Chương II · Lý thuyết
Bài 8. Mô tả sóng
Ném một hòn sỏi xuống mặt hồ yên lặng, những gợn tròn lan rộng ra xa, nhưng chiếc lá nổi trên mặt nước chỉ nhấp nhô tại chỗ mà không trôi theo gợn sóng. Vậy cái gì đã truyền đi, và làm thế nào để mô tả một sóng bằng các con số?
Em sẽ học được
- Nêu được sóng cơ là dao động cơ lan truyền trong một môi trường; các phần tử môi trường chỉ dao động quanh vị trí cân bằng.
- Nêu được ý nghĩa của biên độ, chu kì, tần số, bước sóng, tốc độ truyền sóng và cường độ sóng.
- Rút ra và vận dụng được công thức λ=vT=v/f.
- Đọc được biên độ, bước sóng từ đồ thị li độ – quãng đường (u – x) và so sánh được pha dao động của các điểm trên phương truyền sóng.
Sóng cơ
Thí nghiệm: một cần rung gắn mũi nhọn O chạm nhẹ vào mặt nước và dao động lên xuống; một mẩu xốp nhỏ C nổi trên mặt nước cách O một đoạn. Khi O dao động, mặt nước xuất hiện những gợn sóng tròn lan rộng từ O ra xa, còn mẩu xốp C chỉ nhấp nhô lên xuống tại chỗ.
- O là nguồn sóng.
- Nước là môi trường truyền sóng.
- Đường thẳng OC là phương truyền sóng.
Định nghĩa · Sóng cơ
Giải thích: nguồn dao động kéo các phần tử môi trường ở sát nó dao động theo. Nhờ lực liên kết giữa các phần tử, dao động được truyền dần sang các phần tử ở xa hơn, mỗi phần tử bắt đầu dao động muộn hơn phần tử đứng trước nó. Sự lệch pha giữa các phần tử dọc theo phương truyền tạo nên hình dạng của sóng.
Ghi chú · Sóng truyền dao động, không truyền phần tử
Các đại lượng đặc trưng của sóng
| Đại lượng | Ý nghĩa | Kí hiệu, đơn vị |
|---|---|---|
| Biên độ sóng | Độ lệch lớn nhất của một phần tử sóng khỏi vị trí cân bằng; biên độ càng lớn, sóng càng mạnh | A (m) |
| Chu kì sóng | Chu kì dao động của mỗi phần tử môi trường (bằng chu kì của nguồn) | T (s) |
| Tần số sóng | Số dao động mỗi phần tử thực hiện trong một giây, f=1/T | f (Hz) |
| Bước sóng | Quãng đường sóng truyền được trong một chu kì | λ (m) |
| Tốc độ truyền sóng | Tốc độ lan truyền dao động trong không gian | v (m/s) |
| Cường độ sóng | Năng lượng sóng truyền qua một đơn vị diện tích vuông góc với phương truyền sóng trong một đơn vị thời gian | I (W/mmũ 2) |
Nếu năng lượng sóng E truyền qua diện tích S đặt vuông góc với phương truyền trong thời gian Δt thì cường độ sóng là
Ghi chú · Tốc độ truyền sóng phụ thuộc môi trường
Liên hệ giữa bước sóng, tốc độ và tần số
Trong một chu kì T, sóng truyền được quãng đường bằng một bước sóng λ với tốc độ v, nên λ=vT. Thay T=1/f:
Định lí · Công thức sóng
Đồ thị li độ – quãng đường (u – x) cho biết li độ u của các phần tử nằm trên phương truyền sóng tại cùng một thời điểm, giống như một bức ảnh chụp sợi dây. Trên đồ thị đó:
- Biên độ A là độ cao của đỉnh sóng so với trục Ox.
- Bước sóng λ là khoảng cách giữa hai đỉnh sóng liền kề (hoặc hai đáy sóng liền kề). Đó cũng là khoảng cách giữa hai điểm gần nhau nhất trên phương truyền sóng dao động cùng pha.
- Hai điểm cách nhau λ/2 dao động ngược pha: một điểm ở đỉnh thì điểm kia ở đáy.
- Hai điểm cách nhau λ/4 dao động vuông pha: một điểm ở đỉnh thì điểm kia ở vị trí cân bằng.
Tổng quát, hai điểm trên cùng một phương truyền sóng cách nhau một đoạn d dao động lệch pha nhau
Lưu ý · Đếm số đỉnh sóng
Khám phá
Dây sóng ảo
Bấm Lắc đầu dây để nguồn O dao động và quan sát biến dạng lan dọc dây, trong khi hạt vàng chỉ lên xuống tại chỗ. Bấm Dừng, rồi kéo hai vạch đỏ đến hai đỉnh sóng liền kề để đo bước sóng. Đổi tần số, biên độ, loại dây và đo lại: bước sóng thay đổi thế nào?
Hạt vàng ở x = 1 m chỉ dao động lên xuống tại chỗ, còn biến dạng của dây thì lan đi từ nguồn. Hai vạch đỏ trên thước đo khoảng cách giữa hai điểm của dây.
Sóng chưa truyền tới cả hai vạch đo. Bấm Lắc đầu dây, chờ biến dạng lan qua hai vạch rồi bấm Dừng để đo.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Bước sóng là
Bài 2
Khi sóng truyền trên mặt hồ, một chiếc lá nổi trên mặt nước sẽ
Bài 3
Một sóng cơ có tần số 50 Hz truyền trên một sợi dây với tốc độ 2 m/s. Tính bước sóng (theo cm).
Bài 4
Một chiếc phao nhô lên cao 6 lần trong 10 s khi có sóng truyền qua. Tính chu kì của sóng.
Bài 5
Trên mặt nước, khoảng cách giữa 7 gợn lồi liên tiếp là 3 cm. Nguồn sóng dao động với tần số 40 Hz. Tính tốc độ truyền sóng (theo cm/s).
Bài 6
Âm có tần số 680 Hz truyền trong không khí với tốc độ 340 m/s. Tính bước sóng của âm.
Bài 7
Một sóng có bước sóng 60 cm. Hai điểm trên cùng một phương truyền sóng cách nhau 30 cm dao động
Bài 8
Sóng cơ không truyền được trong môi trường nào sau đây?
Bài 9
Trong 0,5 s, sóng truyền một năng lượng 6 J qua một diện tích 2 mmũ 2 đặt vuông góc với phương truyền. Tính cường độ sóng.
Bài 10
Nối mỗi đại lượng đặc trưng của sóng với đơn vị của nó trong hệ SI.
Ghi nhớ
- Sóng cơ là dao động cơ lan truyền trong một môi trường; các phần tử chỉ dao động quanh vị trí cân bằng, sóng không truyền được trong chân không.
- Các đại lượng đặc trưng: biên độ A, chu kì T, tần số f=1/T, bước sóng λ, tốc độ truyền sóng v, cường độ sóng I=E/(S Δt).
- Bước sóng là quãng đường sóng truyền trong một chu kì: λ=vT=v/f.
- Trên đồ thị u – x, hai đỉnh liền kề cách nhau λ; hai điểm cách nhau d lệch pha Δφ=2πd/λ.