Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 14. Từ trường

Năm 1820, khi đóng mạch điện trong một buổi giảng, Hans Christian Oersted nhận thấy kim la bàn đặt gần dây dẫn bỗng quay lệch đi. Dòng điện chạy trong dây đã tác dụng lực lên kim nam châm giống như một nam châm khác. Vậy quanh dòng điện có gì, và làm sao biết kim nam châm sẽ quay về phía nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được từ trường là trường lực gây ra bởi dòng điện hoặc nam châm, và cách nhận biết từ trường bằng kim nam châm thử.
  • Nêu được định nghĩa và các tính chất của đường sức từ; mô tả được từ phổ bằng mạt sắt.
  • Vẽ được đường sức từ của nam châm thẳng, của dòng điện thẳng dài và của ống dây có dòng điện chạy qua.
  • Vận dụng được quy tắc nắm tay phải để xác định chiều đường sức từ.

Tương tác từ và từ trường

Hai nam châm đặt gần nhau thì hút hoặc đẩy nhau. Thí nghiệm Oersted cho thấy dòng điện cũng tác dụng lực lên kim nam châm, nam châm tác dụng lực lên dây dẫn có dòng điện, và hai dây dẫn có dòng điện cũng hút hoặc đẩy nhau. Tương tác giữa nam châm với nam châm, giữa dòng điện với nam châm và giữa dòng điện với dòng điện đều gọi là tương tác từ; lực tương tác đó gọi là lực từ. Từ trường cũng tác dụng lực từ lên các hạt mang điện đang chuyển động (chúng tạo thành dòng điện), còn điện tích đứng yên thì không chịu lực từ.

Định nghĩa · Từ trường

Từ trường là trường lực gây ra bởi dòng điện hoặc nam châm. Đó là một dạng vật chất tồn tại xung quanh dòng điện hoặc nam châm, mà biểu hiện cụ thể là lực từ tác dụng lên một dòng điện hay một nam châm khác đặt trong nó.

Để nhận biết từ trường, ta dùng một kim nam châm nhỏ đặt cân bằng trên một trục (kim nam châm thử). Ở chỗ có từ trường, kim bị lực từ làm quay và nằm cân bằng theo một hướng xác định. Người ta quy ước: hướng của từ trường tại một điểm là hướng Nam – Bắc của kim nam châm thử nằm cân bằng tại điểm đó (từ cực Nam sang cực Bắc của kim). Từ trường tại mỗi điểm được đặc trưng bằng vectơ cảm ứng từ vectơ B có hướng là hướng của từ trường; độ lớn của vectơ B sẽ được định nghĩa ở bài sau.

Ghi chú · Từ trường đều

Từ trường mà vectơ cảm ứng từ tại mọi điểm đều như nhau (cùng hướng, cùng độ lớn) gọi là từ trường đều. Từ trường trong khoảng giữa hai cực của một nam châm chữ U và trong lòng một ống dây dài có dòng điện là gần đúng từ trường đều.

Đường sức từ

Rắc mạt sắt lên tấm bìa đặt trên nam châm rồi gõ nhẹ: các mạt sắt bị nhiễm từ, xếp thành những đường cong nối từ cực này sang cực kia. Hình ảnh đó gọi là từ phổ; nó cho ta hình ảnh trực quan về từ trường.

Định nghĩa · Đường sức từ

Đường sức từ là những đường vẽ trong không gian có từ trường sao cho tiếp tuyến tại mỗi điểm có phương trùng với phương của từ trường tại điểm đó. Chiều của đường sức từ tại mỗi điểm là chiều của từ trường (chiều của vectơ B) tại điểm đó.
  • Qua mỗi điểm trong từ trường chỉ vẽ được một đường sức từ, nên các đường sức từ không cắt nhau.
  • Các đường sức từ là những đường cong khép kín (hoặc vô hạn ở hai đầu). Bên ngoài nam châm, đường sức từ đi ra ở cực Bắc và đi vào ở cực Nam.
  • Nơi từ trường mạnh, đường sức từ được vẽ mau (sít nhau); nơi từ trường yếu, đường sức từ được vẽ thưa.
  • Đường sức từ của từ trường đều là những đường thẳng song song, cách đều nhau.

Từ trường của dòng điện. Quy tắc nắm tay phải

Với dòng điện thẳng dài, đường sức từ là những đường tròn đồng tâm nằm trong các mặt phẳng vuông góc với dây dẫn, tâm nằm trên dây. Càng xa dây, từ trường càng yếu nên các đường tròn càng thưa.

Định lí · Quy tắc nắm tay phải (dòng điện thẳng)

Giơ ngón cái của bàn tay phải hướng theo chiều dòng điện, khum bốn ngón tay kia xung quanh dây dẫn thì chiều từ cổ tay đến các ngón tay là chiều của đường sức từ.

Trên hình vẽ, dây dẫn vuông góc với mặt phẳng hình vẽ được kí hiệu ⊙ khi dòng điện hướng ra phía người đọc và ⊗ khi dòng điện hướng vào trong. Với dòng điện ⊙, đường sức từ là các đường tròn ngược chiều kim đồng hồ; với dòng điện ⊗, cùng chiều kim đồng hồ.

