Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 9. Hiệu ứng quang điện và năng lượng của photon

Chiếu ánh sáng hồ quang vào một tấm kẽm tích điện âm, tấm kẽm mất dần điện tích; chắn chùm sáng bằng một tấm thuỷ tinh, hiện tượng dừng lại ngay, dù ánh sáng vẫn rất mạnh. Mô hình sóng ánh sáng không giải thích được điều này. Einstein đã giải thích nó bằng một ý tưởng táo bạo: ánh sáng gồm những hạt năng lượng gọi là photon.

Em sẽ học được

  • Mô tả được thí nghiệm về hiện tượng quang điện và nêu được hiện tượng quang điện là bằng chứng cho tính chất hạt của bức xạ điện từ.
  • Nêu được khái niệm photon và tính được năng lượng photon ε=hf=hc/λ.
  • Giải thích được hiện tượng quang điện dựa trên năng lượng photon và công thoát; tính được giới hạn quang điện λ₀=hc/A.
  • Vận dụng được công thức Einstein hf=A+W đmax và hệ thức eU h =W đmax; giải thích được vì sao W đmax không phụ thuộc cường độ chùm sáng còn dòng quang điện bão hoà tỉ lệ với cường độ chùm sáng.

Hiện tượng quang điện

Thí nghiệm Hertz: gắn một tấm kẽm tích điện âm lên cần của một tĩnh điện kế, kim tĩnh điện kế lệch một góc. Chiếu vào tấm kẽm chùm sáng do hồ quang phát ra (có chứa tia tử ngoại) thì góc lệch của kim giảm dần: tấm kẽm mất bớt điện tích âm, tức là electron đã bị bật ra khỏi tấm kẽm. Chắn chùm sáng hồ quang bằng một tấm thuỷ tinh (hấp thụ mạnh tia tử ngoại) thì hiện tượng không xảy ra.

Định nghĩa · Hiện tượng quang điện

Hiện tượng ánh sáng (bức xạ điện từ) thích hợp làm bật electron ra khỏi bề mặt kim loại gọi là hiện tượng quang điện (hiệu ứng quang điện ngoài). Các electron bật ra gọi là quang electron (electron quang điện).

Thí nghiệm với nhiều kim loại cho thấy: với mỗi kim loại, ánh sáng chỉ gây ra hiện tượng quang điện khi bước sóng λ của nó không lớn hơn một giá trị λ₀ gọi là giới hạn quang điện của kim loại đó. Với ánh sáng có λ>λ₀, dù chùm sáng mạnh đến đâu cũng không có electron nào bật ra. Theo mô hình sóng, chùm sáng càng mạnh thì truyền càng nhiều năng lượng cho electron, nên phải làm electron bật ra; mô hình sóng không giải thích được giới hạn quang điện.

Năng lượng của photon

Năm 1900, Planck giả thuyết rằng lượng năng lượng mà mỗi lần một nguyên tử hay phân tử hấp thụ hay phát xạ có giá trị hoàn toàn xác định, gọi là lượng tử năng lượng, bằng hf, trong đó f là tần số của ánh sáng bị hấp thụ hay được phát ra, h=6,625·10 mũ trừ 34 J·s là hằng số Planck. Năm 1905, Einstein phát triển giả thuyết này thành thuyết lượng tử ánh sáng.

Định lí · Thuyết lượng tử ánh sáng (photon)

Ánh sáng được tạo thành bởi các hạt gọi là photon. Với mỗi ánh sáng đơn sắc có tần số f, các photon đều giống nhau, mỗi photon mang năng lượng ε=hf=hc/λ. Trong chân không, photon bay với tốc độ c=3·10 mũ 8 m/s dọc theo các tia sáng. Mỗi lần một nguyên tử hay phân tử phát xạ hoặc hấp thụ ánh sáng thì chúng phát ra hoặc hấp thụ một photon. Photon chỉ tồn tại ở trạng thái chuyển động; không có photon đứng yên.

