Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 12. Giao thoa sóng

Thả đồng thời hai hòn sỏi xuống mặt hồ, hai hệ gợn tròn lan ra và chồng lên nhau. Có chỗ mặt nước nhô lên rất cao, có chỗ lại phẳng lặng một cách lạ lùng dù sóng từ cả hai phía cùng đi tới. Hiện tượng đó gọi là giao thoa, và ánh sáng cũng làm được như vậy.

Em sẽ học được

  • Mô tả được thí nghiệm giao thoa sóng nước với hai nguồn kết hợp.
  • Nêu được điều kiện để có giao thoa: hai nguồn kết hợp.
  • Viết và vận dụng được điều kiện cực đại d₂ trừ d₁=kλ và cực tiểu d₂ trừ d₁=(k+1/2)λ với hai nguồn cùng pha.
  • Mô tả được thí nghiệm giao thoa ánh sáng qua hai khe Young và vận dụng được i=λD/a, x k =ki.

Thí nghiệm giao thoa sóng nước

Gắn vào cần rung hai mũi nhọn S₁, S₂ chạm nhẹ vào mặt nước. Khi cần rung dao động, S₁ và S₂ dao động cùng tần số, cùng pha và là hai nguồn phát sóng. Trên mặt nước, trong vùng hai sóng gặp nhau, xuất hiện những gợn lồi dao động rất mạnh xen kẽ với những đường gần như đứng yên; các đường đó có dạng hypebol, nhận S₁, S₂ làm tiêu điểm. Đường trung trực của S₁S₂ là một gợn lồi.

Định nghĩa · Giao thoa sóng

Giao thoa là hiện tượng hai sóng kết hợp gặp nhau, tạo nên các vùng mà sóng luôn tăng cường lẫn nhau (cực đại) xen kẽ với các vùng sóng luôn triệt tiêu lẫn nhau (cực tiểu).

Định lí · Điều kiện giao thoa

Hai sóng giao thoa được với nhau khi chúng là hai sóng kết hợp, phát ra từ hai nguồn kết hợp: hai nguồn dao động cùng phương, cùng tần số và có hiệu số pha không đổi theo thời gian.

Vị trí cực đại và cực tiểu giao thoa

Xét điểm M cách hai nguồn cùng pha những đoạn d₁=S₁M và d₂=S₂M. Sóng từ hai nguồn tới M lệch pha nhau Δφ=(2π(d₂ trừ d₁))/λ; hiệu d₂ trừ d₁ gọi là hiệu đường đi.

  • Hai sóng tới M cùng pha, tăng cường nhau, M dao động với biên độ cực đại khi d₂ trừ d₁=kλ (k=0,±1,±2,…).
  • Hai sóng tới M ngược pha, triệt tiêu nhau, M đứng yên (biên độ cực tiểu) khi d₂ trừ d₁=(k+1/2)λ (k=0,±1,±2,…).

Định lí · Hai nguồn cùng pha

Cực đại: d₂ trừ d₁=kλ. Cực tiểu: d₂ trừ d₁=(k+1/2)λ. Trên đoạn S₁S₂, hai cực đại (hoặc hai cực tiểu) liên tiếp cách nhau λ/2.

Số cực đại trên đoạn S₁S₂ (không kể hai nguồn) là số giá trị nguyên của k thoả mãn trừ S₁S₂/λ<k<S₁S₂/λ.

Giao thoa ánh sáng: thí nghiệm Young

Chiếu ánh sáng đơn sắc từ một khe hẹp F tới hai khe hẹp F₁, F₂ song song, rất gần nhau (cách nhau a). Hai khe này trở thành hai nguồn sáng kết hợp. Trên màn đặt cách hai khe một khoảng D (với D gg a) ta quan sát được các vạch sáng và tối xen kẽ, cách đều nhau: đó là các vân giao thoa. Thí nghiệm của Young chứng tỏ ánh sáng có tính chất sóng.

Định lí · Vị trí vân và khoảng vân

Vân sáng: x k =kλD/a. Vân tối: x=(k+1/2)λD/a. Khoảng vân (khoảng cách giữa hai vân sáng hoặc hai vân tối liên tiếp): i=λD/a.
−10−50510x (mm)

Vân sáng trung tâm ở x = 0; mũi tên đen chỉ vân sáng bậc k đang chọn.

600 nm
1 mm
2 m
2

Khoảng vân i=λD/a=(0,6·2)/1=1,2 mm (với λ tính bằng µm, D bằng m, a bằng mm).

Vân sáng bậc k=2 ở x=ki=2,4 mm; hai vân tối kề nó ở x=1,8 mm và x=3 mm.

