Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 15. Lực từ tác dụng lên dây dẫn mang dòng điện. Cảm ứng từ

Đặt một đoạn dây đồng giữa hai cực của nam châm chữ U rồi cho dòng điện chạy qua: đoạn dây bị đẩy văng ra hoặc bị hút sâu vào trong. Đổi chiều dòng điện thì dây chuyển động theo chiều ngược lại. Lực từ này có phương, chiều và độ lớn ra sao, và dùng nó để đo độ mạnh yếu của từ trường như thế nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được phương và chiều của lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện; vận dụng được quy tắc bàn tay trái.
  • Mô tả được thí nghiệm đo lực từ và rút ra được F tỉ lệ với I, L và sin α.
  • Định nghĩa được cảm ứng từ B và đơn vị tesla.
  • Vận dụng được công thức F=BIL sin α.

Lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện

Thí nghiệm: đoạn dây dẫn thẳng nằm ngang giữa hai cực của nam châm chữ U, đường sức từ giữa hai cực thẳng đứng. Khi có dòng điện chạy qua, đoạn dây bị đẩy theo phương ngang, vuông góc với cả dây dẫn và đường sức từ. Đổi chiều dòng điện hoặc đổi chiều từ trường thì lực từ đổi chiều.

Định lí · Phương và chiều của lực từ

Lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện đặt trong từ trường có phương vuông góc với đoạn dây và vuông góc với đường sức từ (vuông góc với mặt phẳng chứa đoạn dây và vectơ B). Chiều của lực từ tuân theo quy tắc bàn tay trái: đặt bàn tay trái sao cho các đường sức từ hướng vào lòng bàn tay, chiều từ cổ tay đến các ngón tay trùng với chiều dòng điện, khi đó ngón tay cái choãi ra 90° chỉ chiều của lực từ.

Ghi chú · Khi dây song song với đường sức

Nếu đoạn dây dẫn đặt song song với đường sức từ thì không có lực từ tác dụng lên nó, dù dòng điện và từ trường đều khác không.

Cảm ứng từ

Dùng cân dòng điện (hoặc lực kế) đo lực từ F lên đoạn dây dài L đặt vuông góc với đường sức từ của một từ trường đều, với các cường độ dòng điện I khác nhau. Kết quả: F tỉ lệ thuận với I và với L. Thương số F/IL không phụ thuộc vào I, L mà chỉ phụ thuộc vào từ trường tại vị trí đặt dây; từ trường càng mạnh thì thương số này càng lớn.

Số đo mẫu với đoạn dây dài L = 10 cm đặt vuông góc với đường sức từ.
Lần đoI (A)F (N)F/IL (T)
11,00,0200,20
22,00,0400,20
33,00,0600,20

Định nghĩa · Cảm ứng từ

Cảm ứng từ tại một điểm trong từ trường là đại lượng đặc trưng cho độ mạnh yếu của từ trường tại điểm đó, đo bằng thương số giữa lực từ tác dụng lên một đoạn dây dẫn mang dòng điện đặt vuông góc với đường sức từ tại điểm đó và tích của cường độ dòng điện với chiều dài đoạn dây: B=F/IL. Vectơ cảm ứng từ vectơ B có hướng của từ trường tại điểm đó.

Trong hệ SI, đơn vị cảm ứng từ là tesla (T): 1 T=1 N/(A·m). Từ trường Trái Đất ở mặt đất vào cỡ 5·10 mũ trừ 5 T, nam châm vĩnh cửu thông thường vào cỡ 0,1 T đến 1 T.

Độ lớn của lực từ

Khi đoạn dây hợp với đường sức từ một góc α, chỉ thành phần của vectơ B vuông góc với dây (B sin α) gây ra lực từ.

Định lí · Độ lớn lực từ

Đoạn dây dẫn dài L mang dòng điện I đặt trong từ trường đều có cảm ứng từ B chịu tác dụng của lực từ có độ lớn F=BIL sin α, trong đó α là góc hợp bởi đoạn dây (theo chiều dòng điện) và vectơ vectơ B.
  • α=90° (dây vuông góc với đường sức): lực từ lớn nhất, F=BIL.
  • α=0° hoặc 180° (dây song song với đường sức): F=0.
  • Từ công thức suy ra B=F/(IL sin α).

Lưu ý · Đổi đơn vị

Khi tính bằng F=BIL sin α, dùng đơn vị SI: B (T), I (A), L (m), F (N). Chiều dài cho bằng cm phải đổi ra m, chẳng hạn 20 cm =0,2 m.

