Chương II · Lý thuyết
Bài 13. Sóng dừng
Gảy một dây đàn ghi-ta, dây rung thành một "múi" mờ, chỗ giữa rung mạnh nhất còn hai đầu đứng yên. Thổi vào ống sáo hay vỗ tay trước miệng các ống của đàn K'lông pút, mỗi ống lại cho một âm riêng tuỳ theo độ dài. Cả hai hiện tượng đều là sóng dừng: sóng truyền tới đầu dây (hay đầu ống), phản xạ trở lại và giao thoa với chính nó.
Em sẽ học được
- Mô tả được sự phản xạ của sóng ở đầu cố định và đầu tự do của sợi dây.
- Giải thích được sự hình thành sóng dừng do giao thoa của sóng tới và sóng phản xạ.
- Nêu được thế nào là nút, bụng; khoảng cách giữa hai nút (hoặc hai bụng) liên tiếp bằng λ/2.
- Viết và vận dụng được điều kiện có sóng dừng trên dây hai đầu cố định và dây một đầu cố định, một đầu tự do.
Thí nghiệm tạo sóng dừng
Một sợi dây đàn hồi PQ được căng ngang: đầu P gắn với cần rung của máy phát dao động, đầu Q buộc cố định vào giá. Bật máy và tăng dần tần số dao động của cần rung. Với phần lớn các tần số, dây chỉ rung lăn tăn. Nhưng ở một số tần số xác định, trên dây xuất hiện những "múi" rung rất rõ: có những điểm hầu như đứng yên xen kẽ với những điểm dao động rất mạnh.
Giải thích: sóng do cần rung tạo ra truyền từ P tới Q (sóng tới), gặp đầu Q thì bị phản xạ và truyền ngược lại (sóng phản xạ). Sóng phản xạ có cùng tần số và cùng bước sóng với sóng tới, nên hai sóng là hai sóng kết hợp và giao thoa với nhau trên dây.
Định lí · Sự phản xạ của sóng
Ở đầu cố định (x = 0), sóng phản xạ luôn ngược pha với sóng tới nên đầu dây luôn đứng yên: đó là một nút. Các điểm x = 2; 4; 6; 8 cm (cách nhau nửa bước sóng) cũng luôn đứng yên. Chạy sóng hoặc kéo thời điểm t để thấy đường tổng hợp (màu đen) không chạy đi mà chỉ phồng lên, xẹp xuống.
Sóng dừng: nút và bụng
Định nghĩa · Sóng dừng
- Tại nút, sóng tới và sóng phản xạ luôn ngược pha, triệt tiêu nhau; tại bụng, hai sóng luôn cùng pha, tăng cường nhau.
- Khoảng cách giữa hai nút liên tiếp, hoặc giữa hai bụng liên tiếp, bằng nửa bước sóng: λ/2.
- Khoảng cách giữa một nút và một bụng liền kề bằng một phần tư bước sóng: λ/4.
- Hình dạng sóng dừng không chạy dọc theo dây; mỗi đoạn giữa hai nút liên tiếp (một "bó sóng") chỉ phồng lên rồi xẹp xuống. Các điểm trong cùng một bó dao động cùng pha; hai bó liền nhau dao động ngược pha.
Ghi chú · Đo bước sóng nhờ sóng dừng
Điều kiện có sóng dừng
Hai đầu dây cố định đều phải là nút. Giữa hai nút liên tiếp là nửa bước sóng, nên chiều dài dây phải chứa một số nguyên lần nửa bước sóng.
Định lí · Dây có hai đầu cố định
Nếu một đầu cố định (nút) và một đầu tự do (bụng) thì từ nút ở đầu cố định tới bụng ở đầu tự do là một số nguyên lần nửa bước sóng cộng thêm một phần tư bước sóng.
Định lí · Dây có một đầu cố định, một đầu tự do
Với một dây đã cho (l và v không đổi), sóng dừng chỉ xuất hiện ở những tần số xác định. Với dây hai đầu cố định, các tần số đó là f₁=v/(2l), 2f₁, 3f₁, …
Ghi chú · Sóng dừng trong ống sáo
Khám phá
Tìm tần số cho sóng dừng
Chọn đầu Q cố định hoặc tự do, rồi kéo thanh trượt (hoặc bấm ±0,5 Hz) để đổi tần số của cần rung. Khi dây rung thành các bó rõ ràng là đã có sóng dừng: đếm nút và bụng, đọc bước sóng. Làm lần lượt các nhiệm vụ và để ý dãy tần số đã tìm được có quy luật gì.
Dây PQ dài 1,2 m, tốc độ truyền sóng trên dây 12 m/s. N: nút, B: bụng.
Với f=6 Hz dây chỉ rung lăn tăn: sóng tới và sóng phản xạ chưa tạo thành sóng dừng vì chiều dài dây chưa thoả mãn điều kiện sóng dừng.
Nhiệm vụ: tạo sóng dừng có 1 bụng trên dây hai đầu cố định.
Đầu Q cố định: các tần số đã thấy sóng dừng (chưa có).
Đầu Q tự do: các tần số đã thấy sóng dừng (chưa có).
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Sóng dừng trên một sợi dây được tạo thành do
Bài 2
Trong sóng dừng, khoảng cách giữa hai nút liên tiếp bằng
Bài 3
Một sợi dây dài 1,2 m, hai đầu cố định, đang có sóng dừng với 4 bụng. Tính bước sóng (theo m).
Bài 4
Trên một sợi dây hai đầu cố định đang có sóng dừng với 5 bụng. Kể cả hai đầu dây, trên dây có bao nhiêu nút?
Bài 5
Một sợi dây dài 90 cm, hai đầu cố định, có sóng dừng với 3 bụng khi tần số là 50 Hz. Tính tốc độ truyền sóng trên dây (theo m/s).
Bài 6
Một sợi dây dài 1 m, hai đầu cố định, tốc độ truyền sóng trên dây là 20 m/s. Tính tần số nhỏ nhất của cần rung để trên dây có sóng dừng (theo Hz).
Bài 7
Một sợi dây dài l, một đầu cố định, một đầu tự do, có sóng dừng với bước sóng λ=40 cm và trên dây có 3 bụng. Tính chiều dài l của dây (theo cm).
Bài 8
Với cột không khí trong một ống có một đầu kín, một đầu hở, điều kiện có sóng dừng là
Bài 9
Một sợi dây hai đầu cố định có sóng dừng ở tần số f₁=12 Hz với 1 bụng. Giữ nguyên lực căng (tốc độ truyền sóng không đổi), phải tăng tần số tới giá trị bao nhiêu (theo Hz) để trên dây có 3 bụng?
Ghi nhớ
- Sóng phản xạ ở đầu cố định ngược pha với sóng tới (đầu cố định là nút); ở đầu tự do cùng pha với sóng tới (đầu tự do là bụng).
- Sóng dừng do sóng tới và sóng phản xạ giao thoa: nút luôn đứng yên, bụng dao động với biên độ cực đại.
- Hai nút (hoặc hai bụng) liên tiếp cách nhau λ/2; nút và bụng liền kề cách nhau λ/4.
- Hai đầu cố định: l=kλ/2 (k bụng, k+1 nút). Một đầu cố định, một đầu tự do: l=(2k+1)λ/4.