Chuyên đề 3 · Chuyên đề
Bài 10. Lưỡng tính sóng hạt
Giao thoa và nhiễu xạ cho thấy ánh sáng là sóng, còn hiện tượng quang điện cho thấy ánh sáng gồm các hạt photon. Năm 1924, Louis de Broglie đặt câu hỏi ngược lại: nếu ánh sáng là sóng mà lại có tính chất hạt, thì các hạt vật chất như electron có thể có tính chất sóng không?
Em sẽ học được
- Nêu được ánh sáng có lưỡng tính sóng hạt và các hiện tượng thể hiện mỗi tính chất.
- Phát biểu được giả thuyết de Broglie; tính được bước sóng de Broglie λ=h/p=h/mv.
- Mô tả và giải thích được hiện tượng nhiễu xạ electron như là bằng chứng cho tính chất sóng của hạt.
- Giải thích được vì sao không quan sát được tính chất sóng của các vật thông thường.
Lưỡng tính sóng hạt của ánh sáng
- Các hiện tượng giao thoa, nhiễu xạ ánh sáng chỉ giải thích được khi coi ánh sáng là sóng: ánh sáng có tính chất sóng.
- Hiện tượng quang điện chỉ giải thích được khi coi ánh sáng gồm các photon mang năng lượng ε=hf: ánh sáng có tính chất hạt.
Định lí · Lưỡng tính sóng hạt
Photon không có khối lượng nghỉ nhưng mang động lượng. Photon của ánh sáng có bước sóng λ có động lượng p=hf/c=h/λ.
Giả thuyết de Broglie
Định nghĩa · Sóng de Broglie
Với cùng tốc độ, vật có khối lượng càng lớn thì bước sóng de Broglie càng nhỏ. Electron có khối lượng rất nhỏ (9,1·10 mũ trừ 31 kg) nên bước sóng của nó đủ lớn để quan sát được tính chất sóng. Một electron được tăng tốc từ trạng thái nghỉ bởi hiệu điện thế U có 1/2mv mũ 2 =eU, nên:
Với U=100 V, λ≈1,23·10 mũ trừ 10 m, cỡ khoảng cách giữa các nguyên tử trong tinh thể và cỡ bước sóng của tia X.
Ghi chú · Vì sao không thấy tính chất sóng của các vật quanh ta?
Nhiễu xạ và giao thoa electron
Năm 1927, Davisson và Germer chiếu chùm electron vào một tinh thể niken và thấy các electron bị tán xạ mạnh theo những hướng xác định, giống như tia X bị nhiễu xạ trên tinh thể. Cùng thời gian đó, G. P. Thomson cho chùm electron đi qua một lá kim loại rất mỏng và thu được trên màn ảnh các vòng tròn đồng tâm sáng tối xen kẽ, giống hệt ảnh nhiễu xạ của tia X. Bước sóng tính từ ảnh nhiễu xạ đúng bằng bước sóng h/p của de Broglie.
Định lí · Bằng chứng cho tính chất sóng của hạt
Trong thí nghiệm hai khe với electron, người ta bắn electron yếu đến mức mỗi lần chỉ có một electron đi qua. Mỗi electron tới màn tạo ra một chấm sáng ở một vị trí ngẫu nhiên, như một hạt. Nhưng khi rất nhiều electron đã tới, các chấm sáng dày đặc ở những dải cách đều và thưa ở giữa chúng: vân giao thoa hiện ra với khoảng vân i=λD/a, như giao thoa của sóng có bước sóng de Broglie.
Ứng dụng: kính hiển vi electron dùng chùm electron thay cho ánh sáng. Bước sóng của electron nhỏ hơn bước sóng ánh sáng nhìn thấy hàng chục nghìn lần, nên kính hiển vi electron phân biệt được những chi tiết rất nhỏ, cỡ nanômét hoặc nhỏ hơn.
