Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 9. Định luật Boyle

Bịt kín đầu một chiếc bơm tiêm (xi lanh) rồi ấn pít-tông: càng ấn vào, tay càng phải dùng lực mạnh hơn. Không khí bên trong bị nén lại và đẩy ngược pít-tông ra mạnh hơn. Áp suất của khí thay đổi theo thể tích như thế nào? Nhà vật lí Robert Boyle đã trả lời câu hỏi này bằng thí nghiệm từ năm 1662.

Em sẽ học được

  • Nêu được các thông số trạng thái của một lượng khí và thế nào là quá trình đẳng nhiệt.
  • Mô tả được thí nghiệm khảo sát mối liên hệ giữa áp suất và thể tích của khí khi nhiệt độ không đổi.
  • Phát biểu và vận dụng được định luật Boyle: pV= hằng số.
  • Vẽ và nhận ra được đường đẳng nhiệt trong hệ toạ độ (p,V).

Trạng thái và quá trình biến đổi trạng thái

Trạng thái của một lượng khí xác định được mô tả bằng ba đại lượng: áp suất p, thể tích V và nhiệt độ tuyệt đối T. Chúng được gọi là các thông số trạng thái. Lượng khí chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác gọi là quá trình biến đổi trạng thái (gọi tắt là quá trình).

Định nghĩa · Quá trình đẳng nhiệt

Quá trình biến đổi trạng thái của một khối lượng khí xác định trong đó nhiệt độ được giữ không đổi gọi là quá trình đẳng nhiệt.
Đại lượngKí hiệuĐơn vị SIĐơn vị thường gặp khác
Áp suấtpPa (1 Pa =1 N/m²)1 atm =1,013·10 mũ 5 Pa =760 mmHg
Thể tíchVm³1 lít =1 dm³ =10 mũ trừ 3 m³; 1 cm³ =10 mũ trừ 6 m³
Nhiệt độ tuyệt đốiTKT (K)=t (°C)+273

Định luật Boyle

Thí nghiệm: một lượng khí được nhốt trong xi lanh kín bằng pít-tông, nối với áp kế. Dịch chuyển pít-tông thật chậm để nhiệt độ khí không đổi, đọc thể tích V trên thang chia của xi lanh và áp suất p trên áp kế ở nhiều vị trí, ghi vào bảng rồi tính tích pV.

Một bộ số đo mẫu ở nhiệt độ không đổi: tích pV không đổi.
Lần đoV (cm³)p (10 mũ 5 Pa)pV (10 mũ 5 Pa·cm³)
1301,0030,0
2251,2030,0
3201,5030,0
4152,0030,0
5122,5030,0

Định lí · Định luật Boyle

Khi giữ nhiệt độ của một khối lượng khí xác định không đổi thì áp suất của khí tỉ lệ nghịch với thể tích của nó: pV=hằng số. Với hai trạng thái 1 và 2 của cùng một lượng khí ở cùng nhiệt độ: p₁V₁=p₂V₂.

Mô hình động học phân tử giải thích định luật này: khi thể tích giảm bao nhiêu lần thì mật độ phân tử tăng bấy nhiêu lần; nhiệt độ không đổi nên mỗi va chạm vẫn mạnh như cũ, còn số va chạm lên thành bình trong mỗi giây tăng bấy nhiêu lần, nên áp suất tăng bấy nhiêu lần.

Đường đẳng nhiệt

Đường biểu diễn sự biến thiên của áp suất theo thể tích khi nhiệt độ không đổi gọi là đường đẳng nhiệt. Trong hệ toạ độ (p,V), vì p=(hằng số)/V nên đường đẳng nhiệt là một nhánh của đường hypebol. Nếu vẽ p theo 1/V thì ta được một đường thẳng đi qua gốc toạ độ.

Ghi chú · Các đường đẳng nhiệt khác nhau

Với cùng một lượng khí, ứng với các nhiệt độ khác nhau có các đường đẳng nhiệt khác nhau. Ở cùng thể tích, khí nóng hơn có áp suất lớn hơn, nên đường đẳng nhiệt ở trên ứng với nhiệt độ cao hơn: nếu T₂>T₁ thì đường T₂ nằm phía trên đường T₁.

