Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 9. Sóng ngang. Sóng dọc. Sự truyền năng lượng của sóng cơ

Sóng trên mặt nước và sóng âm trong không khí đều là sóng cơ. Thế nhưng ta nhìn thấy mặt nước nhấp nhô lên xuống, còn không khí khi có âm truyền qua thì chỉ bị nén lại và dãn ra liên tục. Các phần tử môi trường dao động theo phương nào so với phương truyền sóng, và sóng mang theo điều gì khi lan đi?

Em sẽ học được

  • Nêu được định nghĩa sóng ngang, sóng dọc và lấy được ví dụ thực tế cho mỗi loại.
  • Chỉ ra được phương dao động và phương truyền sóng trong sóng ngang và sóng dọc; nhận ra vùng nén, vùng dãn của sóng dọc.
  • Nêu được quá trình truyền năng lượng bởi sóng và tính được cường độ sóng.
  • Dùng mô hình sóng để giải thích được một số tính chất đơn giản của âm.

Sóng ngang

Căng ngang một sợi dây cao su dài, cầm một đầu dây lắc lên xuống. Biến dạng của dây truyền dọc theo dây (phương ngang), còn mỗi điểm trên dây chỉ dao động lên xuống (phương thẳng đứng).

Định nghĩa · Sóng ngang

Sóng ngang là sóng trong đó các phần tử của môi trường dao động theo phương vuông góc với phương truyền sóng.

Ví dụ: sóng trên sợi dây đàn, sóng trên dây cao su; sóng trên mặt nước có thể xem gần đúng là sóng ngang. Sóng cơ ngang truyền được trong chất rắn và trên bề mặt chất lỏng.

Sóng dọc

Treo một lò xo dài nằm ngang, nén nhanh rồi thả một đầu lò xo theo phương của trục lò xo. Trên lò xo xuất hiện các vùng các vòng xít lại (vùng nén) xen kẽ các vùng các vòng dãn ra (vùng dãn); các vùng này truyền dọc theo lò xo, còn mỗi vòng lò xo chỉ dao động qua lại quanh vị trí cân bằng dọc theo trục lò xo.

Định nghĩa · Sóng dọc

Sóng dọc là sóng trong đó các phần tử của môi trường dao động theo phương trùng với phương truyền sóng.
  • Với sóng dọc, bước sóng là khoảng cách giữa tâm hai vùng nén liên tiếp (hoặc hai vùng dãn liên tiếp).
  • Sóng dọc truyền được trong chất rắn, chất lỏng và chất khí.
  • Sóng âm truyền trong không khí là sóng dọc: lớp không khí sát màng loa bị nén, dãn liên tục và truyền dao động đó cho các lớp không khí kế tiếp.
Đặc điểmSóng ngangSóng dọc
Phương dao động so với phương truyềnVuông gócTrùng nhau
Hình ảnh đặc trưngĐỉnh sóng và đáy sóngVùng nén và vùng dãn
Môi trường truyền (sóng cơ)Chất rắn, bề mặt chất lỏngChất rắn, chất lỏng, chất khí
Ví dụSóng trên dây đànSóng âm trong không khí, sóng trên lò xo

Sự truyền năng lượng của sóng cơ

Khi sóng truyền qua, các phần tử môi trường đang đứng yên bắt đầu dao động, tức là chúng nhận được năng lượng (động năng và thế năng). Năng lượng đó do nguồn sóng cung cấp và được các phần tử truyền dần cho nhau. Vậy quá trình truyền sóng là quá trình truyền năng lượng, còn các phần tử vật chất thì không bị sóng mang đi.

  • Sóng thần truyền năng lượng khổng lồ vào bờ, có thể phá huỷ nhà cửa.
  • Âm rất to làm rung kính cửa sổ, thậm chí làm vỡ kính.
  • Sóng biển làm quay tua-bin của máy phát điện sóng biển.

Mức độ mạnh yếu của sự truyền năng lượng được đặc trưng bởi cường độ sóng I: năng lượng sóng truyền qua một đơn vị diện tích đặt vuông góc với phương truyền sóng trong một đơn vị thời gian.

Định lí · Cường độ sóng

I=E/(S Δt)=P/S, đơn vị W/mmũ 2; trong đó P=E/Δt là công suất sóng truyền qua diện tích S.

Ghi chú · Biên độ và năng lượng

Mỗi phần tử dao động điều hoà có cơ năng W=1/2mω mũ 2 A mũ 2, nên sóng có biên độ càng lớn thì càng mang nhiều năng lượng.

Dùng mô hình sóng giải thích tính chất của âm

Âm là sóng dọc truyền trong môi trường rắn, lỏng, khí. Dùng micro nối với dao động kí, ta thấy được dạng sóng của âm trên màn hình: chiều cao của đồ thị cho biết biên độ, khoảng cách giữa hai đỉnh liền kề cho biết chu kì.

