Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 8. Chụp cộng hưởng từ
Phòng chụp cộng hưởng từ có biển cấm mang vật bằng sắt; người bệnh tháo hết đồ kim loại, nằm trong một ống tròn và nghe những tiếng gõ rất to suốt mười mấy phút. Máy không dùng tia X nhưng lại cho ảnh não, tuỷ sống, khớp gối rõ hơn cả chụp cắt lớp. Từ trường và sóng vô tuyến "chụp" được bên trong cơ thể bằng cách nào?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm chụp cộng hưởng từ và nguyên lí của nó dựa trên hiện tượng cộng hưởng từ hạt nhân.
- Nêu được tần số Larmor là gì và điều kiện xảy ra cộng hưởng từ hạt nhân.
- Mô tả được các bộ phận chính của máy chụp cộng hưởng từ.
- Nêu được ưu điểm, nhược điểm của chụp cộng hưởng từ và so sánh được với chụp cắt lớp.
Khái niệm và nguyên lí chụp cộng hưởng từ
Định nghĩa · Chụp cộng hưởng từ
Cơ thể người chứa rất nhiều nguyên tử hydrogen (trong nước và mỡ), hạt nhân của chúng là proton. Mỗi proton được coi như một nam châm rất nhỏ có cực Bắc, cực Nam. Bình thường trục của các proton hướng hỗn loạn.
- Đặt cơ thể trong từ trường mạnh và không đổi, trục của các proton định hướng theo phương của từ trường ngoài để hệ ở mức năng lượng thấp. Đồng thời trục của proton quay quanh một trục song song với từ trường ngoài với một tần số xác định, gọi là tần số Larmor.
- Chiếu vào cơ thể sóng vô tuyến có tần số trùng với tần số Larmor, xảy ra hiện tượng cộng hưởng từ hạt nhân: các proton hấp thụ năng lượng của sóng vô tuyến và chuyển lên mức năng lượng cao hơn (trục bị lật khỏi phương của từ trường).
- Ngắt sóng vô tuyến, các proton trở về trạng thái ban đầu và phát ra sóng vô tuyến. Khoảng thời gian trở về gọi là thời gian hồi phục; nó phụ thuộc môi trường xung quanh proton, nên khác nhau ở mỡ, cơ, chất xám, dịch.
- Sóng vô tuyến do proton phát ra được thu lại; máy tính phân tích thời gian hồi phục ở từng vị trí để dựng ảnh cộng hưởng từ. Các mô có thời gian hồi phục khác nhau hiện lên với độ sáng khác nhau.
Ghi chú · Tần số Larmor của proton
Cấu tạo của máy chụp cộng hưởng từ
| Bộ phận | Vai trò |
|---|---|
| Bộ phận tạo từ trường mạnh, không đổi (thường là nam châm điện siêu dẫn) | Làm trục các proton định hướng theo từ trường và quay với tần số Larmor. |
| Các cuộn dây tạo từ trường biến thiên theo các hướng khác nhau (cuộn gradient) | Làm từ trường, do đó tần số Larmor, ở mỗi vị trí hơi khác nhau, để biết tín hiệu đến từ lát cắt và điểm nào. Dòng điện đổi chiều liên tục trong các cuộn này gây ra tiếng gõ lớn khi chụp. |
| Bộ phận phát sóng vô tuyến có tần số thay đổi | Phát các xung sóng vô tuyến có tần số bằng tần số Larmor của lát cần chụp. |
| Bộ phận thu sóng vô tuyến và máy tính | Thu sóng vô tuyến do proton phát ra khi hồi phục, xử lí và dựng ảnh. |
Khi bật cuộn gradient, từ trường dọc cơ thể tăng dần đều, mỗi lát cắt có tần số Larmor riêng. Xung sóng vô tuyến ở một tần số chỉ làm cộng hưởng đúng lát có tần số ấy; đổi tần số là chọn được lát khác. Nhờ vậy máy chụp được ảnh theo nhiều mặt cắt (cắt ngang, đứng dọc, đứng ngang) mà người bệnh không phải đổi tư thế.
Ưu điểm và nhược điểm
- Ưu điểm: ảnh có độ tương phản cao, sắc nét, chi tiết, đặc biệt với mô mềm (não, tuỷ sống, cơ, dây chằng, khớp); tái tạo được ảnh ba chiều; không dùng tia X, không có bức xạ ion hoá nên an toàn, không xâm lấn (không phải mổ, không đưa dụng cụ vào cơ thể), dùng được khi cần chụp nhiều lần; chụp mạch máu được mà không cần thuốc cản quang.
