Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 10. Định luật Charles

Một quả bóng bay để trong phòng máy lạnh trông hơi xẹp, mang ra ngoài trời nắng một lúc lại căng phồng lên. Lượng khí trong bóng không đổi, áp suất bên trong gần bằng áp suất khí quyển, chỉ có nhiệt độ thay đổi. Thể tích khí phụ thuộc nhiệt độ theo quy luật nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được thế nào là quá trình đẳng áp.
  • Mô tả được thí nghiệm khảo sát mối liên hệ giữa thể tích và nhiệt độ của khí khi áp suất không đổi.
  • Phát biểu và vận dụng được định luật Charles: V/T= hằng số.
  • Vẽ được đường đẳng áp và giải thích được ý nghĩa của độ không tuyệt đối.

Quá trình đẳng áp. Thí nghiệm

Định nghĩa · Quá trình đẳng áp

Quá trình biến đổi trạng thái của một khối lượng khí xác định trong đó áp suất được giữ không đổi gọi là quá trình đẳng áp.

Thí nghiệm: một lượng khí được nhốt trong xi lanh bằng một pít-tông có thể chuyển động tự do, nên áp suất khí luôn bằng áp suất bên ngoài và không đổi. Đun nóng (hoặc làm lạnh) khí từ từ, đọc nhiệt độ trên nhiệt kế và thể tích trên thang chia của xi lanh ở nhiều thời điểm rồi tính tỉ số V/T.

Một bộ số đo mẫu ở áp suất không đổi: tỉ số V/T không đổi.
t (°C)T (K)V (cm³)V/T (cm³/K)
2730030,00,100
4732032,00,100
7735035,00,100
12740040,00,100

Định luật Charles

Định lí · Định luật Charles

Khi giữ áp suất của một khối lượng khí xác định không đổi thì thể tích của khí tỉ lệ thuận với nhiệt độ tuyệt đối của nó: V/T=hằng số. Với hai trạng thái 1 và 2 của cùng một lượng khí ở cùng áp suất: V₁/T₁=V₂/T₂.

Lưu ý · Phải dùng nhiệt độ tuyệt đối

Trong định luật Charles, T là nhiệt độ theo thang Kelvin: T=t+273. Thể tích không tỉ lệ với nhiệt độ Celsius: đun khí từ 10 °C lên 20 °C thì thể tích chỉ tăng 293/283≈1,035 lần, không phải gấp đôi.

Theo mô hình động học phân tử: khi nhiệt độ tăng, phân tử chuyển động nhanh hơn và va chạm lên thành bình mạnh hơn, thường xuyên hơn. Muốn áp suất không đổi thì mật độ phân tử phải giảm, tức thể tích khí phải tăng: pít-tông bị đẩy ra.

Đường đẳng áp và độ không tuyệt đối

Đường biểu diễn sự biến thiên của thể tích theo nhiệt độ khi áp suất không đổi gọi là đường đẳng áp. Trong hệ toạ độ (V,T), đường đẳng áp là một đường thẳng mà nếu kéo dài sẽ đi qua gốc toạ độ. Ứng với các áp suất khác nhau của cùng một lượng khí có các đường đẳng áp khác nhau: ở cùng nhiệt độ, áp suất lớn hơn thì thể tích nhỏ hơn, nên đường đẳng áp ở dưới ứng với áp suất lớn hơn.

Nếu vẽ thể tích theo nhiệt độ Celsius t, ta cũng được một đường thẳng. Kéo dài đường thẳng này về phía nhiệt độ thấp, nó cắt trục nhiệt độ tại t≈ âm 273 °C, dù thí nghiệm được làm ở áp suất nào: V=V₀(1+t/273), với V₀ là thể tích ở 0 °C.

Định nghĩa · Độ không tuyệt đối

Nhiệt độ âm 273,15 °C (trong tính toán lấy âm 273 °C) mà tại đó, theo định luật Charles, thể tích khí lí tưởng bằng 0 gọi là độ không tuyệt đối. Kelvin chọn nhiệt độ này làm số 0 của thang nhiệt độ tuyệt đối: 0 K. Không thể đạt tới độ không tuyệt đối; thực tế mọi khí đều hoá lỏng trước khi tới đó.

Khám phá

Đun khí dưới pít-tông tự do

Kéo thanh nhiệt độ để đun nóng hoặc làm lạnh khí, bấm "Ghi số đo" ở ít nhất 3 nhiệt độ. Trên đồ thị V theo t, đường thẳng kéo dài (nét đứt) cắt trục nhiệt độ ở đâu? Đổi sang trục T (K) và thử thêm áp suất 2·10 mũ 5 Pa.

t = 25 °C (T = 298 K), V = 29,8 cm³

10203040−273−1000100200V (cm³)t (°C)
25 °C
Áp suất giữ không đổi
Trục nhiệt độ

Đã ghi 0 số đo ở áp suất này. Đun nóng hoặc làm lạnh khí đến các nhiệt độ khác nhau và ghi ít nhất 3 số đo.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một lượng khí có thể tích 6 lít ở 27 °C được đun nóng đẳng áp đến 77 °C. Tính thể tích của khí lúc sau.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Ở áp suất không đổi, một lượng khí có thể tích 273 cm³ ở 0 °C. Khi đun nóng, cứ tăng 1 °C thì thể tích tăng thêm 1 cm³. Hỏi theo quy luật này, ở nhiệt độ nào thể tích khí bằng 0?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Quá trình biến đổi trạng thái của một lượng khí xác định trong đó áp suất được giữ không đổi gọi là

Bài 2

Một lượng khí có thể tích 3 lít ở 27 °C được đun nóng đẳng áp đến 127 °C. Thể tích khí lúc sau là bao nhiêu lít?

Đơn vị:lít

Bài 3

Đun nóng đẳng áp một lượng khí từ 27 °C thì thể tích của nó tăng thêm 10%. Nhiệt độ lúc sau của khí là bao nhiêu độ C?

Đơn vị:°C

Bài 4

Trong hệ toạ độ (V,T), đường đẳng áp của một lượng khí lí tưởng là

Bài 5

Trên cùng hệ toạ độ (V,T) có hai đường đẳng áp của cùng một lượng khí, ứng với áp suất p₁ và p₂. Đường p₁ dốc hơn đường p₂. Kết luận nào đúng?

Bài 6

Đun nóng đẳng áp một lượng khí, nhiệt độ tăng thêm 3 K thì thể tích tăng thêm 1% so với thể tích ban đầu. Nhiệt độ ban đầu của khí là bao nhiêu kelvin?

Đơn vị:K

Bài 7

Một quả bóng bay chứa 2,0 lít khí ở 27 °C. Đưa bóng ra ngoài nắng, khí trong bóng nóng lên đến 47 °C. Coi áp suất khí trong bóng không đổi. Thể tích của bóng lúc đó là bao nhiêu lít (làm tròn đến hàng phần trăm)?

Đơn vị:lít

Bài 8

Kéo dài đường biểu diễn thể tích theo nhiệt độ Celsius của một lượng khí ở áp suất không đổi, nó cắt trục nhiệt độ tại

Ghi nhớ

  • Quá trình đẳng áp: áp suất không đổi.
  • Định luật Charles: V/T= hằng số, hay V₁/T₁=V₂/T₂, với T tính bằng kelvin.
  • Đường đẳng áp trong hệ (V,T) là đường thẳng kéo dài qua gốc toạ độ; đường ở dưới ứng với áp suất lớn hơn.
  • Độ không tuyệt đối: 0 K = âm 273 °C, nhiệt độ mà tại đó (theo định luật Charles) thể tích khí lí tưởng bằng 0.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