Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 11. Phương trình trạng thái của khí lí tưởng

Một quả bóng thám không được bơm khí ở mặt đất rồi thả lên cao. Càng lên cao, áp suất khí quyển càng giảm và nhiệt độ cũng giảm. Cả ba đại lượng p, V, T của khí trong bóng cùng thay đổi, không còn đại lượng nào giữ không đổi. Làm sao tính được thể tích của bóng ở độ cao đó?

Em sẽ học được

  • Từ định luật Boyle và định luật Charles, rút ra được phương trình trạng thái pV/T= hằng số.
  • Nêu được quá trình đẳng tích và hệ thức p/T= hằng số.
  • Viết và vận dụng được phương trình Clapeyron pV=nRT, với R=8,31 J/(mol.K).

Phương trình trạng thái của khí lí tưởng

Xét một khối lượng khí chuyển từ trạng thái 1 (p₁,V₁,T₁) sang trạng thái 2 (p₂,V₂,T₂). Ta có thể cho khí đi qua một trạng thái trung gian 1′ (p₂,V′,T₁): trước hết nén đẳng nhiệt ở T₁ đến áp suất p₂, sau đó đun nóng đẳng áp ở p₂ đến T₂.

  1. Đẳng nhiệt 1 → 1′ (định luật Boyle): p₁V₁=p₂V′, nên V′=p₁V₁/p₂.
  2. Đẳng áp 1′ → 2 (định luật Charles): V′/T₁=V₂/T₂, nên V′=V₂T₁/T₂.
  3. Cho hai biểu thức của V′ bằng nhau: p₁V₁/p₂=V₂T₁/T₂, tức p₁V₁/T₁=p₂V₂/T₂.

Định lí · Phương trình trạng thái của khí lí tưởng

Với một khối lượng khí xác định: pV/T=hằng số hay p₁V₁/T₁=p₂V₂/T₂.

Phương trình này liên hệ cả ba thông số trạng thái nên được gọi là phương trình trạng thái. Nó đúng cho khí lí tưởng (và gần đúng cho khí thực ở điều kiện thường), vì được rút ra từ các định luật của khí lí tưởng.

Quá trình đẳng tích

Định nghĩa · Quá trình đẳng tích

Quá trình biến đổi trạng thái của một khối lượng khí xác định trong đó thể tích được giữ không đổi gọi là quá trình đẳng tích.

Cho V₁=V₂ trong phương trình trạng thái, ta được: p/T=hằng số hay p₁/T₁=p₂/T₂. Khi thể tích không đổi, áp suất của khí tỉ lệ thuận với nhiệt độ tuyệt đối. Trong hệ toạ độ (p,T), đường đẳng tích là đường thẳng mà nếu kéo dài sẽ đi qua gốc toạ độ.

Quá trìnhThông số không đổiHệ thứcĐường biểu diễn
Đẳng nhiệtTpV= hằng sốHypebol trong hệ (p,V)
Đẳng áppV/T= hằng sốĐường thẳng qua gốc trong hệ (V,T)
Đẳng tíchVp/T= hằng sốĐường thẳng qua gốc trong hệ (p,T)

Ghi chú · Ứng dụng

Không để bình xịt, bình ga mini hay lốp xe dưới nắng gắt hoặc gần lửa: thể tích bình gần như không đổi, nhiệt độ tăng làm áp suất khí bên trong tăng theo và có thể làm nổ bình.

Phương trình Clapeyron

Hằng số trong pV/T= hằng số tỉ lệ với lượng khí. Ở điều kiện tiêu chuẩn (T₀=273 K, p₀=1,013·10 mũ 5 Pa), 1 mol khí bất kì chiếm thể tích V₀=22,4 lít =0,0224 m³, nên với n mol khí: pV/T=n·p₀V₀/T₀, trong đó p₀V₀/T₀=(1,013·10 mũ 5 ·0,0224)/273≈8,31 (đơn vị J/(mol.K)).

Định lí · Phương trình Clapeyron

Với n mol khí lí tưởng: pV=nRT, trong đó R=8,31 J/(mol.K) là hằng số khí lí tưởng, p tính bằng Pa, V bằng m³, T bằng K.

