Chương 3 · Lý thuyết
Bài 15. Lực từ tác dụng lên dây dẫn mang dòng điện. Cảm ứng từ
Đặt một đoạn dây đồng giữa hai cực của nam châm chữ U rồi cho dòng điện chạy qua: đoạn dây bị đẩy văng ra hoặc bị hút sâu vào trong. Đổi chiều dòng điện thì dây chuyển động theo chiều ngược lại. Lực từ này có phương, chiều và độ lớn ra sao, và dùng nó để đo độ mạnh yếu của từ trường như thế nào?
Em sẽ học được
- Nêu được phương và chiều của lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện; vận dụng được quy tắc bàn tay trái.
- Mô tả được thí nghiệm đo lực từ và rút ra được F tỉ lệ với I, L và sin α.
- Định nghĩa được cảm ứng từ B và đơn vị tesla.
- Vận dụng được công thức F=BIL sin α.
Lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện
Thí nghiệm: đoạn dây dẫn thẳng nằm ngang giữa hai cực của nam châm chữ U, đường sức từ giữa hai cực thẳng đứng. Khi có dòng điện chạy qua, đoạn dây bị đẩy theo phương ngang, vuông góc với cả dây dẫn và đường sức từ. Đổi chiều dòng điện hoặc đổi chiều từ trường thì lực từ đổi chiều.
Định lí · Phương và chiều của lực từ
Ghi chú · Khi dây song song với đường sức
Cảm ứng từ
Dùng cân dòng điện (hoặc lực kế) đo lực từ F lên đoạn dây dài L đặt vuông góc với đường sức từ của một từ trường đều, với các cường độ dòng điện I khác nhau. Kết quả: F tỉ lệ thuận với I và với L. Thương số F/IL không phụ thuộc vào I, L mà chỉ phụ thuộc vào từ trường tại vị trí đặt dây; từ trường càng mạnh thì thương số này càng lớn.
| Lần đo | I (A) | F (N) | F/IL (T) |
|---|---|---|---|
| 1 | 1,0 | 0,020 | 0,20 |
| 2 | 2,0 | 0,040 | 0,20 |
| 3 | 3,0 | 0,060 | 0,20 |
Định nghĩa · Cảm ứng từ
Trong hệ SI, đơn vị cảm ứng từ là tesla (T): 1 T=1 N/(A·m). Từ trường Trái Đất ở mặt đất vào cỡ 5·10 mũ trừ 5 T, nam châm vĩnh cửu thông thường vào cỡ 0,1 T đến 1 T.
Độ lớn của lực từ
Khi đoạn dây hợp với đường sức từ một góc α, chỉ thành phần của vectơ B vuông góc với dây (B sin α) gây ra lực từ.
Định lí · Độ lớn lực từ
- α=90° (dây vuông góc với đường sức): lực từ lớn nhất, F=BIL.
- α=0° hoặc 180° (dây song song với đường sức): F=0.
- Từ công thức suy ra B=F/(IL sin α).
Lưu ý · Đổi đơn vị
Khám phá
Lực từ lên đoạn dây
Chọn chiều của cảm ứng từ, kéo đầu dây để xoay dây (hoặc dùng phím mũi tên), rồi thay đổi I, B và L. Dự đoán chiều lực từ bằng quy tắc bàn tay trái trước khi nhìn mũi tên đỏ; xoay dây song song với đường sức để thấy lực từ bằng 0.
α = 90°, sin α = 1. F = BIL sin α = 0,5 · 4 · 0,2 · 1 ≈ 0,4 N. Lực từ vuông góc với cả dây dẫn và B, hướng vào mặt phẳng hình vẽ. Đặt bàn tay trái sao cho đường sức từ hướng vào lòng bàn tay, chiều từ cổ tay đến ngón giữa theo dòng điện: ngón cái choãi ra 90° chỉ lực từ. Dây vuông góc với đường sức nên lực từ lớn nhất.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện đặt trong từ trường có phương
Bài 2
Đoạn dây dài 0,5 m mang dòng điện 2 A đặt vuông góc với đường sức từ của từ trường đều B=0,3 T. Lực từ tác dụng lên đoạn dây bằng bao nhiêu niutơn?
Bài 3
Đoạn dây dài 10 cm mang dòng điện 5 A đặt trong từ trường đều B=0,8 T, hợp với đường sức từ góc 30°. Tính lực từ tác dụng lên đoạn dây (N).
Bài 4
Đoạn dây dài 12 cm đặt vuông góc với đường sức từ, có dòng điện 4 A chạy qua thì chịu lực từ 0,024 N. Cảm ứng từ của từ trường là bao nhiêu tesla?
Bài 5
Dây dẫn trong mặt phẳng hình vẽ có dòng điện chạy từ trái sang phải, đặt trong từ trường đều có vectơ B hướng ra khỏi mặt phẳng hình vẽ (⊙). Lực từ tác dụng lên dây hướng
Bài 6
Một đoạn dây dẫn mang dòng điện đặt song song với các đường sức của một từ trường đều. Lực từ tác dụng lên đoạn dây
Bài 7
Đơn vị tesla (T) bằng
Bài 8
Một đoạn dây đặt trong từ trường đều hợp với đường sức góc 30°. Nếu tăng cường độ dòng điện lên 3 lần và xoay dây cho vuông góc với đường sức thì lực từ tăng lên bao nhiêu lần?
Bài 9
Đoạn dây dài 20 cm mang dòng điện 2 A đặt trong từ trường đều B=0,5 T thì chịu lực từ 0,1 N. Biết góc giữa dây và đường sức từ là góc nhọn. Góc đó bằng bao nhiêu độ?
Ghi nhớ
- Lực từ lên đoạn dây mang dòng điện vuông góc với dây và với vectơ B; chiều theo quy tắc bàn tay trái (đường sức vào lòng bàn tay, cổ tay đến ngón tay theo dòng điện, ngón cái choãi ra chỉ lực).
- Độ lớn: F=BIL sin α, với α là góc giữa dây và vectơ B; lớn nhất khi dây vuông góc, bằng 0 khi dây song song với đường sức.
- Cảm ứng từ B=F/IL (dây vuông góc với đường sức) đặc trưng cho độ mạnh yếu của từ trường; đơn vị tesla, 1 T =1 N/(A·m).