Dự án
Dự án: Kính hiển vi electron và bước sóng de Broglie
Mục tiêu: tìm hiểu vì sao kính hiển vi electron nhìn được những vật mà kính hiển vi quang học không nhìn được. Phương tiện: tài liệu tra cứu trên mạng hoặc thư viện, máy tính cầm tay, giấy A0 hoặc bản trình chiếu; nếu có, một bút laser và một khe hẹp (hoặc sợi tóc) để quan sát nhiễu xạ ánh sáng.
- Chiếu bút laser qua sợi tóc lên tường, quan sát vân nhiễu xạ của ánh sáng; chụp ảnh và mô tả.
- Tìm hiểu ảnh nhiễu xạ electron qua lá kim loại mỏng (thí nghiệm Thomson) và so sánh với ảnh nhiễu xạ tia X.
- Tính bước sóng de Broglie của electron được tăng tốc bởi 10 kV và 100 kV (bỏ qua hiệu ứng tương đối tính) và so sánh với bước sóng ánh sáng lục 550 nm.
- Tìm ba ảnh chụp bằng kính hiển vi electron (virus, tinh thể, bề mặt vật liệu) và ghi kích thước chi tiết nhỏ nhất thấy được trong mỗi ảnh.
Ghi chú · Báo cáo
Khám phá
Bắn từng electron qua hai khe
Bắn từng electron, rồi hàng trăm electron qua hai khe. Quan sát các chấm sáng ngẫu nhiên dần tạo thành vân giao thoa. Thay đổi hiệu điện thế tăng tốc để thấy bước sóng và khoảng vân thay đổi, và che một khe để so sánh.
Giao thoa electron qua hai khe
Bước sóng de Broglie của electron: λ=h/(căn bậc hai của 2meU)≈0,123 nm. Bắn electron để bắt đầu.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/11 bài
Bài 1
Chọn tất cả các hiện tượng chứng tỏ ánh sáng có tính chất sóng.
Bài 2
Tính bước sóng de Broglie của một electron chuyển động với tốc độ 2·10 mũ 6 m/s (theo đơn vị 10 mũ trừ 10 m).
Bài 3
Một proton (khối lượng 1,67·10 mũ trừ 27 kg) chuyển động với tốc độ 10 mũ 5 m/s. Bước sóng de Broglie của nó là bao nhiêu (theo đơn vị 10 mũ trừ 12 m)?
Bài 4
Một quả bóng khối lượng 50 g bay với tốc độ 40 m/s. Bước sóng de Broglie của quả bóng là bao nhiêu (theo đơn vị 10 mũ trừ 34 m)?
Bài 5
Electron được tăng tốc từ trạng thái nghỉ bởi hiệu điện thế 50 V. Tính bước sóng de Broglie của electron (theo nm, làm tròn đến ba chữ số thập phân).
Bài 6
Tăng hiệu điện thế tăng tốc electron lên 4 lần (electron xuất phát từ trạng thái nghỉ). Bước sóng de Broglie của electron
Bài 7
Hiện tượng nhiễu xạ electron qua lá kim loại mỏng là bằng chứng cho
Bài 8
Tính động lượng của một photon ánh sáng có bước sóng 0,6625 μm (theo đơn vị 10 mũ trừ 27 kg·m/s).
Bài 9
Electron phải có tốc độ bao nhiêu để bước sóng de Broglie của nó bằng 0,1 nm (theo đơn vị 10 mũ 6 m/s)?
Bài 10
Trong thí nghiệm hai khe, electron được bắn tới từng hạt một. Điều nào mô tả đúng kết quả trên màn?
Bài 11
Vì sao không quan sát được tính chất sóng của một quả bóng đang bay?
Ghi nhớ
- Ánh sáng có lưỡng tính sóng hạt: giao thoa, nhiễu xạ thể hiện tính chất sóng; hiện tượng quang điện thể hiện tính chất hạt.
- Photon có động lượng p=h/λ.
- Mọi hạt chuyển động có bước sóng de Broglie λ=h/p=h/mv; electron tăng tốc bởi U: λ=h/(căn bậc hai của 2meU).
- Nhiễu xạ và giao thoa electron là bằng chứng cho tính chất sóng của hạt.
- Vật vĩ mô có bước sóng de Broglie quá nhỏ nên không quan sát được tính chất sóng.