Chương 2 · Luyện tập
Bài 13. Bài tập về khí lí tưởng
Chương này đã cho ta các định luật của chất khí, phương trình trạng thái và mô hình động học phân tử. Bài này luyện cách chọn đúng định luật cho từng quá trình, nối nhiều quá trình liên tiếp, và chuyển một chuỗi biến đổi trạng thái giữa các đồ thị p–V, p–T, V–T.
Em sẽ học được
- Nhận ra quá trình (đẳng nhiệt, đẳng áp, đẳng tích) từ đề bài hoặc từ đồ thị và chọn đúng hệ thức.
- Giải được bài toán biến đổi trạng thái qua một hay nhiều quá trình, dùng phương trình trạng thái để kiểm tra.
- Vận dụng được phương trình Clapeyron pV=nRT và các hệ thức p=1/3ρv̅ mũ 2 ̅, E̅đ=3/2kT.
Tóm tắt kiến thức
| Quá trình | Hệ thức | Đường biểu diễn |
|---|---|---|
| Đẳng nhiệt (T không đổi) | p₁V₁=p₂V₂ | Hypebol trong hệ (p,V); đường thẳng vuông góc với trục OT trong hệ (p,T) và (V,T) |
| Đẳng áp (p không đổi) | V₁/T₁=V₂/T₂ | Đường thẳng kéo dài qua gốc toạ độ trong hệ (V,T); đường thẳng song song với trục OV trong hệ (p,V) |
| Đẳng tích (V không đổi) | p₁/T₁=p₂/T₂ | Đường thẳng kéo dài qua gốc toạ độ trong hệ (p,T); đường thẳng vuông góc với trục OV trong hệ (p,V) |
| Bất kì (khối lượng khí không đổi) | p₁V₁/T₁=p₂V₂/T₂ | Tuỳ từng quá trình |
- Phương trình Clapeyron: pV=nRT, với n=m/M=N/(N A), R=8,31 J/(mol.K), N A =6,02·10 mũ 23 mol⁻¹.
- Áp suất khí theo mô hình động học phân tử: p=1/3μmv̅ mũ 2 ̅=1/3ρv̅ mũ 2 ̅.
- Động năng tịnh tiến trung bình của phân tử: E̅đ=3/2kT, với k=R/(N A)=1,38·10 mũ trừ 23 J/K.
Phương pháp giải
- Xác định lượng khí đang xét (khối lượng không đổi hay thay đổi, như khi bơm thêm hoặc xả bớt khí).
- Liệt kê các thông số của từng trạng thái: (p₁,V₁,T₁), (p₂,V₂,T₂), ...; đổi nhiệt độ ra kelvin, T=t+273.
- Nhận ra quá trình nối hai trạng thái (thông số nào không đổi) và viết hệ thức tương ứng; nếu cả ba thông số đều thay đổi, dùng phương trình trạng thái.
- Với chuỗi nhiều quá trình, giải lần lượt từng quá trình: trạng thái cuối của quá trình trước là trạng thái đầu của quá trình sau.
- Kiểm tra kết quả: pV/T phải như nhau ở mọi trạng thái của cùng một lượng khí.
Lưu ý · Chú ý đơn vị
Đọc và chuyển đồ thị trạng thái
Mỗi điểm trên đồ thị là một trạng thái; mỗi đoạn đường là một quá trình. Để vẽ lại một chuỗi quá trình sang hệ toạ độ khác, hãy tìm đủ p, V, T của các trạng thái đầu và cuối, đánh dấu chúng trong hệ toạ độ mới, rồi nối bằng đúng dạng đường của từng quá trình.
Ghi chú · Ví dụ nhận dạng
Khám phá
Giải bài toán chuyển trạng thái trên đồ thị
Chọn một bài. Kéo điểm trạng thái (màu cam) dọc đường quá trình nét đứt, hoặc dùng phím mũi tên, tới giá trị đề bài cho. Khi tới nơi, tự tính đại lượng được hỏi rồi bấm Kiểm tra. Làm xong, đổi hệ toạ độ p–V, p–T, V–T để xem cùng chuỗi biến đổi được vẽ thế nào.