  • Âm cần môi trường vật chất để truyền, nên không truyền được trong chân không.
  • Âm có tần số càng lớn thì nghe càng cao (càng thanh); tần số càng nhỏ thì nghe càng trầm.
  • Âm có biên độ càng lớn thì nghe càng to.
  • Tai người bình thường nghe được âm có tần số từ khoảng 16 Hz đến 20000 Hz. Âm có tần số dưới 16 Hz gọi là hạ âm, trên 20000 Hz gọi là siêu âm.

Ghi chú · Đọc dao động kí

Nếu trên màn hình, trong khoảng thời gian 0,01 s âm thực hiện 4 dao động thì T=0,01/4=0,0025 s và f=1/T=400 Hz.

Khám phá

Dây và lò xo

Chọn mô hình sợi dây hoặc lò xo, bấm Cho sóng chạy và theo dõi phần tử màu đỏ. Chọn xem nó dao động vuông góc hay trùng với phương truyền sóng. Với lò xo, quan sát các vùng nén và vùng dãn di chuyển theo sóng trong khi từng vòng chỉ dao động qua lại.

Mô hình
phương truyền sóngnguồn

Vệt hồng là vùng mà phần tử đánh dấu (màu đỏ) quét qua khi dao động.

số 13
Phần tử đánh dấu dao động theo phương nào?

Theo dõi hạt đỏ trong vài chu kì rồi chọn phương dao động của nó so với phương truyền sóng (mũi tên xanh).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trên một lò xo dài có sóng dọc truyền qua. Khoảng cách giữa tâm của 4 vùng nén liên tiếp là 60 cm, đầu lò xo dao động với tần số 2 Hz. Tính bước sóng và tốc độ truyền sóng trên lò xo.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Sóng âm có cường độ 2·10 mũ trừ 4 W/mmũ 2 truyền vuông góc qua một ô cửa sổ diện tích 1,5 mmũ 2. Tính công suất âm truyền qua cửa sổ và năng lượng âm truyền qua nó trong 1 phút.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trên màn hình dao động kí, trong khoảng thời gian 0,02 s, sóng âm do một loa phát ra thực hiện 5 dao động. Tính tần số của âm. Tai người có nghe được âm này không? Nếu tăng biên độ dao động của màng loa mà giữ nguyên tần số thì âm nghe thay đổi thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Sóng ngang là sóng có các phần tử môi trường dao động theo phương

Bài 2

Sóng âm truyền trong không khí là

Bài 3

Sóng cơ dọc truyền được trong những môi trường nào?

Bài 4

Khi sóng cơ truyền đi trong một môi trường, điều gì được truyền đi theo sóng?

Bài 5

Trong 2 s, sóng truyền một năng lượng 0,6 J qua một diện tích 0,5 mmũ 2 đặt vuông góc với phương truyền. Tính cường độ sóng.

Đơn vị:W/m²

Bài 6

Trên một lò xo có sóng dọc, khoảng cách giữa tâm một vùng nén và tâm vùng dãn kề nó là 5 cm. Đầu lò xo dao động với tần số 4 Hz. Tính tốc độ truyền sóng (theo cm/s).

Đơn vị:cm/s

Bài 7

Âm có tần số 20000 Hz truyền trong không khí với tốc độ 340 m/s. Tính bước sóng của âm (theo cm).

Đơn vị:cm

Bài 8

Một nguồn dao động phát ra sóng âm có tần số 30000 Hz. Âm này là

Bài 9

Trên màn hình dao động kí, đồ thị của âm do một loa phát ra cao gấp đôi lúc trước, còn khoảng cách giữa hai đỉnh liền kề không đổi. So với lúc trước, âm nghe được

Bài 10

Trên màn hình dao động kí, trong khoảng thời gian 0,01 s, sóng âm thực hiện 4 dao động. Tính tần số của âm.

Đơn vị:Hz

Ghi nhớ

  • Sóng ngang: phần tử dao động vuông góc với phương truyền sóng (sóng trên dây).
  • Sóng dọc: phần tử dao động trùng phương truyền sóng, tạo vùng nén và vùng dãn (sóng âm trong không khí, sóng trên lò xo).
  • Sóng cơ ngang truyền trong chất rắn và trên bề mặt chất lỏng; sóng cơ dọc truyền trong chất rắn, lỏng, khí; sóng cơ không truyền trong chân không.
  • Sóng truyền năng lượng, không truyền vật chất; cường độ sóng I=E/(S Δt)=P/S (W/mmũ 2).
  • Âm có tần số càng lớn càng cao, biên độ càng lớn càng to; tai người nghe được âm từ khoảng 16 Hz đến 20000 Hz.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