Bỏ qua đến nội dung

Chương II · Lý thuyết

Bài 8. Mô tả sóng

Ném một hòn sỏi xuống mặt hồ yên lặng, những gợn tròn lan rộng ra xa, nhưng chiếc lá nổi trên mặt nước chỉ nhấp nhô tại chỗ mà không trôi theo gợn sóng. Vậy cái gì đã truyền đi, và làm thế nào để mô tả một sóng bằng các con số?

Em sẽ học được

  • Nêu được sóng cơ là dao động cơ lan truyền trong một môi trường; các phần tử môi trường chỉ dao động quanh vị trí cân bằng.
  • Nêu được ý nghĩa của biên độ, chu kì, tần số, bước sóng, tốc độ truyền sóng và cường độ sóng.
  • Rút ra và vận dụng được công thức λ=vT=v/f.
  • Đọc được biên độ, bước sóng từ đồ thị li độ – quãng đường (u – x) và so sánh được pha dao động của các điểm trên phương truyền sóng.

Sóng cơ

Thí nghiệm: một cần rung gắn mũi nhọn O chạm nhẹ vào mặt nước và dao động lên xuống; một mẩu xốp nhỏ C nổi trên mặt nước cách O một đoạn. Khi O dao động, mặt nước xuất hiện những gợn sóng tròn lan rộng từ O ra xa, còn mẩu xốp C chỉ nhấp nhô lên xuống tại chỗ.

  • O là nguồn sóng.
  • Nước là môi trường truyền sóng.
  • Đường thẳng OC là phương truyền sóng.

Định nghĩa · Sóng cơ

Sóng cơ là dao động cơ lan truyền trong một môi trường.

Giải thích: nguồn dao động kéo các phần tử môi trường ở sát nó dao động theo. Nhờ lực liên kết giữa các phần tử, dao động được truyền dần sang các phần tử ở xa hơn, mỗi phần tử bắt đầu dao động muộn hơn phần tử đứng trước nó. Sự lệch pha giữa các phần tử dọc theo phương truyền tạo nên hình dạng của sóng.

Ghi chú · Sóng truyền dao động, không truyền phần tử

Mỗi phần tử môi trường chỉ dao động quanh vị trí cân bằng của nó trong một phạm vi hẹp, nhưng trạng thái dao động thì được truyền đi rất xa. Sóng cơ cần môi trường vật chất để truyền, nên không truyền được trong chân không.

Các đại lượng đặc trưng của sóng

Đại lượngÝ nghĩaKí hiệu, đơn vị
Biên độ sóngĐộ lệch lớn nhất của một phần tử sóng khỏi vị trí cân bằng; biên độ càng lớn, sóng càng mạnhA (m)
Chu kì sóngChu kì dao động của mỗi phần tử môi trường (bằng chu kì của nguồn)T (s)
Tần số sóngSố dao động mỗi phần tử thực hiện trong một giây, f=1/Tf (Hz)
Bước sóngQuãng đường sóng truyền được trong một chu kìλ (m)
Tốc độ truyền sóngTốc độ lan truyền dao động trong không gianv (m/s)
Cường độ sóngNăng lượng sóng truyền qua một đơn vị diện tích vuông góc với phương truyền sóng trong một đơn vị thời gianI (W/mmũ 2)

Nếu năng lượng sóng E truyền qua diện tích S đặt vuông góc với phương truyền trong thời gian Δt thì cường độ sóng là

I=E/(S Δt)

Ghi chú · Tốc độ truyền sóng phụ thuộc môi trường

Tốc độ truyền sóng là tốc độ lan truyền của trạng thái dao động, không phải tốc độ dao động của phần tử. Nó do môi trường quyết định: cùng một nguồn, sóng âm truyền trong nước nhanh hơn trong không khí.

Liên hệ giữa bước sóng, tốc độ và tần số

Trong một chu kì T, sóng truyền được quãng đường bằng một bước sóng λ với tốc độ v, nên λ=vT. Thay T=1/f:

Định lí · Công thức sóng

λ=vT=v/f, hay v=λf.

Đồ thị li độ – quãng đường (u – x) cho biết li độ u của các phần tử nằm trên phương truyền sóng tại cùng một thời điểm, giống như một bức ảnh chụp sợi dây. Trên đồ thị đó:

  • Biên độ A là độ cao của đỉnh sóng so với trục Ox.
  • Bước sóng λ là khoảng cách giữa hai đỉnh sóng liền kề (hoặc hai đáy sóng liền kề). Đó cũng là khoảng cách giữa hai điểm gần nhau nhất trên phương truyền sóng dao động cùng pha.
  • Hai điểm cách nhau λ/2 dao động ngược pha: một điểm ở đỉnh thì điểm kia ở đáy.
  • Hai điểm cách nhau λ/4 dao động vuông pha: một điểm ở đỉnh thì điểm kia ở vị trí cân bằng.

