Chương 3 · Lý thuyết
Bài 14. Từ trường
Năm 1820, khi đóng mạch điện trong một buổi giảng, Hans Christian Oersted nhận thấy kim la bàn đặt gần dây dẫn bỗng quay lệch đi. Dòng điện chạy trong dây đã tác dụng lực lên kim nam châm giống như một nam châm khác. Vậy quanh dòng điện có gì, và làm sao biết kim nam châm sẽ quay về phía nào?
Em sẽ học được
- Nêu được từ trường là trường lực gây ra bởi dòng điện hoặc nam châm, và cách nhận biết từ trường bằng kim nam châm thử.
- Nêu được định nghĩa và các tính chất của đường sức từ; mô tả được từ phổ bằng mạt sắt.
- Vẽ được đường sức từ của nam châm thẳng, của dòng điện thẳng dài và của ống dây có dòng điện chạy qua.
- Vận dụng được quy tắc nắm tay phải để xác định chiều đường sức từ.
Tương tác từ và từ trường
Hai nam châm đặt gần nhau thì hút hoặc đẩy nhau. Thí nghiệm Oersted cho thấy dòng điện cũng tác dụng lực lên kim nam châm, nam châm tác dụng lực lên dây dẫn có dòng điện, và hai dây dẫn có dòng điện cũng hút hoặc đẩy nhau. Tương tác giữa nam châm với nam châm, giữa dòng điện với nam châm và giữa dòng điện với dòng điện đều gọi là tương tác từ; lực tương tác đó gọi là lực từ. Từ trường cũng tác dụng lực từ lên các hạt mang điện đang chuyển động (chúng tạo thành dòng điện), còn điện tích đứng yên thì không chịu lực từ.
Định nghĩa · Từ trường
Để nhận biết từ trường, ta dùng một kim nam châm nhỏ đặt cân bằng trên một trục (kim nam châm thử). Ở chỗ có từ trường, kim bị lực từ làm quay và nằm cân bằng theo một hướng xác định. Người ta quy ước: hướng của từ trường tại một điểm là hướng Nam – Bắc của kim nam châm thử nằm cân bằng tại điểm đó (từ cực Nam sang cực Bắc của kim). Từ trường tại mỗi điểm được đặc trưng bằng vectơ cảm ứng từ vectơ B có hướng là hướng của từ trường; độ lớn của vectơ B sẽ được định nghĩa ở bài sau.
Ghi chú · Từ trường đều
Đường sức từ
Rắc mạt sắt lên tấm bìa đặt trên nam châm rồi gõ nhẹ: các mạt sắt bị nhiễm từ, xếp thành những đường cong nối từ cực này sang cực kia. Hình ảnh đó gọi là từ phổ; nó cho ta hình ảnh trực quan về từ trường.
Định nghĩa · Đường sức từ
- Qua mỗi điểm trong từ trường chỉ vẽ được một đường sức từ, nên các đường sức từ không cắt nhau.
- Các đường sức từ là những đường cong khép kín (hoặc vô hạn ở hai đầu). Bên ngoài nam châm, đường sức từ đi ra ở cực Bắc và đi vào ở cực Nam.
- Nơi từ trường mạnh, đường sức từ được vẽ mau (sít nhau); nơi từ trường yếu, đường sức từ được vẽ thưa.
- Đường sức từ của từ trường đều là những đường thẳng song song, cách đều nhau.
Từ trường của dòng điện. Quy tắc nắm tay phải
Với dòng điện thẳng dài, đường sức từ là những đường tròn đồng tâm nằm trong các mặt phẳng vuông góc với dây dẫn, tâm nằm trên dây. Càng xa dây, từ trường càng yếu nên các đường tròn càng thưa.
Định lí · Quy tắc nắm tay phải (dòng điện thẳng)
Trên hình vẽ, dây dẫn vuông góc với mặt phẳng hình vẽ được kí hiệu ⊙ khi dòng điện hướng ra phía người đọc và ⊗ khi dòng điện hướng vào trong. Với dòng điện ⊙, đường sức từ là các đường tròn ngược chiều kim đồng hồ; với dòng điện ⊗, cùng chiều kim đồng hồ.