Ống dây (gồm nhiều vòng dây quấn sát nhau) có dòng điện chạy qua tạo ra từ trường giống từ trường của một nam châm thẳng: bên ngoài ống, đường sức từ đi ra ở một đầu (cực Bắc) và đi vào ở đầu kia (cực Nam); trong lòng ống dây dài, đường sức từ là những đường thẳng song song cách đều, từ trường ở đó là từ trường đều.

Định lí · Quy tắc nắm tay phải (vòng dây, ống dây)

Khum bàn tay phải sao cho chiều từ cổ tay đến các ngón tay trùng với chiều dòng điện chạy qua các vòng dây, khi đó ngón cái choãi ra chỉ chiều của đường sức từ trong lòng vòng dây hoặc ống dây.
M

Câu 1/8. Dây dẫn thẳng dài vuông góc với mặt phẳng hình vẽ, dòng điện hướng ra (⊙). Cảm ứng từ tại điểm M (sang phải so với dây) hướng thế nào?

Dùng quy tắc nắm tay phải rồi chọn hướng của cảm ứng từ.

Lưu ý · Đừng nhầm hai cách dùng

Với dây thẳng, ngón cái chỉ dòng điện và các ngón khum chỉ đường sức. Với vòng dây và ống dây thì ngược lại: các ngón khum theo dòng điện, ngón cái chỉ đường sức trong lòng ống (cũng là hướng ra cực Bắc).

Khám phá

Kim nam châm thử quanh dòng điện

Kéo kim nam châm thử (hoặc chọn nó rồi dùng phím mũi tên) đi quanh dây dẫn và quanh ống dây, quan sát cực Bắc (đầu đỏ) xoay theo đường sức từ. Bấm "Đảo chiều dòng điện" và dự đoán trước bằng quy tắc nắm tay phải xem kim sẽ quay thế nào. Bật "Nhiều kim nam châm" để thấy từ trường trong lòng ống dây gần như đều.

Dòng điện
⊙: dòng điện hướng ra khỏi mặt phẳng hình vẽ; ⊗: dòng điện hướng vào mặt phẳng hình vẽ.

Cực Bắc (đầu đỏ) của kim nam châm thử chỉ chéo lên bên trái; từ trường ở đây yếu. Dòng điện đi ra khỏi mặt phẳng hình vẽ (⊙): đường sức từ là những đường tròn đồng tâm quanh dây, chiều ngược chiều kim đồng hồ. Ngón cái tay phải chỉ chiều dòng điện thì bốn ngón khum lại chỉ chiều đường sức từ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một dây dẫn thẳng dài vuông góc với mặt phẳng trang giấy, dòng điện chạy từ ngoài vào trong trang giấy (⊗). Điểm M nằm ngay bên phải dây. Kim nam châm thử đặt tại M có cực Bắc chỉ hướng nào?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một ống dây đặt nằm ngang. Nhìn từ đầu bên phải của ống, dòng điện trong các vòng dây chạy ngược chiều kim đồng hồ. Đầu nào của ống dây là cực Bắc?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Từ trường không tác dụng lực từ lên vật nào sau đây đặt trong nó?

Bài 2

Phát biểu nào sau đây về đường sức từ là không đúng?

Bài 3

Đường sức từ của dòng điện chạy trong dây dẫn thẳng dài có dạng

Bài 4

Dây dẫn thẳng dài vuông góc với mặt phẳng hình vẽ, dòng điện hướng ra phía người đọc (⊙). Điểm N nằm ngay phía trên dây. Cảm ứng từ vectơ B tại N hướng

Bài 5

Nhìn vào đầu A của một ống dây, thấy dòng điện trong các vòng dây chạy cùng chiều kim đồng hồ. Đầu A của ống dây là

Bài 6

Từ trường đều (gần đúng) tồn tại ở những nơi nào sau đây?

Bài 7

Người ta quy ước hướng của từ trường tại một điểm là hướng nào của kim nam châm thử nằm cân bằng tại điểm đó?

Bài 8

Trên hình vẽ đường sức từ quanh một dây dẫn thẳng dài, khoảng cách giữa các đường tròn liên tiếp tăng dần khi ra xa dây. Điều đó cho biết

Ghi nhớ

  • Từ trường là trường lực gây ra bởi dòng điện hoặc nam châm; nó tác dụng lực từ lên nam châm, dòng điện và hạt mang điện chuyển động đặt trong nó.
  • Hướng của từ trường tại một điểm là hướng từ cực Nam sang cực Bắc của kim nam châm thử nằm cân bằng tại đó.
  • Đường sức từ có tiếp tuyến chỉ phương của từ trường, không cắt nhau, khép kín, mau ở nơi từ trường mạnh.
  • Dòng điện thẳng: ngón cái tay phải theo dòng điện, các ngón khum chỉ đường sức (đường tròn đồng tâm).
  • Ống dây: các ngón khum theo dòng điện trong các vòng dây, ngón cái chỉ đường sức trong lòng ống, cũng là hướng ra cực Bắc.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