Ghi chú · Đổi đơn vị cho nhanh

Nếu λ tính bằng µm, D bằng m và a bằng mm thì i=λD/a tính ra mm. Giữa n vân sáng liên tiếp có n trừ 1 khoảng vân.

Khám phá

Mặt nước với hai nguồn

Ở chế độ Biên độ dao động, vùng đậm dao động mạnh, các đường nhạt gần như đứng yên. Kéo điểm M và đọc d₁, d₂, d₂ trừ d₁ theo λ để thấy khi nào M là cực đại hay cực tiểu; làm lần lượt các nhiệm vụ. Đổi khoảng cách S₁S₂ và tần số để xem số vân thay đổi thế nào, rồi bấm Cho nước dao động để thấy mặt nước thật sự.

S1S2M

Chế độ biên độ: màu càng đậm, nước dao động càng mạnh; các vân nhạt là các đường cực tiểu, gần như đứng yên.

Hiển thị
6 cm
15 Hz

Tốc độ sóng v = 30 cm/s, bước sóng λ = v/f = 2,00 cm. Trên đoạn S₁S₂ có 5 cực đại và 6 cực tiểu.

d₁=5,8 cm, d₂=3,2 cm, d₂ trừ d₁= âm 2,7 cm ≈ âm 1,33λ: M là điểm dao động với biên độ trung gian.

Nhiệm vụ: đặt M vào một điểm cực đại nằm trên đường trung trực của S₁S₂.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hai nguồn kết hợp cùng pha S₁, S₂ dao động với tần số 20 Hz trên mặt nước, tốc độ truyền sóng 40 cm/s. Điểm M cách hai nguồn 16 cm và 22 cm; điểm N cách hai nguồn 10 cm và 15 cm. M, N dao động thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hai nguồn cùng pha cách nhau S₁S₂=9 cm, bước sóng λ=2 cm. Tìm số cực đại trên đoạn S₁S₂.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trong thí nghiệm Young, hai khe cách nhau a=1 mm, màn cách hai khe D=2 m, ánh sáng có bước sóng λ=0,6 µm. Tính khoảng vân, vị trí vân sáng bậc 3 và khoảng cách giữa 5 vân sáng liên tiếp.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Hai nguồn kết hợp là hai nguồn dao động

Bài 2

Hai nguồn kết hợp cùng pha dao động với tần số 50 Hz trên mặt nước, tốc độ truyền sóng 1 m/s. Điểm M cách hai nguồn 12 cm và 18 cm là một cực đại. Tìm bậc k của cực đại đó (lấy k dương).

Bài 3

Hai nguồn kết hợp cùng pha, bước sóng 2 cm. Điểm N cách hai nguồn 10 cm và 13 cm sẽ

Bài 4

Trên đoạn thẳng nối hai nguồn kết hợp cùng pha, khoảng cách giữa hai cực đại liên tiếp là 1 cm. Tần số sóng là 25 Hz. Tính tốc độ truyền sóng (theo cm/s).

Đơn vị:cm/s

Bài 5

Hai nguồn kết hợp cùng pha cách nhau 10 cm, bước sóng 3 cm. Có bao nhiêu cực đại trên đoạn nối hai nguồn?

Bài 6

Với hai nguồn kết hợp cùng pha, các điểm nằm trên đường trung trực của S₁S₂

Bài 7

Trong thí nghiệm Young, λ=0,5 µm, a=0,5 mm, D=1,5 m. Tính khoảng vân.

Đơn vị:mm

Bài 8

Trong thí nghiệm Young, a=1 mm, D=2 m. Khoảng cách giữa 6 vân sáng liên tiếp đo được là 6 mm. Tính bước sóng ánh sáng (theo µm).

Đơn vị:µm

Bài 9

Trong thí nghiệm Young, khoảng vân i=1,2 mm. Tính khoảng cách từ vân sáng trung tâm đến vân tối gần nó nhất.

Đơn vị:mm

Bài 10

Thí nghiệm giao thoa ánh sáng của Young chứng tỏ

Ghi nhớ

  • Giao thoa xảy ra khi hai sóng kết hợp gặp nhau; hai nguồn kết hợp dao động cùng phương, cùng tần số, hiệu số pha không đổi.
  • Hai nguồn cùng pha: cực đại khi d₂ trừ d₁=kλ, cực tiểu khi d₂ trừ d₁=(k+1/2)λ; trên S₁S₂ hai cực đại liên tiếp cách nhau λ/2.
  • Thí nghiệm Young: khoảng vân i=λD/a, vân sáng x k =ki, vân tối x=(k+1/2)i.
  • Giao thoa ánh sáng chứng tỏ ánh sáng có tính chất sóng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