Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 8. Mô hình động học phân tử chất khí

Bơm căng một quả bóng rồi thả tay, không khí phụt ra rất mạnh. Không khí trong bóng không có hình dạng, không nhìn thấy được, vậy cái gì đã đẩy căng thành quả bóng từ bên trong? Để trả lời, ta cần một mô hình về các phân tử khí và cách chúng chuyển động.

Em sẽ học được

  • Mô tả được chuyển động Brown và giải thích được nguyên nhân của nó.
  • Nêu được các nội dung cơ bản của mô hình động học phân tử chất khí.
  • Nêu được thế nào là khí lí tưởng.
  • Giải thích được sơ lược áp suất chất khí bằng va chạm của các phân tử khí lên thành bình.

Chuyển động và tương tác của các phân tử khí

Năm 1827, nhà thực vật học Brown quan sát các hạt phấn hoa trong nước qua kính hiển vi và thấy chúng chuyển động không ngừng theo những đường gấp khúc bất kì. Với chất khí, có thể quan sát các hạt khói nhỏ trong một hộp kính được chiếu sáng: các hạt khói cũng chuyển động hỗn loạn như vậy. Chuyển động này gọi là chuyển động Brown.

Ghi chú · Nguyên nhân của chuyển động Brown

Các phân tử khí (hay chất lỏng) chuyển động hỗn loạn không ngừng, va chạm vào hạt từ mọi phía. Hạt đủ nhỏ nên các va chạm từ các phía không cân bằng nhau, hợp lực của chúng thay đổi liên tục về hướng và độ lớn, làm hạt chuyển động hỗn loạn. Như vậy, chuyển động Brown chứng tỏ các phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng.

Giữa các phân tử khí cũng có lực hút và lực đẩy (lực liên kết phân tử). Nhưng khoảng cách giữa các phân tử khí rất lớn so với kích thước của chúng nên lực liên kết rất yếu so với ở chất lỏng và chất rắn. Vì thế chất khí không có hình dạng và thể tích riêng, luôn chiếm toàn bộ bình chứa, dễ nén và khuếch tán nhanh.

Lưu ý · Không nhầm lẫn

Các hạt bụi nhảy múa trong vệt nắng chiếu qua khe cửa chủ yếu bị các luồng không khí đối lưu cuốn đi. Hạt bụi khá lớn và chuyển động theo luồng khí, nên đó không phải chuyển động Brown.

Mô hình động học phân tử chất khí

Định nghĩa · Mô hình động học phân tử chất khí

1. Chất khí được cấu tạo từ các phân tử có kích thước rất nhỏ so với khoảng cách giữa chúng; lực liên kết giữa các phân tử rất yếu. 2. Các phân tử khí chuyển động hỗn loạn không ngừng; chuyển động này càng nhanh thì nhiệt độ của chất khí càng cao. 3. Khi chuyển động hỗn loạn, các phân tử khí va chạm vào nhau và va chạm vào thành bình; khi va chạm với thành bình, chúng tác dụng lực lên thành bình, gây ra áp suất của chất khí lên thành bình.
Nội dung của mô hìnhHiện tượng minh hoạ
Phân tử khí chuyển động hỗn loạn, không ngừngChuyển động Brown của hạt khói trong không khí
Kích thước phân tử rất nhỏ so với khoảng cách giữa chúngChất khí dễ nén; mùi nước hoa lan nhanh khắp phòng (khuếch tán)
Phân tử va chạm vào thành bình gây ra áp suấtKhông khí trong quả bóng đẩy căng vỏ bóng; nén pít-tông thấy lực cản tăng

Áp suất của khí lên thành bình là kết quả của rất nhiều va chạm. Mỗi lần va chạm, phân tử đổi hướng chuyển động và đẩy thành bình một lực rất nhỏ trong thời gian rất ngắn; vô số va chạm liên tiếp tạo thành một lực gần như không đổi trên mỗi đơn vị diện tích. Số va chạm càng nhiều (mật độ phân tử lớn) và mỗi va chạm càng mạnh (phân tử chuyển động nhanh, tức nhiệt độ cao) thì áp suất càng lớn.

Khí lí tưởng

Định nghĩa · Khí lí tưởng

Khí lí tưởng là chất khí trong đó các phân tử được coi là chất điểm (bỏ qua thể tích riêng của chúng) và chỉ tương tác với nhau khi va chạm; va chạm của phân tử với nhau và với thành bình là va chạm đàn hồi.

Mô hình khí lí tưởng giúp mô tả chất khí một cách đơn giản. Ở áp suất và nhiệt độ thông thường (chẳng hạn không khí trong phòng), khoảng cách giữa các phân tử rất lớn so với kích thước của chúng nên các khí thực như oxygen, nitrogen, không khí… có thể coi gần đúng là khí lí tưởng. Ở áp suất rất cao hoặc nhiệt độ rất thấp, các phân tử ở gần nhau, lực liên kết không còn bỏ qua được và khí thực khác xa khí lí tưởng.

Khám phá

Hộp khí và hạt Brown

Quan sát các phân tử khí (chấm xanh) bay thẳng, va chạm vào thành hộp rồi bật lại, và hạt Brown lớn bị chúng va chạm từ mọi phía. Bấm "Nhìn như qua kính hiển vi" để chỉ thấy hạt Brown và quỹ đạo gấp khúc của nó. Thay đổi số phân tử và nhiệt độ, so sánh số va chạm lên thành bình mỗi giây.

phân tử khí hạt Brown quỹ đạo hạt Brown

300 K
40
Va chạm lên thành bình
…
Tốc độ phân tử (so với 300 K)
× 1

Đang đếm số va chạm của các phân tử lên thành bình trong vài giây gần nhất…

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dùng mô hình động học phân tử, giải thích vì sao khi nén khí trong một xi lanh (nhiệt độ không đổi) thì áp suất khí tăng.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một bình kín có thể tích không đổi chứa khí được đun nóng. Dùng mô hình động học phân tử, dự đoán áp suất khí thay đổi thế nào.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/7 bài

Bài 1

Nguyên nhân gây ra chuyển động Brown của các hạt khói trong không khí là

Bài 2

Chọn các nội dung thuộc mô hình động học phân tử chất khí.

Bài 3

Theo mô hình khí lí tưởng, phát biểu nào sau đây là đúng?

Bài 4

Áp suất của chất khí lên thành bình là do

Bài 5

Giữ nguyên thể tích bình và tăng số phân tử khí trong bình lên gấp đôi, nhiệt độ không đổi. Số va chạm của phân tử lên thành bình trong mỗi giây

Bài 6

Ghép mỗi hiện tượng với nội dung của mô hình động học phân tử mà nó minh hoạ.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 7

Trường hợp nào sau đây một khí thực khác xa khí lí tưởng nhất?

Ghi nhớ

  • Chuyển động Brown: hạt nhỏ trong chất lỏng hay chất khí chuyển động hỗn loạn do các phân tử va chạm vào nó từ mọi phía; nó chứng tỏ phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng.
  • Mô hình động học phân tử chất khí: phân tử rất nhỏ so với khoảng cách giữa chúng, lực liên kết rất yếu; chuyển động hỗn loạn không ngừng, càng nhanh khi nhiệt độ càng cao; va chạm vào thành bình gây ra áp suất.
  • Khí lí tưởng: phân tử là chất điểm, chỉ tương tác khi va chạm, va chạm đàn hồi. Khí thực ở điều kiện thường gần đúng là khí lí tưởng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