Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 3 · Chuyên đề

Bài 10. Lưỡng tính sóng hạt

Giao thoa và nhiễu xạ cho thấy ánh sáng là sóng, còn hiện tượng quang điện cho thấy ánh sáng gồm các hạt photon. Năm 1924, Louis de Broglie đặt câu hỏi ngược lại: nếu ánh sáng là sóng mà lại có tính chất hạt, thì các hạt vật chất như electron có thể có tính chất sóng không?

Em sẽ học được

  • Nêu được ánh sáng có lưỡng tính sóng hạt và các hiện tượng thể hiện mỗi tính chất.
  • Phát biểu được giả thuyết de Broglie; tính được bước sóng de Broglie λ=h/p=h/mv.
  • Mô tả và giải thích được hiện tượng nhiễu xạ electron như là bằng chứng cho tính chất sóng của hạt.
  • Giải thích được vì sao không quan sát được tính chất sóng của các vật thông thường.

Lưỡng tính sóng hạt của ánh sáng

  • Các hiện tượng giao thoa, nhiễu xạ ánh sáng chỉ giải thích được khi coi ánh sáng là sóng: ánh sáng có tính chất sóng.
  • Hiện tượng quang điện chỉ giải thích được khi coi ánh sáng gồm các photon mang năng lượng ε=hf: ánh sáng có tính chất hạt.

Định lí · Lưỡng tính sóng hạt

Ánh sáng vừa có tính chất sóng, vừa có tính chất hạt. Ta nói ánh sáng có lưỡng tính sóng hạt. Trong mỗi hiện tượng, ánh sáng thường thể hiện rõ một trong hai tính chất: bức xạ có bước sóng càng ngắn (photon có năng lượng càng lớn) thì tính chất hạt càng rõ (đâm xuyên, làm phát quang, ion hoá, gây hiện tượng quang điện); bước sóng càng dài thì tính chất sóng càng rõ (dễ quan sát giao thoa, nhiễu xạ).

Photon không có khối lượng nghỉ nhưng mang động lượng. Photon của ánh sáng có bước sóng λ có động lượng p=hf/c=h/λ.

Giả thuyết de Broglie

Định nghĩa · Sóng de Broglie

Lưỡng tính sóng hạt là tính chất chung của mọi vật chất. Mỗi hạt chuyển động có động lượng p=mv đều gắn với một sóng có bước sóng λ=h/p=h/mv, gọi là bước sóng de Broglie của hạt, trong đó h=6,625·10 mũ trừ 34 J·s là hằng số Planck.

Với cùng tốc độ, vật có khối lượng càng lớn thì bước sóng de Broglie càng nhỏ. Electron có khối lượng rất nhỏ (9,1·10 mũ trừ 31 kg) nên bước sóng của nó đủ lớn để quan sát được tính chất sóng. Một electron được tăng tốc từ trạng thái nghỉ bởi hiệu điện thế U có 1/2mv mũ 2 =eU, nên:

p= căn bậc hai của 2meU, λ=h/(căn bậc hai của 2meU)

Với U=100 V, λ≈1,23·10 mũ trừ 10 m, cỡ khoảng cách giữa các nguyên tử trong tinh thể và cỡ bước sóng của tia X.

Ghi chú · Vì sao không thấy tính chất sóng của các vật quanh ta?

Một con báo khối lượng 50 kg chạy với tốc độ 72 km/h có bước sóng de Broglie chỉ khoảng 6,6·10 mũ trừ 37 m, nhỏ hơn kích thước hạt nhân rất nhiều lần. Không có khe hay vật cản nào đủ nhỏ để thấy sóng này nhiễu xạ, nên với các vật vĩ mô ta chỉ thấy tính chất hạt.

Nhiễu xạ và giao thoa electron

Năm 1927, Davisson và Germer chiếu chùm electron vào một tinh thể niken và thấy các electron bị tán xạ mạnh theo những hướng xác định, giống như tia X bị nhiễu xạ trên tinh thể. Cùng thời gian đó, G. P. Thomson cho chùm electron đi qua một lá kim loại rất mỏng và thu được trên màn ảnh các vòng tròn đồng tâm sáng tối xen kẽ, giống hệt ảnh nhiễu xạ của tia X. Bước sóng tính từ ảnh nhiễu xạ đúng bằng bước sóng h/p của de Broglie.

Định lí · Bằng chứng cho tính chất sóng của hạt

Hiện tượng nhiễu xạ electron chứng tỏ electron có tính chất sóng. Về sau, người ta cũng quan sát được nhiễu xạ của neutron, nguyên tử và cả phân tử, khẳng định giả thuyết de Broglie.

Trong thí nghiệm hai khe với electron, người ta bắn electron yếu đến mức mỗi lần chỉ có một electron đi qua. Mỗi electron tới màn tạo ra một chấm sáng ở một vị trí ngẫu nhiên, như một hạt. Nhưng khi rất nhiều electron đã tới, các chấm sáng dày đặc ở những dải cách đều và thưa ở giữa chúng: vân giao thoa hiện ra với khoảng vân i=λD/a, như giao thoa của sóng có bước sóng de Broglie.

Ứng dụng: kính hiển vi electron dùng chùm electron thay cho ánh sáng. Bước sóng của electron nhỏ hơn bước sóng ánh sáng nhìn thấy hàng chục nghìn lần, nên kính hiển vi electron phân biệt được những chi tiết rất nhỏ, cỡ nanômét hoặc nhỏ hơn.

