Chương 2 · Lý thuyết
Bài 12. Áp suất khí theo mô hình động học phân tử. Quan hệ giữa động năng phân tử và nhiệt độ
Ở bài 8, ta giải thích định tính: áp suất khí là do vô số va chạm của phân tử lên thành bình, và nhiệt độ càng cao thì phân tử chuyển động càng nhanh. Liệu có thể tính được áp suất từ khối lượng và tốc độ của các phân tử không? Và nhiệt độ của khí thật ra cho biết điều gì về các phân tử?
Em sẽ học được
- Giải thích được sự tạo thành áp suất khí từ chuyển động của các phân tử.
- Nêu được công thức p=1/3μmv̅ mũ 2 ̅ và ý nghĩa của các đại lượng trong công thức.
- Rút ra được hệ thức E̅đ=3/2kT và nêu được ý nghĩa của hằng số Boltzmann.
- Vận dụng được các công thức trên để tính áp suất, động năng trung bình và tốc độ của phân tử.
Áp suất khí theo mô hình động học phân tử
Xét N phân tử khí lí tưởng, mỗi phân tử khối lượng m, trong một bình hình lập phương cạnh l. Chọn trục Ox vuông góc với một mặt bên S của bình; một phân tử có thành phần vận tốc v x theo trục này:
- Va chạm đàn hồi với mặt S, phân tử bật lại với trừ v x: động lượng của nó biến thiên một lượng 2mv x, và nó truyền cho thành bình xung lượng 2mv x.
- Phân tử quay lại va chạm mặt S sau thời gian Δt=2l/(v x), nên lực trung bình nó tác dụng lên mặt này là F=(2mv x)/Δt=(mv x mũ 2)/l.
- Cộng lực của N phân tử và chia cho diện tích l mũ 2: p=(Nmv̅ ̅x̅ ̅ mũ 2 ̅)/l mũ 3.
- Chuyển động hỗn loạn nên không có hướng nào được ưu tiên: v̅ ̅x̅ ̅ mũ 2 ̅=v̅ ̅y̅ ̅ mũ 2 ̅=v̅ ̅z̅ ̅ mũ 2 ̅=1/3v̅ mũ 2 ̅. Đặt μ=N/V=N/l mũ 3, ta được công thức dưới đây.
Định lí · Áp suất khí
Gọi E̅đ=1/2mv̅ mũ 2 ̅ là động năng tịnh tiến trung bình của một phân tử, ta có p=2/3μE̅đ: áp suất khí tỉ lệ với mật độ phân tử và với động năng trung bình của phân tử, đúng như mô hình định tính ở bài 8. Căn bậc hai căn bậc hai của (v̅ mũ 2 ̅) cho biết độ lớn điển hình của tốc độ phân tử.
Quan hệ giữa động năng phân tử và nhiệt độ
Với N phân tử trong thể tích V: pV=2/3NE̅đ. Mặt khác, theo phương trình Clapeyron pV=nRT=N/(N A)RT. So sánh hai biểu thức: 2/3NE̅đ=N/(N A)RT⇒E̅đ=3/2·R/(N A)T.
Định lí · Động năng trung bình của phân tử
Ghi chú · Ý nghĩa
Thay E̅đ vào công thức áp suất: p=2/3μ·3/2kT=μkT. Ở cùng nhiệt độ và áp suất, mọi chất khí có cùng mật độ phân tử, nên cùng một thể tích chứa cùng số phân tử (định luật Avogadro).
Khám phá
Tốc độ phân tử và nhiệt độ
Kéo thanh nhiệt độ và đổi chất khí. Quan sát phân bố tốc độ của các phân tử trong bình kín, giá trị căn bậc hai của (v̅ mũ 2 ̅), động năng trung bình và áp suất. Ở cùng nhiệt độ, đại lượng nào giống nhau với mọi chất khí, đại lượng nào khác nhau?
mẫu 1 000 phân tử phân bố lí thuyết căn bậc hai của (v̅ mũ 2 ̅)
- Khối lượng phân tử
- 4,65·10⁻²⁶ kg
- căn bậc hai của (v̅ mũ 2 ̅)
- 517 m/s
- Động năng trung bình E̅đ
- 6,21·10⁻²¹ J
- Áp suất p=1/3μmv̅ mũ 2 ̅
- 103,5 kPa
Bình kín có mật độ phân tử μ = 2,5·10²⁵ m⁻³ không đổi. Đường phân bố (phân bố Maxwell) chỉ để minh hoạ, không thuộc nội dung cần học.
Ở 300 K, mỗi phân tử Nitrogen (N₂) có tốc độ khác nhau, nhưng trung bình bình phương tốc độ là v̅ mũ 2 ̅≈ 267 000 m²/s² (mẫu 1 000 phân tử cho 252 000 m²/s²). Động năng trung bình E̅đ=3/2kT = 6,21·10⁻²¹ J chỉ phụ thuộc nhiệt độ: đổi chất khí, E̅đ giữ nguyên còn tốc độ thay đổi. Tăng T thì phân bố dời sang phải, dẹt ra, và áp suất tăng tỉ lệ với T.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Theo mô hình động học phân tử, áp suất của khí lí tưởng là
Bài 2
Tính động năng tịnh tiến trung bình của phân tử khí ở 127 °C (theo đơn vị 10 mũ trừ 21 J). Cho k=1,38·10 mũ trừ 23 J/K.
Bài 3
Khí đang ở 27 °C. Phải nung nóng khí đến bao nhiêu độ C để động năng tịnh tiến trung bình của phân tử tăng gấp đôi?
Bài 4
Tính căn bậc hai của (v̅ mũ 2 ̅) của phân tử oxygen (M=32 g/mol) ở 27 °C (theo m/s, làm tròn đến hàng đơn vị). Cho R=8,31 J/(mol.K).
Bài 5
Một chất khí có khối lượng riêng 1,2 kg/m³ và căn bậc hai của (v̅ mũ 2 ̅)=500 m/s. Áp suất của khí là bao nhiêu kPa?
Bài 6
Hai bình chứa khí hydrogen (M=2 g/mol) và khí oxygen (M=32 g/mol) ở cùng nhiệt độ. Phát biểu nào đúng?
Bài 7
Ở cùng nhiệt độ, căn bậc hai của (v̅ mũ 2 ̅) của phân tử hydrogen (M=2 g/mol) lớn gấp bao nhiêu lần của phân tử oxygen (M=32 g/mol)?
Bài 8
Không khí ở 27 °C có áp suất 1,0·10 mũ 5 Pa. Tính mật độ phân tử μ (số phân tử trong 1 m³), theo đơn vị 10 mũ 25 m⁻³ (làm tròn đến hàng phần trăm). Cho k=1,38·10 mũ trừ 23 J/K.
Bài 9
Hằng số Boltzmann k liên hệ với hằng số khí R và số Avogadro N A theo hệ thức
Ghi nhớ
- Áp suất khí: p=1/3μmv̅ mũ 2 ̅=1/3ρv̅ mũ 2 ̅=2/3μE̅đ.
- Động năng tịnh tiến trung bình của phân tử: E̅đ=3/2kT, tỉ lệ với nhiệt độ tuyệt đối và như nhau với mọi chất khí ở cùng nhiệt độ.
- Hằng số Boltzmann k=R/(N A)≈1,38·10 mũ trừ 23 J/K; v̅ mũ 2 ̅=3kT/m=3RT/M.