Lưu ý · Chú ý khi tính toán

Trong p₁V₁=p₂V₂, chỉ cần p₁ và p₂ cùng đơn vị, V₁ và V₂ cùng đơn vị (atm và lít vẫn dùng được), không bắt buộc đổi sang đơn vị SI. Định luật chỉ áp dụng cho một khối lượng khí xác định (không thêm, không bớt khí) và nhiệt độ không đổi.

Khám phá

Xi lanh và đường đẳng nhiệt

Kéo thanh trượt để dịch pít-tông, đọc áp suất trên áp kế rồi bấm "Ghi số đo". Ghi ít nhất 3 số đo ở cùng nhiệt độ để vẽ đường đẳng nhiệt và so sánh tích pV. Đổi sang 400 K để có đường đẳng nhiệt thứ hai, và thử đồ thị p theo 1/V.

V = 30 cm³, p = 1,00·10⁵ Pa, T = 300 K

123410203040p (10⁵ Pa)V (cm³)
30 cm³
Nhiệt độ giữ không đổi
Đồ thị

Đã ghi 0 số đo ở 300 K. Nén hoặc kéo pít-tông đến các thể tích khác nhau và ghi ít nhất 3 số đo để thấy quy luật.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một lượng khí có thể tích 12 lít ở áp suất 1,0·10 mũ 5 Pa được nén đẳng nhiệt đến áp suất 3,0·10 mũ 5 Pa. Tính thể tích của khí sau khi nén.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một bọt khí nổi từ đáy một hồ nước sâu 5 m lên mặt nước. Coi nhiệt độ của bọt khí không đổi. Hỏi thể tích bọt khí tăng bao nhiêu lần? Cho áp suất khí quyển p₀=1,0·10 mũ 5 Pa, khối lượng riêng của nước 1000 kg/m³, g=10 m/s².
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Quá trình đẳng nhiệt là quá trình biến đổi trạng thái của một khối lượng khí xác định trong đó

Bài 2

Một lượng khí có thể tích 2 lít ở áp suất 1,0·10 mũ 5 Pa được nén đẳng nhiệt còn 0,5 lít. Áp suất của khí sau khi nén là bao nhiêu (theo đơn vị 10 mũ 5 Pa)?

Bài 3

Khí trong xi lanh có áp suất 2 atm và thể tích 6 lít. Đẩy pít-tông thật chậm (nhiệt độ không đổi) cho đến khi áp suất tăng lên 3 atm. Thể tích khí lúc đó là bao nhiêu lít?

Đơn vị:lít

Bài 4

Trong hệ toạ độ (p,V), đường đẳng nhiệt của một lượng khí lí tưởng là

Bài 5

Trên cùng một hệ toạ độ (p,V) vẽ hai đường đẳng nhiệt của cùng một lượng khí, ứng với nhiệt độ T₁ và T₂; đường T₂ nằm phía trên đường T₁. Kết luận nào đúng?

Bài 6

Nén đẳng nhiệt một lượng khí, thể tích giảm 2 lít thì áp suất tăng lên 1,5 lần. Thể tích ban đầu của khí là bao nhiêu lít?

Đơn vị:lít

Bài 7

Một bọt khí ở đáy hồ sâu 10 m nổi lên mặt nước, nhiệt độ không đổi. Thể tích bọt khí tăng bao nhiêu lần? Cho p₀=1,0·10 mũ 5 Pa, ρ=1000 kg/m³, g=10 m/s².

Đơn vị:lần

Bài 8

Một quả bóng có thể tích 2 lít chứa không khí ở áp suất 1 atm. Dùng bơm, mỗi lần bơm đưa được 0,1 lít không khí ở áp suất 1 atm vào bóng. Coi thể tích bóng và nhiệt độ không đổi. Sau 20 lần bơm, áp suất khí trong bóng là bao nhiêu atm?

Đơn vị:atm

Ghi nhớ

  • Các thông số trạng thái của một lượng khí: áp suất p, thể tích V, nhiệt độ tuyệt đối T.
  • Định luật Boyle (quá trình đẳng nhiệt): pV= hằng số, hay p₁V₁=p₂V₂.
  • Đường đẳng nhiệt trong hệ (p,V) là một nhánh hypebol; đường ở trên ứng với nhiệt độ cao hơn.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