Dự án

Dự án: Kính hiển vi electron và bước sóng de Broglie

Mục tiêu: tìm hiểu vì sao kính hiển vi electron nhìn được những vật mà kính hiển vi quang học không nhìn được. Phương tiện: tài liệu tra cứu trên mạng hoặc thư viện, máy tính cầm tay, giấy A0 hoặc bản trình chiếu; nếu có, một bút laser và một khe hẹp (hoặc sợi tóc) để quan sát nhiễu xạ ánh sáng.

  1. Chiếu bút laser qua sợi tóc lên tường, quan sát vân nhiễu xạ của ánh sáng; chụp ảnh và mô tả.
  2. Tìm hiểu ảnh nhiễu xạ electron qua lá kim loại mỏng (thí nghiệm Thomson) và so sánh với ảnh nhiễu xạ tia X.
  3. Tính bước sóng de Broglie của electron được tăng tốc bởi 10 kV và 100 kV (bỏ qua hiệu ứng tương đối tính) và so sánh với bước sóng ánh sáng lục 550 nm.
  4. Tìm ba ảnh chụp bằng kính hiển vi electron (virus, tinh thể, bề mặt vật liệu) và ghi kích thước chi tiết nhỏ nhất thấy được trong mỗi ảnh.

Ghi chú · Báo cáo

Mỗi nhóm trình bày tối đa 5 phút: ảnh vân nhiễu xạ ánh sáng, bảng so sánh bước sóng, các ảnh hiển vi electron và giải thích vì sao bước sóng càng nhỏ thì nhìn được chi tiết càng nhỏ.

Khám phá

Bắn từng electron qua hai khe

Bắn từng electron, rồi hàng trăm electron qua hai khe. Quan sát các chấm sáng ngẫu nhiên dần tạo thành vân giao thoa. Thay đổi hiệu điện thế tăng tốc để thấy bước sóng và khoảng vân thay đổi, và che một khe để so sánh.

Giao thoa electron qua hai khe

−0,6 mm00,6 mmSố electron tới màn: 0Mô hình: hai khe cách nhau a = 1 μm, màn cách khe D = 1 m.
100 V
Khe

Bước sóng de Broglie của electron: λ=h/(căn bậc hai của 2meU)≈0,123 nm. Bắn electron để bắt đầu.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một chùm electron có tốc độ mỗi electron là v=25000 m/s. Xác định bước sóng de Broglie của mỗi electron. Lấy m=9,1·10 mũ trừ 31 kg.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một con báo khối lượng 50 kg chạy với tốc độ 72 km/h. Xác định bước sóng de Broglie của con báo và so sánh với bước sóng của electron ở ví dụ trên.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Electron được tăng tốc từ trạng thái nghỉ bởi hiệu điện thế 150 V. Tính bước sóng de Broglie của electron. Lấy e=1,6·10 mũ trừ 19 C.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Chọn tất cả các hiện tượng chứng tỏ ánh sáng có tính chất sóng.

Bài 2

Tính bước sóng de Broglie của một electron chuyển động với tốc độ 2·10 mũ 6 m/s (theo đơn vị 10 mũ trừ 10 m).

Bài 3

Một proton (khối lượng 1,67·10 mũ trừ 27 kg) chuyển động với tốc độ 10 mũ 5 m/s. Bước sóng de Broglie của nó là bao nhiêu (theo đơn vị 10 mũ trừ 12 m)?

Bài 4

Một quả bóng khối lượng 50 g bay với tốc độ 40 m/s. Bước sóng de Broglie của quả bóng là bao nhiêu (theo đơn vị 10 mũ trừ 34 m)?

Bài 5

Electron được tăng tốc từ trạng thái nghỉ bởi hiệu điện thế 50 V. Tính bước sóng de Broglie của electron (theo nm, làm tròn đến ba chữ số thập phân).

Đơn vị:nm

Bài 6

Tăng hiệu điện thế tăng tốc electron lên 4 lần (electron xuất phát từ trạng thái nghỉ). Bước sóng de Broglie của electron

Bài 7

Hiện tượng nhiễu xạ electron qua lá kim loại mỏng là bằng chứng cho

Bài 8

Tính động lượng của một photon ánh sáng có bước sóng 0,6625 μm (theo đơn vị 10 mũ trừ 27 kg·m/s).

Bài 9

Electron phải có tốc độ bao nhiêu để bước sóng de Broglie của nó bằng 0,1 nm (theo đơn vị 10 mũ 6 m/s)?

Bài 10

Trong thí nghiệm hai khe, electron được bắn tới từng hạt một. Điều nào mô tả đúng kết quả trên màn?

Bài 11

Vì sao không quan sát được tính chất sóng của một quả bóng đang bay?

Ghi nhớ

  • Ánh sáng có lưỡng tính sóng hạt: giao thoa, nhiễu xạ thể hiện tính chất sóng; hiện tượng quang điện thể hiện tính chất hạt.
  • Photon có động lượng p=h/λ.
  • Mọi hạt chuyển động có bước sóng de Broglie λ=h/p=h/mv; electron tăng tốc bởi U: λ=h/(căn bậc hai của 2meU).
  • Nhiễu xạ và giao thoa electron là bằng chứng cho tính chất sóng của hạt.
  • Vật vĩ mô có bước sóng de Broglie quá nhỏ nên không quan sát được tính chất sóng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