Năng lượng photon rất nhỏ nên thường được đo bằng electronvôn: 1 eV =1,6·10 mũ trừ 19 J. Chùm sáng càng mạnh thì càng có nhiều photon, nhưng năng lượng của mỗi photon chỉ phụ thuộc tần số (bước sóng) của ánh sáng.

Năng lượng photon của một số bức xạ (giá trị gần đúng)
Bức xạBước sóngNăng lượng photon
Sóng vô tuyếntrên 1 mmdưới 1,2·10 mũ trừ 3 eV
Tia hồng ngoại760 nm đến 1 mmcỡ 10 mũ trừ 3 eV đến 1,6 eV
Ánh sáng nhìn thấy380 nm đến 760 nm1,6 eV đến 3,3 eV
Tia tử ngoại10 nm đến 380 nm3,3 eV đến 124 eV
Tia X10 mũ trừ 11 m đến 10 mũ trừ 8 mcỡ 124 eV đến 124 keV

Giải thích hiện tượng quang điện

Theo Einstein, hiện tượng quang điện xảy ra khi một electron trong kim loại hấp thụ trọn vẹn năng lượng của một photon. Muốn bứt ra khỏi kim loại, electron phải thực hiện một công để thắng lực liên kết, gọi là công thoát A; công thoát phụ thuộc bản chất kim loại. Phần năng lượng còn lại trở thành động năng ban đầu của electron; động năng ban đầu lớn nhất khi electron ở ngay bề mặt kim loại và không mất năng lượng trên đường ra.

Định lí · Công thức Einstein về hiện tượng quang điện

hf=hc/λ=A+W đmax trong đó A là công thoát của kim loại, W đmax =1/2mv 0max mũ 2 là động năng ban đầu cực đại của quang electron, m=9,1·10 mũ trừ 31 kg là khối lượng electron.
  • Giới hạn quang điện: electron chỉ bật ra khi ε lớn hơn hoặc bằng A, tức là hc/λ lớn hơn hoặc bằng A, hay λ nhỏ hơn hoặc bằng λ₀ với λ₀=hc/A. Một photon có năng lượng nhỏ hơn A không giúp được electron bứt ra, dù có bao nhiêu photon như vậy.
  • Động năng ban đầu cực đại W đmax =hf trừ A chỉ phụ thuộc tần số (bước sóng) của ánh sáng kích thích và bản chất kim loại, không phụ thuộc cường độ chùm sáng.
  • Số quang electron bật ra mỗi giây tỉ lệ với số photon tới mỗi giây, tức tỉ lệ với cường độ chùm sáng kích thích (với ánh sáng có λ nhỏ hơn hoặc bằng λ₀).
Giới hạn quang điện của một số kim loại
Kim loạiλ₀ (μm)Kim loạiλ₀ (μm)
Bạc0,26Canxi0,43
Đồng0,30Natri0,50
Kẽm0,35Kali0,55
Nhôm0,36Xesi0,58

Các kim loại thông thường (bạc, đồng, kẽm, nhôm) có giới hạn quang điện trong vùng tử ngoại; các kim loại kiềm và kiềm thổ (canxi, natri, kali, xesi) có giới hạn quang điện trong vùng ánh sáng nhìn thấy. Vì thế ánh sáng nhìn thấy không gây ra hiện tượng quang điện ở tấm kẽm trong thí nghiệm Hertz, còn tia tử ngoại thì có.

Tế bào quang điện. Hiệu điện thế hãm và dòng quang điện bão hoà

Tế bào quang điện là một bình chân không có catot (K) phủ kim loại cần nghiên cứu và anot (A). Chiếu ánh sáng thích hợp vào catot và đặt hiệu điện thế U AK giữa anot và catot, các quang electron chạy về anot tạo thành dòng quang điện, đo bằng micrôampe kế.