Số mol: n=m/M=N/(N A), với m là khối lượng khí, M là khối lượng mol, N là số phân tử và N A =6,02·10 mũ 23 mol⁻¹ là số Avogadro. Thay vào: pV=m/MRT.

Lưu ý · Đơn vị

Trong pV=nRT với R=8,31 J/(mol.K), phải dùng đơn vị SI: p (Pa), V (m³; 1 lít =10 mũ trừ 3 m³), T (K). Còn khi dùng p₁V₁/T₁=p₂V₂/T₂, chỉ cần p và V ở hai vế cùng đơn vị, nhưng T luôn phải là nhiệt độ tuyệt đối.

Khám phá

Bảng điều khiển p, V, T

Chọn thông số giữ không đổi, rồi kéo thanh trượt để thay đổi một thông số khác. Quan sát thông số thứ ba và đường biểu diễn quá trình. So sánh pV/T ở trạng thái 1 và trạng thái 2 với nR. Bấm "Lấy trạng thái hiện tại làm trạng thái 1" để nối nhiều quá trình liên tiếp.

T (K)
300
p (kPa)
99,7
V (l)
10
1002003004005102030p (kPa)V (l)12
Quá trình (giữ không đổi)
Lượng khí
10 lít

T không đổi nên pV không đổi (định luật Boyle). Ở cả hai trạng thái, pV/T = 3,32 J/K và 3,32 J/K, đúng bằng nR = 0,4 · 8,31 = 3,32 J/K.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một lượng khí ở 27 °C có áp suất 1 atm và thể tích 6 lít. Nén khí đến thể tích 2 lít thì áp suất là 3,5 atm. Tính nhiệt độ của khí lúc đó.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một phòng học có kích thước 5 m × 4 m × 3 m. Không khí trong phòng ở 27 °C và áp suất 1,0·10 mũ 5 Pa. Tính khối lượng không khí trong phòng, biết khối lượng mol của không khí là 29 g/mol.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Một lượng khí ở 27 °C có áp suất 2 atm và thể tích 15 lít. Nén khí đến thể tích 10 lít đồng thời nhiệt độ tăng lên 127 °C. Áp suất của khí lúc sau là bao nhiêu atm?

Đơn vị:atm

Bài 2

Khí trong một bình kín có áp suất 2 atm ở 27 °C. Để bình ngoài nắng, nhiệt độ khí tăng lên 57 °C. Coi thể tích bình không đổi. Áp suất khí trong bình lúc đó là bao nhiêu atm?

Đơn vị:atm

Bài 3

Tính áp suất của 2 mol khí lí tưởng ở 27 °C chứa trong bình 50 lít (theo kPa). Cho R=8,31 J/(mol.K).

Đơn vị:kPa

Bài 4

Một bình 8,31 lít chứa khí ở áp suất 2·10 mũ 5 Pa và nhiệt độ 27 °C. Tính số mol khí trong bình (làm tròn đến hàng phần trăm).

Đơn vị:mol

Bài 5

Một bình 15 lít chứa khí oxygen (M=32 g/mol) ở 27 °C và áp suất 1,662·10 mũ 5 Pa. Khối lượng oxygen trong bình là bao nhiêu gam?

Đơn vị:g

Bài 6

Ở điều kiện tiêu chuẩn (0 °C, 1,013·10 mũ 5 Pa), 1 mol khí lí tưởng chiếm thể tích bao nhiêu lít? Cho R=8,31 J/(mol.K).

Đơn vị:lít

Bài 7

Trong xi lanh của một động cơ, không khí lúc đầu ở 27 °C, 1 atm, thể tích 20 lít bị nén còn 4 lít và áp suất tăng lên 15 atm. Nhiệt độ của khí sau khi nén là bao nhiêu độ C?

Đơn vị:°C

Bài 8

Đơn vị của hằng số khí lí tưởng R trong phương trình pV=nRT là

Bài 9

Trong hệ toạ độ (p,T), đường đẳng tích của một lượng khí lí tưởng là

Ghi nhớ

  • Phương trình trạng thái của khí lí tưởng: p₁V₁/T₁=p₂V₂/T₂ (một khối lượng khí xác định, T tính bằng K).
  • Quá trình đẳng tích: p/T= hằng số.
  • Phương trình Clapeyron: pV=nRT, R=8,31 J/(mol.K), n=m/M=N/(N A); dùng đơn vị SI.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