Chương II · Lý thuyết
Bài 12. Giao thoa sóng
Thả đồng thời hai hòn sỏi xuống mặt hồ, hai hệ gợn tròn lan ra và chồng lên nhau. Có chỗ mặt nước nhô lên rất cao, có chỗ lại phẳng lặng một cách lạ lùng dù sóng từ cả hai phía cùng đi tới. Hiện tượng đó gọi là giao thoa, và ánh sáng cũng làm được như vậy.
Em sẽ học được
- Mô tả được thí nghiệm giao thoa sóng nước với hai nguồn kết hợp.
- Nêu được điều kiện để có giao thoa: hai nguồn kết hợp.
- Viết và vận dụng được điều kiện cực đại d₂ trừ d₁=kλ và cực tiểu d₂ trừ d₁=(k+1/2)λ với hai nguồn cùng pha.
- Mô tả được thí nghiệm giao thoa ánh sáng qua hai khe Young và vận dụng được i=λD/a, x k =ki.
Thí nghiệm giao thoa sóng nước
Gắn vào cần rung hai mũi nhọn S₁, S₂ chạm nhẹ vào mặt nước. Khi cần rung dao động, S₁ và S₂ dao động cùng tần số, cùng pha và là hai nguồn phát sóng. Trên mặt nước, trong vùng hai sóng gặp nhau, xuất hiện những gợn lồi dao động rất mạnh xen kẽ với những đường gần như đứng yên; các đường đó có dạng hypebol, nhận S₁, S₂ làm tiêu điểm. Đường trung trực của S₁S₂ là một gợn lồi.
Định nghĩa · Giao thoa sóng
Định lí · Điều kiện giao thoa
Vị trí cực đại và cực tiểu giao thoa
Xét điểm M cách hai nguồn cùng pha những đoạn d₁=S₁M và d₂=S₂M. Sóng từ hai nguồn tới M lệch pha nhau Δφ=(2π(d₂ trừ d₁))/λ; hiệu d₂ trừ d₁ gọi là hiệu đường đi.
- Hai sóng tới M cùng pha, tăng cường nhau, M dao động với biên độ cực đại khi d₂ trừ d₁=kλ (k=0,±1,±2,…).
- Hai sóng tới M ngược pha, triệt tiêu nhau, M đứng yên (biên độ cực tiểu) khi d₂ trừ d₁=(k+1/2)λ (k=0,±1,±2,…).
Định lí · Hai nguồn cùng pha
Số cực đại trên đoạn S₁S₂ (không kể hai nguồn) là số giá trị nguyên của k thoả mãn trừ S₁S₂/λ<k<S₁S₂/λ.
Giao thoa ánh sáng: thí nghiệm Young
Chiếu ánh sáng đơn sắc từ một khe hẹp F tới hai khe hẹp F₁, F₂ song song, rất gần nhau (cách nhau a). Hai khe này trở thành hai nguồn sáng kết hợp. Trên màn đặt cách hai khe một khoảng D (với D gg a) ta quan sát được các vạch sáng và tối xen kẽ, cách đều nhau: đó là các vân giao thoa. Thí nghiệm của Young chứng tỏ ánh sáng có tính chất sóng.
Định lí · Vị trí vân và khoảng vân
Vân sáng trung tâm ở x = 0; mũi tên đen chỉ vân sáng bậc k đang chọn.
Khoảng vân i=λD/a=(0,6·2)/1=1,2 mm (với λ tính bằng µm, D bằng m, a bằng mm).
Vân sáng bậc k=2 ở x=ki=2,4 mm; hai vân tối kề nó ở x=1,8 mm và x=3 mm.
Ghi chú · Đổi đơn vị cho nhanh
Khám phá
Mặt nước với hai nguồn
Ở chế độ Biên độ dao động, vùng đậm dao động mạnh, các đường nhạt gần như đứng yên. Kéo điểm M và đọc d₁, d₂, d₂ trừ d₁ theo λ để thấy khi nào M là cực đại hay cực tiểu; làm lần lượt các nhiệm vụ. Đổi khoảng cách S₁S₂ và tần số để xem số vân thay đổi thế nào, rồi bấm Cho nước dao động để thấy mặt nước thật sự.
Chế độ biên độ: màu càng đậm, nước dao động càng mạnh; các vân nhạt là các đường cực tiểu, gần như đứng yên.
Tốc độ sóng v = 30 cm/s, bước sóng λ = v/f = 2,00 cm. Trên đoạn S₁S₂ có 5 cực đại và 6 cực tiểu.
d₁=5,8 cm, d₂=3,2 cm, d₂ trừ d₁= âm 2,7 cm ≈ âm 1,33λ: M là điểm dao động với biên độ trung gian.
Nhiệm vụ: đặt M vào một điểm cực đại nằm trên đường trung trực của S₁S₂.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Hai nguồn kết hợp là hai nguồn dao động
Bài 2
Hai nguồn kết hợp cùng pha dao động với tần số 50 Hz trên mặt nước, tốc độ truyền sóng 1 m/s. Điểm M cách hai nguồn 12 cm và 18 cm là một cực đại. Tìm bậc k của cực đại đó (lấy k dương).
Bài 3
Hai nguồn kết hợp cùng pha, bước sóng 2 cm. Điểm N cách hai nguồn 10 cm và 13 cm sẽ
Bài 4
Trên đoạn thẳng nối hai nguồn kết hợp cùng pha, khoảng cách giữa hai cực đại liên tiếp là 1 cm. Tần số sóng là 25 Hz. Tính tốc độ truyền sóng (theo cm/s).
Bài 5
Hai nguồn kết hợp cùng pha cách nhau 10 cm, bước sóng 3 cm. Có bao nhiêu cực đại trên đoạn nối hai nguồn?
Bài 6
Với hai nguồn kết hợp cùng pha, các điểm nằm trên đường trung trực của S₁S₂
Bài 7
Trong thí nghiệm Young, λ=0,5 µm, a=0,5 mm, D=1,5 m. Tính khoảng vân.
Bài 8
Trong thí nghiệm Young, a=1 mm, D=2 m. Khoảng cách giữa 6 vân sáng liên tiếp đo được là 6 mm. Tính bước sóng ánh sáng (theo µm).
Bài 9
Trong thí nghiệm Young, khoảng vân i=1,2 mm. Tính khoảng cách từ vân sáng trung tâm đến vân tối gần nó nhất.
Bài 10
Thí nghiệm giao thoa ánh sáng của Young chứng tỏ
Ghi nhớ
- Giao thoa xảy ra khi hai sóng kết hợp gặp nhau; hai nguồn kết hợp dao động cùng phương, cùng tần số, hiệu số pha không đổi.
- Hai nguồn cùng pha: cực đại khi d₂ trừ d₁=kλ, cực tiểu khi d₂ trừ d₁=(k+1/2)λ; trên S₁S₂ hai cực đại liên tiếp cách nhau λ/2.
- Thí nghiệm Young: khoảng vân i=λD/a, vân sáng x k =ki, vân tối x=(k+1/2)i.
- Giao thoa ánh sáng chứng tỏ ánh sáng có tính chất sóng.