò vi sóng, điện thoại di động, Wi-Fi, ra-đa
Tia hồng ngoại0,76 µm đến 1 mmMọi vật có nhiệt độ; sưởi ấm, điều khiển từ xa
Ánh sáng nhìn thấy0,38 µm đến 0,76 µmMặt Trời, đèn; giúp mắt nhìn thấy
Tia tử ngoại10 nm đến 400 nmMặt Trời, hồ quang; tiệt trùng, phát hiện tiền giả
Tia Xkhoảng 30 pm đến 3 nmỐng tia X; chụp X-quang, kiểm tra hành lí
Tia gammanhỏ hơn khoảng 10 mũ trừ 11 mChất phóng xạ; xạ trị ung thư

Đi từ sóng vô tuyến đến tia gamma, bước sóng giảm dần và tần số f=c/λ tăng dần. Mắt người chỉ cảm nhận được một dải rất hẹp, ánh sáng nhìn thấy, gồm các màu từ đỏ (bước sóng dài nhất) đến tím (bước sóng ngắn nhất).

Lưu ý · An toàn

Tia tử ngoại, tia X và tia gamma có tần số lớn, mang năng lượng cao, có thể gây hại cho da, mắt và tế bào. Vì thế thợ hàn hồ quang phải đeo mặt nạ, người làm việc với tia X phải có tấm chắn chì, và ta nên dùng kem chống nắng khi ra nắng gắt.

Khám phá

Thang sóng điện từ

Kéo thanh bước sóng từ 10 mũ trừ 13 m đến 10 mũ 5 m và đọc tên vùng, tần số, nguồn phát và ứng dụng. Ở phần Xếp chỗ, mỗi bức xạ được cho bằng tần số: tính λ=c/f, kéo thanh tới đúng vùng rồi bấm Kiểm tra vị trí.

γXtử ngoạihồng ngoạivi bavô tuyếnnhìn thấy10⁻¹²10⁻⁹10⁻⁶10⁻³11 000

Thang chia theo luỹ thừa của 10 (mỗi khoảng chia gấp 1 000 lần); ranh giới giữa các vùng chỉ là gần đúng. Hình sóng nhỏ chỉ minh hoạ: bước sóng càng ngắn, sóng càng dày.

1 m

Sóng vô tuyến

λ=1 m, f=c/λ=3·10 mũ 8 Hz.

Bước sóng trong sách: 1 m đến 100 km

Nguồn phát: Ăng-ten của đài phát thanh, đài truyền hình.

Ứng dụng: Phát thanh, truyền hình, liên lạc vô tuyến.

Xếp chỗ (0 đúng): Sóng của đài phát thanh FM có tần số f=10 mũ 8 Hz. Kéo bước sóng vào đúng vùng của nó.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một đài phát thanh FM phát sóng có tần số 100 MHz. Tính bước sóng của sóng này trong không khí (coi như chân không) và cho biết nó thuộc vùng nào.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Xác định vùng của các bức xạ có tần số 5·10 mũ 14 Hz và 10 mũ 18 Hz.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Nêu hai điểm khác nhau giữa sóng điện từ và sóng âm truyền trong không khí.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Một đài phát thanh phát sóng có tần số 10 mũ 6 Hz. Tính bước sóng của sóng này trong chân không.

Đơn vị:m

Bài 2

Wi-Fi dùng sóng có tần số 2,4 GHz. Tính bước sóng của sóng này trong chân không (theo cm).

Đơn vị:cm

Bài 3

Một ánh sáng nhìn thấy có bước sóng 600 nm trong chân không. Tần số của nó bằng bao nhiêu lần 10 mũ 14 Hz?

Bài 4

Bức xạ có bước sóng 7·10 mũ trừ 6 m trong chân không thuộc vùng

Bài 5

Một ngọn đèn phát ra bức xạ có tần số 10 mũ 14 Hz. Bức xạ này thuộc vùng

Bài 6

Phát biểu nào sau đây về sóng điện từ là sai?

Bài 7

Sắp xếp các bức xạ sau theo thứ tự bước sóng tăng dần.

  1. Vị trí 1: Sóng vô tuyến
  2. Vị trí 2: Tia hồng ngoại
  3. Vị trí 3: Ánh sáng nhìn thấy
  4. Vị trí 4: Tia tử ngoại
  5. Vị trí 5: Tia X
  6. Vị trí 6: Tia gamma

Bài 8

Nối mỗi ứng dụng với loại bức xạ được dùng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian; vectơ E⊥ vectơ B và cùng vuông góc với phương truyền: sóng ngang.
  • Sóng điện từ truyền được trong chân không với tốc độ c≈3·10 mũ 8 m/s; λ=c/f.
  • Thang sóng điện từ theo bước sóng giảm dần: vô tuyến, vi ba, hồng ngoại, nhìn thấy (0,38 µm đến 0,76 µm), tử ngoại, tia X, tia gamma.
  • Bước sóng càng ngắn, tần số càng lớn, bức xạ mang năng lượng càng cao và càng cần lưu ý an toàn.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