Tổng quát, hai điểm trên cùng một phương truyền sóng cách nhau một đoạn d dao động lệch pha nhau

Δφ=2πd/λ

Lưu ý · Đếm số đỉnh sóng

Giữa n đỉnh sóng liên tiếp có n trừ 1 khoảng, nên khoảng cách giữa chúng là (n trừ 1)λ. Tương tự, một chiếc phao nhô lên n lần thì đã thực hiện n trừ 1 dao động.

Khám phá

Dây sóng ảo

Bấm Lắc đầu dây để nguồn O dao động và quan sát biến dạng lan dọc dây, trong khi hạt vàng chỉ lên xuống tại chỗ. Bấm Dừng, rồi kéo hai vạch đỏ đến hai đỉnh sóng liền kề để đo bước sóng. Đổi tần số, biên độ, loại dây và đo lại: bước sóng thay đổi thế nào?

nguồn O00,511,52x (m)d = 0,40 m

Hạt vàng ở x = 1 m chỉ dao động lên xuống tại chỗ, còn biến dạng của dây thì lan đi từ nguồn. Hai vạch đỏ trên thước đo khoảng cách giữa hai điểm của dây.

t = 0,00 s, chu kì T = 0,5 s
Loại dây
2 Hz
6 cm

Sóng chưa truyền tới cả hai vạch đo. Bấm Lắc đầu dây, chờ biến dạng lan qua hai vạch rồi bấm Dừng để đo.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một người quan sát một chiếc phao trên mặt biển thấy nó nhô lên cao 10 lần trong 18 s, và đo được khoảng cách giữa 5 đỉnh sóng liên tiếp là 2 m. Tính chu kì, bước sóng và tốc độ truyền sóng.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một học sinh chỉ nghe được âm có tần số từ 30 Hz đến 16000 Hz. Âm truyền trong không khí với tốc độ 330 m/s. Tính bước sóng ngắn nhất và dài nhất của âm mà học sinh này nghe được.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đồ thị u – x của một sóng hình sin có đỉnh cao 4 cm, hai đỉnh liền kề cách nhau 40 cm. Nguồn dao động với tần số 5 Hz. Tính biên độ, bước sóng, tốc độ truyền sóng và độ lệch pha của hai điểm trên phương truyền cách nhau 10 cm.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Bước sóng là

Bài 2

Khi sóng truyền trên mặt hồ, một chiếc lá nổi trên mặt nước sẽ

Bài 3

Một sóng cơ có tần số 50 Hz truyền trên một sợi dây với tốc độ 2 m/s. Tính bước sóng (theo cm).

Đơn vị:cm

Bài 4

Một chiếc phao nhô lên cao 6 lần trong 10 s khi có sóng truyền qua. Tính chu kì của sóng.

Đơn vị:s

Bài 5

Trên mặt nước, khoảng cách giữa 7 gợn lồi liên tiếp là 3 cm. Nguồn sóng dao động với tần số 40 Hz. Tính tốc độ truyền sóng (theo cm/s).

Đơn vị:cm/s

Bài 6

Âm có tần số 680 Hz truyền trong không khí với tốc độ 340 m/s. Tính bước sóng của âm.

Đơn vị:m

Bài 7

Một sóng có bước sóng 60 cm. Hai điểm trên cùng một phương truyền sóng cách nhau 30 cm dao động

Bài 8

Sóng cơ không truyền được trong môi trường nào sau đây?

Bài 9

Trong 0,5 s, sóng truyền một năng lượng 6 J qua một diện tích 2 mmũ 2 đặt vuông góc với phương truyền. Tính cường độ sóng.

Đơn vị:W/m²

Bài 10

Nối mỗi đại lượng đặc trưng của sóng với đơn vị của nó trong hệ SI.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Sóng cơ là dao động cơ lan truyền trong một môi trường; các phần tử chỉ dao động quanh vị trí cân bằng, sóng không truyền được trong chân không.
  • Các đại lượng đặc trưng: biên độ A, chu kì T, tần số f=1/T, bước sóng λ, tốc độ truyền sóng v, cường độ sóng I=E/(S Δt).
  • Bước sóng là quãng đường sóng truyền trong một chu kì: λ=vT=v/f.
  • Trên đồ thị u – x, hai đỉnh liền kề cách nhau λ; hai điểm cách nhau d lệch pha Δφ=2πd/λ.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