Trạng thái 1: p₁=100 kPa, V₁=12 lít, T₁=300 K.
- Nén đẳng nhiệt đến V₂=4 lít. Tính p₂.
- Đun nóng đẳng áp đến T₃=600 K. Tính V₃.
| Trạng thái | p (kPa) | V (lít) | T (K) |
|---|---|---|---|
| 1 | 100 | 12 | 300 |
| 2 | ? | 12 | 300 |
Kéo điểm trạng thái dọc đường đẳng nhiệt (nét đứt) tới V=4 lít.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/12 bài
Bài 1
Nén đẳng nhiệt một lượng khí từ thể tích 6 lít xuống 4 lít thì áp suất tăng thêm 0,75 atm. Tính áp suất ban đầu của khí (theo atm).
Bài 2
Một lượng khí có thể tích 10 lít ở 27 °C được đun nóng đẳng áp đến 127 °C. Tính thể tích khí lúc sau (theo lít, làm tròn đến hàng phần trăm).
Bài 3
Một bình kín chứa khí ở 27 °C và áp suất 2 atm. Đun nóng bình đến 87 °C (bỏ qua sự nở của bình). Áp suất khí trong bình lúc đó là bao nhiêu atm?
Bài 4
Trong phòng thí nghiệm, người ta điều chế được 40 cm³ khí hydrogen ở áp suất 750 mmHg và nhiệt độ 27 °C. Tính thể tích của lượng khí đó ở điều kiện tiêu chuẩn (760 mmHg, 0 °C), theo cm³, làm tròn đến hàng phần mười.
Bài 5
Một bình dung tích 10 lít chứa khí oxygen (M=32 g/mol) ở 27 °C, áp suất 1,5·10 mũ 5 Pa. Tính khối lượng khí oxygen trong bình (theo g, làm tròn đến hàng phần mười). Cho R=8,31 J/(mol.K).
Bài 6
Một lượng khí ở trạng thái 1 có p₁=2 atm, V₁=3 lít, T₁=300 K. Khí được nén đẳng nhiệt đến 1,5 lít, sau đó đun nóng đẳng tích đến 450 K. Tính áp suất cuối cùng p₃ (theo atm).
Bài 7
Trong hệ toạ độ (p,T), đường biểu diễn nào sau đây là đường đẳng tích của một lượng khí xác định?
Bài 8
Trong hệ toạ độ (p,V), một chu trình gồm: đoạn thẳng đứng 1 → 2 (p tăng), đoạn thẳng nằm ngang 2 → 3 (V tăng), và cung hypebol 3 → 1. Các quá trình 1 → 2, 2 → 3, 3 → 1 lần lượt là
Bài 9
Nối mỗi quá trình của một lượng khí xác định với hệ thức đúng.
Bài 10
Tính động năng tịnh tiến trung bình của một phân tử khí ở 87 °C, theo đơn vị 10 mũ trừ 21 J (làm tròn đến hàng phần trăm). Cho k=1,38·10 mũ trừ 23 J/K.
Bài 11
Một khối khí có khối lượng riêng ρ=1,25 kg/m³ và áp suất p=1,0·10 mũ 5 Pa. Tính căn bậc hai của (v̅ mũ 2 ̅) (căn bậc hai của trung bình bình phương tốc độ phân tử), theo m/s, làm tròn đến hàng đơn vị.
Bài 12
Khí ở 27 °C. Phải đun nóng khí đến nhiệt độ nào để động năng tịnh tiến trung bình của phân tử tăng gấp đôi?
Ghi nhớ
- Nhận ra thông số không đổi để chọn hệ thức: đẳng nhiệt pV= hằng số, đẳng áp V/T= hằng số, đẳng tích p/T= hằng số; cả ba thay đổi thì dùng pV/T= hằng số.
- Chuỗi nhiều quá trình: giải lần lượt từng quá trình và kiểm tra pV/T như nhau ở mọi trạng thái.
- Chuyển đồ thị: tìm đủ p, V, T của mỗi trạng thái rồi nối bằng đúng dạng đường của từng quá trình.
- Luôn dùng nhiệt độ tuyệt đối T=t+273; trong pV=nRT dùng đơn vị SI.