  • Khi U AK đủ lớn, mọi quang electron bật ra đều về được anot: cường độ dòng quang điện đạt giá trị bão hoà I bh =n e e, với n e là số quang electron bật ra khỏi catot mỗi giây. I bh tỉ lệ với cường độ chùm sáng kích thích.
  • Khi U AK <0, điện trường cản các electron. Dòng quang điện triệt tiêu khi U AK = trừ U h; U h gọi là hiệu điện thế hãm. Khi đó cả electron nhanh nhất cũng bị đẩy lại: eU h =W đmax =1/2mv 0max mũ 2 .
  • Với cùng một ánh sáng, tăng cường độ chùm sáng thì I bh tăng nhưng U h không đổi; giảm bước sóng ánh sáng thì U h tăng.

Ghi chú · Ý nghĩa

Hiện tượng quang điện là bằng chứng cho tính chất hạt của bức xạ điện từ: ánh sáng trao năng lượng cho electron theo từng phần hf chứ không liên tục. Hiện tượng này được ứng dụng trong tế bào quang điện, cảm biến ánh sáng, một số thiết bị đo ánh sáng rất yếu.

Dự án

Dự án: Khảo sát dòng quang điện

Mục tiêu: đo đặc trưng vôn – ampe của một tế bào quang điện, xác định hiệu điện thế hãm và dòng quang điện bão hoà với ánh sáng có màu khác nhau. Dụng cụ: hộp thí nghiệm tế bào quang điện (catot phủ hợp kim nhạy sáng, che kín ánh sáng ngoài), các đèn LED đỏ, lục, lam, nguồn điện một chiều, biến trở, micrôampe kế, vôn kế, dây nối.

  1. Lắp mạch: tế bào quang điện mắc nối tiếp với micrôampe kế và biến trở, vôn kế đo U AK. Giải thích vì sao khi tăng biến trở thì U AK giảm.
  2. Lần lượt chiếu đèn LED đỏ, lục, lam, giữ U AK trong khoảng 3 V đến 9 V; ghi số chỉ micrôampe kế với mỗi màu.
  3. Dùng đèn LED lục hoặc lam, điều chỉnh để micrôampe kế chỉ 0 và ghi U AK; rồi tăng dần U AK qua ít nhất 6 giá trị, đến khi hai lần đo cuối cường độ dòng điện hầu như không đổi.
  4. Vẽ đồ thị I theo U AK, xác định U h và I bh; tính W đmax =eU h và v 0max. Lặp lại với chùm sáng mạnh hơn (đặt đèn gần hơn) và so sánh.

Ghi chú · Báo cáo

Nộp bảng số liệu, đồ thị đặc trưng vôn – ampe, các giá trị U h, I bh tìm được, và nhận xét: màu ánh sáng ảnh hưởng thế nào đến U h, độ sáng ảnh hưởng thế nào đến I bh; so sánh với công thức Einstein.

Khám phá

Tế bào quang điện ảo

Chọn kim loại làm catot, thay đổi bước sóng ánh sáng, số photon tới mỗi giây và hiệu điện thế U AK. Bật đèn, đếm electron bật ra, tới anot hoặc bị đẩy về catot, và theo dõi điểm làm việc trên đường đặc trưng vôn – ampe.

Tế bào quang điện

nguồn sáng 400 nm (nhìn thấy)K (Kẽm)AU_AK = 1 V

Electron bật ra: 0 · tới anot: 0 · quay về catot: 0

Kim loại làm catot
400 nm
4·10¹³
1 V
−3−2−112U_AK (V)I (μA)

Mô hình: mỗi photon tới catot làm bật ra một electron (khi ε ≥ A). Ở U_AK = 1 V, I ≈ 0 μA.

