Chương 2 · Lý thuyết
Bài 9. Định luật Boyle
Bịt kín đầu một chiếc bơm tiêm (xi lanh) rồi ấn pít-tông: càng ấn vào, tay càng phải dùng lực mạnh hơn. Không khí bên trong bị nén lại và đẩy ngược pít-tông ra mạnh hơn. Áp suất của khí thay đổi theo thể tích như thế nào? Nhà vật lí Robert Boyle đã trả lời câu hỏi này bằng thí nghiệm từ năm 1662.
Em sẽ học được
- Nêu được các thông số trạng thái của một lượng khí và thế nào là quá trình đẳng nhiệt.
- Mô tả được thí nghiệm khảo sát mối liên hệ giữa áp suất và thể tích của khí khi nhiệt độ không đổi.
- Phát biểu và vận dụng được định luật Boyle: pV= hằng số.
- Vẽ và nhận ra được đường đẳng nhiệt trong hệ toạ độ (p,V).
Trạng thái và quá trình biến đổi trạng thái
Trạng thái của một lượng khí xác định được mô tả bằng ba đại lượng: áp suất p, thể tích V và nhiệt độ tuyệt đối T. Chúng được gọi là các thông số trạng thái. Lượng khí chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác gọi là quá trình biến đổi trạng thái (gọi tắt là quá trình).
Định nghĩa · Quá trình đẳng nhiệt
| Đại lượng | Kí hiệu | Đơn vị SI | Đơn vị thường gặp khác |
|---|---|---|---|
| Áp suất | p | Pa (1 Pa =1 N/m²) | 1 atm =1,013·10 mũ 5 Pa =760 mmHg |
| Thể tích | V | m³ | 1 lít =1 dm³ =10 mũ trừ 3 m³; 1 cm³ =10 mũ trừ 6 m³ |
| Nhiệt độ tuyệt đối | T | K | T (K)=t (°C)+273 |
Định luật Boyle
Thí nghiệm: một lượng khí được nhốt trong xi lanh kín bằng pít-tông, nối với áp kế. Dịch chuyển pít-tông thật chậm để nhiệt độ khí không đổi, đọc thể tích V trên thang chia của xi lanh và áp suất p trên áp kế ở nhiều vị trí, ghi vào bảng rồi tính tích pV.
| Lần đo | V (cm³) | p (10 mũ 5 Pa) | pV (10 mũ 5 Pa·cm³) |
|---|---|---|---|
| 1 | 30 | 1,00 | 30,0 |
| 2 | 25 | 1,20 | 30,0 |
| 3 | 20 | 1,50 | 30,0 |
| 4 | 15 | 2,00 | 30,0 |
| 5 | 12 | 2,50 | 30,0 |
Định lí · Định luật Boyle
Mô hình động học phân tử giải thích định luật này: khi thể tích giảm bao nhiêu lần thì mật độ phân tử tăng bấy nhiêu lần; nhiệt độ không đổi nên mỗi va chạm vẫn mạnh như cũ, còn số va chạm lên thành bình trong mỗi giây tăng bấy nhiêu lần, nên áp suất tăng bấy nhiêu lần.
Đường đẳng nhiệt
Đường biểu diễn sự biến thiên của áp suất theo thể tích khi nhiệt độ không đổi gọi là đường đẳng nhiệt. Trong hệ toạ độ (p,V), vì p=(hằng số)/V nên đường đẳng nhiệt là một nhánh của đường hypebol. Nếu vẽ p theo 1/V thì ta được một đường thẳng đi qua gốc toạ độ.
Ghi chú · Các đường đẳng nhiệt khác nhau
Lưu ý · Chú ý khi tính toán
Khám phá
Xi lanh và đường đẳng nhiệt
Kéo thanh trượt để dịch pít-tông, đọc áp suất trên áp kế rồi bấm "Ghi số đo". Ghi ít nhất 3 số đo ở cùng nhiệt độ để vẽ đường đẳng nhiệt và so sánh tích pV. Đổi sang 400 K để có đường đẳng nhiệt thứ hai, và thử đồ thị p theo 1/V.
V = 30 cm³, p = 1,00·10⁵ Pa, T = 300 K
Đã ghi 0 số đo ở 300 K. Nén hoặc kéo pít-tông đến các thể tích khác nhau và ghi ít nhất 3 số đo để thấy quy luật.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Quá trình đẳng nhiệt là quá trình biến đổi trạng thái của một khối lượng khí xác định trong đó
Bài 2
Một lượng khí có thể tích 2 lít ở áp suất 1,0·10 mũ 5 Pa được nén đẳng nhiệt còn 0,5 lít. Áp suất của khí sau khi nén là bao nhiêu (theo đơn vị 10 mũ 5 Pa)?
Bài 3
Khí trong xi lanh có áp suất 2 atm và thể tích 6 lít. Đẩy pít-tông thật chậm (nhiệt độ không đổi) cho đến khi áp suất tăng lên 3 atm. Thể tích khí lúc đó là bao nhiêu lít?
Bài 4
Trong hệ toạ độ (p,V), đường đẳng nhiệt của một lượng khí lí tưởng là
Bài 5
Trên cùng một hệ toạ độ (p,V) vẽ hai đường đẳng nhiệt của cùng một lượng khí, ứng với nhiệt độ T₁ và T₂; đường T₂ nằm phía trên đường T₁. Kết luận nào đúng?
Bài 6
Nén đẳng nhiệt một lượng khí, thể tích giảm 2 lít thì áp suất tăng lên 1,5 lần. Thể tích ban đầu của khí là bao nhiêu lít?
Bài 7
Một bọt khí ở đáy hồ sâu 10 m nổi lên mặt nước, nhiệt độ không đổi. Thể tích bọt khí tăng bao nhiêu lần? Cho p₀=1,0·10 mũ 5 Pa, ρ=1000 kg/m³, g=10 m/s².
Bài 8
Một quả bóng có thể tích 2 lít chứa không khí ở áp suất 1 atm. Dùng bơm, mỗi lần bơm đưa được 0,1 lít không khí ở áp suất 1 atm vào bóng. Coi thể tích bóng và nhiệt độ không đổi. Sau 20 lần bơm, áp suất khí trong bóng là bao nhiêu atm?
Ghi nhớ
- Các thông số trạng thái của một lượng khí: áp suất p, thể tích V, nhiệt độ tuyệt đối T.
- Định luật Boyle (quá trình đẳng nhiệt): pV= hằng số, hay p₁V₁=p₂V₂.
- Đường đẳng nhiệt trong hệ (p,V) là một nhánh hypebol; đường ở trên ứng với nhiệt độ cao hơn.