Ống dây (gồm nhiều vòng dây quấn sát nhau) có dòng điện chạy qua tạo ra từ trường giống từ trường của một nam châm thẳng: bên ngoài ống, đường sức từ đi ra ở một đầu (cực Bắc) và đi vào ở đầu kia (cực Nam); trong lòng ống dây dài, đường sức từ là những đường thẳng song song cách đều, từ trường ở đó là từ trường đều.
Định lí · Quy tắc nắm tay phải (vòng dây, ống dây)
Câu 1/8. Dây dẫn thẳng dài vuông góc với mặt phẳng hình vẽ, dòng điện hướng ra (⊙). Cảm ứng từ tại điểm M (sang phải so với dây) hướng thế nào?
Dùng quy tắc nắm tay phải rồi chọn hướng của cảm ứng từ.
Lưu ý · Đừng nhầm hai cách dùng
Khám phá
Kim nam châm thử quanh dòng điện
Kéo kim nam châm thử (hoặc chọn nó rồi dùng phím mũi tên) đi quanh dây dẫn và quanh ống dây, quan sát cực Bắc (đầu đỏ) xoay theo đường sức từ. Bấm "Đảo chiều dòng điện" và dự đoán trước bằng quy tắc nắm tay phải xem kim sẽ quay thế nào. Bật "Nhiều kim nam châm" để thấy từ trường trong lòng ống dây gần như đều.
Cực Bắc (đầu đỏ) của kim nam châm thử chỉ chéo lên bên trái; từ trường ở đây yếu. Dòng điện đi ra khỏi mặt phẳng hình vẽ (⊙): đường sức từ là những đường tròn đồng tâm quanh dây, chiều ngược chiều kim đồng hồ. Ngón cái tay phải chỉ chiều dòng điện thì bốn ngón khum lại chỉ chiều đường sức từ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Từ trường không tác dụng lực từ lên vật nào sau đây đặt trong nó?
Bài 2
Phát biểu nào sau đây về đường sức từ là không đúng?
Bài 3
Đường sức từ của dòng điện chạy trong dây dẫn thẳng dài có dạng
Bài 4
Dây dẫn thẳng dài vuông góc với mặt phẳng hình vẽ, dòng điện hướng ra phía người đọc (⊙). Điểm N nằm ngay phía trên dây. Cảm ứng từ vectơ B tại N hướng
Bài 5
Nhìn vào đầu A của một ống dây, thấy dòng điện trong các vòng dây chạy cùng chiều kim đồng hồ. Đầu A của ống dây là
Bài 6
Từ trường đều (gần đúng) tồn tại ở những nơi nào sau đây?
Bài 7
Người ta quy ước hướng của từ trường tại một điểm là hướng nào của kim nam châm thử nằm cân bằng tại điểm đó?
Bài 8
Trên hình vẽ đường sức từ quanh một dây dẫn thẳng dài, khoảng cách giữa các đường tròn liên tiếp tăng dần khi ra xa dây. Điều đó cho biết
Ghi nhớ
- Từ trường là trường lực gây ra bởi dòng điện hoặc nam châm; nó tác dụng lực từ lên nam châm, dòng điện và hạt mang điện chuyển động đặt trong nó.
- Hướng của từ trường tại một điểm là hướng từ cực Nam sang cực Bắc của kim nam châm thử nằm cân bằng tại đó.
- Đường sức từ có tiếp tuyến chỉ phương của từ trường, không cắt nhau, khép kín, mau ở nơi từ trường mạnh.
- Dòng điện thẳng: ngón cái tay phải theo dòng điện, các ngón khum chỉ đường sức (đường tròn đồng tâm).
- Ống dây: các ngón khum theo dòng điện trong các vòng dây, ngón cái chỉ đường sức trong lòng ống, cũng là hướng ra cực Bắc.