Mỗi photon có năng lượng ε=hc/λ≈3,11 eV, công thoát của kẽm là A≈3,55 eV. Vì ε<A (bước sóng 400 nm lớn hơn giới hạn quang điện λ₀=350 nm) nên không electron nào bật ra, dù tăng số photon tới bao nhiêu.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Giới hạn quang điện của đồng là 0,30 μm, của kẽm là 0,35 μm. Tính công thoát electron của mỗi kim loại theo J và eV. Lấy h=6,625·10 mũ trừ 34 J·s, c=3·10 mũ 8 m/s.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Chiếu bức xạ có bước sóng 0,25 μm vào một tấm đồng (λ₀=0,30 μm). Tính động năng ban đầu cực đại, tốc độ ban đầu cực đại của quang electron và hiệu điện thế hãm.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một tế bào quang điện có catot phủ hợp kim Sb – Cs. Chiếu ánh sáng xanh lam vào catot thì đo được hiệu điện thế hãm U h =0,8 V và dòng quang điện bão hoà I bh =3,2 μA. Tính tốc độ ban đầu cực đại của quang electron và số electron bật ra khỏi catot mỗi giây.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Hiện tượng quang điện là hiện tượng

Bài 2

Tính năng lượng của một photon ánh sáng có bước sóng 0,5 μm (theo đơn vị 10 mũ trừ 19 J). Lấy h=6,625·10 mũ trừ 34 J·s, c=3·10 mũ 8 m/s.

Bài 3

Năng lượng photon ở câu trên bằng bao nhiêu electronvôn (làm tròn đến hai chữ số thập phân)? Lấy 1 eV =1,6·10 mũ trừ 19 J.

Đơn vị:eV

Bài 4

Một kim loại có công thoát electron A=3,975·10 mũ trừ 19 J. Giới hạn quang điện của kim loại đó là bao nhiêu micrômét?

Đơn vị:μm

Bài 5

Chiếu ánh sáng tím có bước sóng 0,40 μm lần lượt vào các tấm kim loại sau. Chọn tất cả các kim loại xảy ra hiện tượng quang điện (dùng bảng giới hạn quang điện trong bài).

Bài 6

Chiếu bức xạ tử ngoại có bước sóng 0,20 μm vào một tấm bạc có giới hạn quang điện 0,26 μm. Tính hiệu điện thế hãm (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Đơn vị:V

Bài 7

Hiệu điện thế hãm của một tế bào quang điện là 1,5 V. Tính tốc độ ban đầu cực đại của quang electron (theo đơn vị 10 mũ 5 m/s, làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Bài 8

Giữ nguyên bước sóng ánh sáng kích thích (nhỏ hơn giới hạn quang điện) và tăng cường độ chùm sáng chiếu vào catot. Khi đó

Bài 9

Dòng quang điện bão hoà trong một tế bào quang điện là 4,8 μA. Mỗi giây có bao nhiêu quang electron bật ra khỏi catot (theo đơn vị 10 mũ 13)?

Bài 10

Nối mỗi kết quả thí nghiệm với cách giải thích bằng thuyết photon.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 11

Hiện tượng quang điện là bằng chứng cho

Ghi nhớ

  • Hiện tượng quang điện: ánh sáng thích hợp làm bật electron ra khỏi bề mặt kim loại; nó chỉ xảy ra khi λ nhỏ hơn hoặc bằng λ₀.
  • Ánh sáng gồm các photon, mỗi photon mang năng lượng ε=hf=hc/λ; 1 eV =1,6·10 mũ trừ 19 J.
  • Công thức Einstein: hf=A+W đmax; giới hạn quang điện λ₀=hc/A.
  • Hiệu điện thế hãm: eU h =W đmax =1/2mv 0max mũ 2, không phụ thuộc cường độ chùm sáng.
  • Dòng quang điện bão hoà I bh =n e e tỉ lệ với cường độ chùm sáng kích thích.
  • Hiện tượng quang điện là bằng chứng cho tính chất hạt của bức xạ điện từ.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