Khám phá

Lực từ lên đoạn dây

Chọn chiều của cảm ứng từ, kéo đầu dây để xoay dây (hoặc dùng phím mũi tên), rồi thay đổi I, B và L. Dự đoán chiều lực từ bằng quy tắc bàn tay trái trước khi nhìn mũi tên đỏ; xoay dây song song với đường sức để thấy lực từ bằng 0.

Chiều của cảm ứng từ B
Kéo đầu tròn của dây để xoay dây. Mũi tên I chỉ chiều dòng điện; F màu đỏ là lực từ.
4 A
0,5 T
20 cm

α = 90°, sin α = 1. F = BIL sin α = 0,5 · 4 · 0,2 · 1 ≈ 0,4 N. Lực từ vuông góc với cả dây dẫn và B, hướng vào mặt phẳng hình vẽ. Đặt bàn tay trái sao cho đường sức từ hướng vào lòng bàn tay, chiều từ cổ tay đến ngón giữa theo dòng điện: ngón cái choãi ra 90° chỉ lực từ. Dây vuông góc với đường sức nên lực từ lớn nhất.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một đoạn dây dẫn dài 20 cm có dòng điện 5 A chạy qua, đặt trong từ trường đều có cảm ứng từ 0,04 T. Đoạn dây hợp với đường sức từ góc 30°. Tính độ lớn lực từ tác dụng lên đoạn dây.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một đoạn dây dẫn dài 10 cm đặt vuông góc với đường sức từ của một từ trường đều. Khi cho dòng điện 3 A chạy qua, đoạn dây chịu lực từ 0,06 N. Tính cảm ứng từ của từ trường.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Dây dẫn nằm ngang trong mặt phẳng hình vẽ, dòng điện chạy từ trái sang phải; từ trường đều có vectơ B hướng vào mặt phẳng hình vẽ (⊗). Lực từ tác dụng lên dây có chiều nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện đặt trong từ trường có phương

Bài 2

Đoạn dây dài 0,5 m mang dòng điện 2 A đặt vuông góc với đường sức từ của từ trường đều B=0,3 T. Lực từ tác dụng lên đoạn dây bằng bao nhiêu niutơn?

Đơn vị:N

Bài 3

Đoạn dây dài 10 cm mang dòng điện 5 A đặt trong từ trường đều B=0,8 T, hợp với đường sức từ góc 30°. Tính lực từ tác dụng lên đoạn dây (N).

Đơn vị:N

Bài 4

Đoạn dây dài 12 cm đặt vuông góc với đường sức từ, có dòng điện 4 A chạy qua thì chịu lực từ 0,024 N. Cảm ứng từ của từ trường là bao nhiêu tesla?

Đơn vị:T

Bài 5

Dây dẫn trong mặt phẳng hình vẽ có dòng điện chạy từ trái sang phải, đặt trong từ trường đều có vectơ B hướng ra khỏi mặt phẳng hình vẽ (⊙). Lực từ tác dụng lên dây hướng

Bài 6

Một đoạn dây dẫn mang dòng điện đặt song song với các đường sức của một từ trường đều. Lực từ tác dụng lên đoạn dây

Bài 7

Đơn vị tesla (T) bằng

Bài 8

Một đoạn dây đặt trong từ trường đều hợp với đường sức góc 30°. Nếu tăng cường độ dòng điện lên 3 lần và xoay dây cho vuông góc với đường sức thì lực từ tăng lên bao nhiêu lần?

Đơn vị:lần

Bài 9

Đoạn dây dài 20 cm mang dòng điện 2 A đặt trong từ trường đều B=0,5 T thì chịu lực từ 0,1 N. Biết góc giữa dây và đường sức từ là góc nhọn. Góc đó bằng bao nhiêu độ?

Đơn vị:°

Ghi nhớ

  • Lực từ lên đoạn dây mang dòng điện vuông góc với dây và với vectơ B; chiều theo quy tắc bàn tay trái (đường sức vào lòng bàn tay, cổ tay đến ngón tay theo dòng điện, ngón cái choãi ra chỉ lực).
  • Độ lớn: F=BIL sin α, với α là góc giữa dây và vectơ B; lớn nhất khi dây vuông góc, bằng 0 khi dây song song với đường sức.
  • Cảm ứng từ B=F/IL (dây vuông góc với đường sức) đặc trưng cho độ mạnh yếu của từ trường; đơn vị tesla, 1 T =1 N/(A·m).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