- Nhược điểm: không chụp được cho người có thiết bị kim loại trong cơ thể (máy tạo nhịp tim, máy trợ thính, mảnh kim loại cấy ghép, một số loại răng giả); không mang được thiết bị hồi sức vào phòng chụp; thời gian chụp lâu, không thích hợp cho cấp cứu; ảnh xương, vôi hoá kém hơn chụp cắt lớp; máy ồn, phải đeo nút tai; chi phí cao.
| Tiêu chí | Cộng hưởng từ (MRI) | Cắt lớp (CT) |
|---|---|---|
| Nguồn | Từ trường và sóng vô tuyến | Tia X |
| An toàn | Không có bức xạ ion hoá | Có liều tia X |
| Ảnh mô mềm | Tốt hơn nhiều | Kém hơn |
| Xương, vôi hoá | Kém hơn | Phù hợp hơn |
| Thời gian chụp | Khoảng 10 đến 30 phút | Khoảng 5 đến 15 phút |
| Tiếng ồn | Lớn, cần bảo vệ tai | Nhẹ |
| Chi phí | Cao | Thấp hơn |
Lưu ý · An toàn trong phòng chụp
Dự án
Dự án: Chọn cách chụp phù hợp
Mục tiêu: trình bày được ưu điểm, nhược điểm của chụp cộng hưởng từ, so sánh với chụp cắt lớp, X-quang và siêu âm, rồi đề xuất cách chụp phù hợp cho từng tình huống. Hình thức: báo cáo trên giấy A0 hoặc bản trình chiếu, làm theo nhóm.
- Tìm hiểu (sách, trang tin của bệnh viện) cấu tạo và quy trình chụp cộng hưởng từ; ghi lại các quy định an toàn của phòng chụp.
- Lập bảng so sánh bốn kĩ thuật X-quang, cắt lớp, siêu âm, cộng hưởng từ theo: tác nhân vật lí, ảnh thu được, mức an toàn, thời gian, chi phí.
- Với mỗi tình huống, chọn kĩ thuật và giải thích: nghi gãy xương cổ tay; theo dõi thai nhi; chấn thương sọ não cấp cứu; đau khớp gối kéo dài ở vận động viên; người có máy tạo nhịp tim cần chụp não.
- Trình bày trước lớp và trả lời câu hỏi của các nhóm khác.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Proton trong máy cộng hưởng từ
Bật từ trường mạnh để các proton định hướng, chỉnh tần số sóng vô tuyến rồi phát xung: chỉ khi tần số bằng tần số Larmor mới có cộng hưởng. Quan sát các mô hồi phục nhanh chậm khác nhau, rồi bật cuộn gradient để chọn từng lát.
Chưa có từ trường ngoài: mỗi proton như một nam châm rất nhỏ nhưng trục của chúng hướng hỗn loạn, nên phát xung sóng vô tuyến cũng không thu được gì. Hãy bật từ trường mạnh.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Nguyên lí chụp cộng hưởng từ dựa trên hiện tượng nào?
Bài 2
Tần số Larmor của proton là
Bài 3
Hiện tượng cộng hưởng từ hạt nhân xảy ra khi
Bài 4
Tần số Larmor của proton là f=γ̄B với γ̄=42,58 MHz/T. Máy chụp có B=1,5 T phải phát sóng vô tuyến tần số bao nhiêu megahéc để có cộng hưởng?
Bài 5
Trong máy cộng hưởng từ, cuộn gradient làm từ trường ở hai lát cắt chênh nhau 2 mT. Tần số Larmor của hai lát chênh nhau bao nhiêu kilôhéc? Lấy γ̄=42,58 MHz/T.
Bài 6
Nối mỗi bộ phận của máy chụp cộng hưởng từ với vai trò của nó.
Bài 7
Vì sao ảnh cộng hưởng từ phân biệt được các mô khác nhau?
Bài 8
Chọn tất cả các ưu điểm của chụp cộng hưởng từ.
Bài 9
Trong những trường hợp nào nên chọn chụp cắt lớp thay cho chụp cộng hưởng từ?
Bài 10
Vì sao chụp cộng hưởng từ được coi là an toàn hơn chụp cắt lớp?
Ghi nhớ
- Chụp cộng hưởng từ tạo ảnh độ phân giải cao nhờ từ trường mạnh và sóng vô tuyến, dựa trên hiện tượng cộng hưởng từ hạt nhân của proton hydrogen.
- Trong từ trường mạnh, trục proton định hướng theo từ trường và quay quanh phương của nó với tần số Larmor (f=γ̄B, γ̄≈42,58 MHz/T).
- Sóng vô tuyến có tần số bằng tần số Larmor gây cộng hưởng; khi ngắt sóng, proton hồi phục và phát sóng vô tuyến, thời gian hồi phục khác nhau ở mỗi mô tạo nên độ tương phản.
- Máy gồm nam châm tạo từ trường mạnh, cuộn gradient, bộ phát và bộ thu sóng vô tuyến; MRI an toàn, ảnh mô mềm rất tốt nhưng chụp lâu, ồn, đắt và cấm kim loại.