Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 16. Từ thông. Hiện tượng cảm ứng điện từ

Nối hai đầu một cuộn dây với điện kế rồi đưa một thanh nam châm lại gần: kim điện kế lệch đi. Giữ nam châm đứng yên thì kim trở về số 0; kéo nam châm ra thì kim lệch theo chiều ngược lại. Không có pin nào trong mạch, vậy dòng điện từ đâu ra? Năm 1831, Michael Faraday đã tìm ra câu trả lời: điều quan trọng không phải là từ trường, mà là sự biến thiên của "số đường sức từ" xuyên qua mạch.

Em sẽ học được

  • Định nghĩa được từ thông Φ=BS cos α và đơn vị vêbe.
  • Mô tả được thí nghiệm và nêu được điều kiện xuất hiện dòng điện cảm ứng.
  • Phát biểu và vận dụng được định luật Lenz để xác định chiều dòng điện cảm ứng.
  • Phát biểu và vận dụng được định luật Faraday về suất điện động cảm ứng e c = trừ ΔΦ/Δt.

Từ thông

Xét một mặt phẳng diện tích S giới hạn bởi một vòng dây kín, đặt trong từ trường đều vectơ B. Chọn vectơ pháp tuyến vectơ n của mặt phẳng (vuông góc với mặt phẳng), gọi α là góc hợp bởi vectơ n và vectơ B.

Định nghĩa · Từ thông

Từ thông qua diện tích S là đại lượng Φ=BS cos α. Với cuộn dây gồm N vòng giống nhau thì từ thông qua cuộn dây là Φ=NBS cos α. Trong hệ SI, đơn vị từ thông là vêbe (Wb): 1 Wb=1 T·m mũ 2.
  • Từ thông có thể hiểu là số đường sức từ xuyên qua diện tích S.
  • α=0° (vectơ B vuông góc với mặt phẳng vòng dây): Φ=BS lớn nhất.
  • α=90° (vectơ B song song với mặt phẳng vòng dây): Φ=0.
  • α là góc tù: Φ<0. Dấu của Φ phụ thuộc vào cách chọn chiều của vectơ n.

Lưu ý · Góc nào?

α là góc giữa vectơ B và pháp tuyến vectơ n, không phải góc giữa vectơ B và mặt phẳng vòng dây. Nếu đề cho mặt phẳng vòng dây hợp với đường sức từ góc β thì α=90° trừ β.

Hiện tượng cảm ứng điện từ

Thí nghiệm 1: cuộn dây nối với điện kế; đưa cực Bắc nam châm lại gần hoặc ra xa cuộn dây thì kim điện kế lệch, nam châm đứng yên thì kim không lệch. Thí nghiệm 2: cuộn dây thứ nhất nối với điện kế đặt cạnh một nam châm điện; đóng, ngắt khoá K hoặc dịch con chạy của biến trở thì kim điện kế lệch. Trong cả hai trường hợp, từ thông qua cuộn dây đang thay đổi.

Định nghĩa · Hiện tượng cảm ứng điện từ

Mỗi khi từ thông qua một mạch kín biến thiên thì trong mạch xuất hiện một dòng điện gọi là dòng điện cảm ứng. Hiện tượng xuất hiện dòng điện cảm ứng trong mạch kín gọi là hiện tượng cảm ứng điện từ; nó chỉ tồn tại trong khoảng thời gian từ thông qua mạch biến thiên.

Theo Φ=BS cos α, có thể làm từ thông biến thiên bằng cách thay đổi B (dịch nam châm, thay đổi dòng điện trong nam châm điện), thay đổi S (bóp méo vòng dây, cho một cạnh trượt) hoặc thay đổi α (quay vòng dây).

Định luật Lenz về chiều dòng điện cảm ứng

Định lí · Định luật Lenz

Dòng điện cảm ứng xuất hiện trong mạch kín có chiều sao cho từ trường do nó sinh ra chống lại sự biến thiên của từ thông sinh ra nó.
  1. Xác định chiều của vectơ B (từ trường ban đầu) qua mạch và xem từ thông đang tăng hay giảm.
  2. Từ thông tăng thì từ trường cảm ứng vectơ B c ngược chiều vectơ B; từ thông giảm thì vectơ B c cùng chiều vectơ B.
  3. Dùng quy tắc nắm tay phải: ngón cái theo vectơ B c, các ngón khum lại chỉ chiều dòng điện cảm ứng.

Hệ quả: đưa một cực nam châm lại gần vòng dây thì mặt vòng dây đối diện trở thành cực cùng tên và đẩy nam châm ra; kéo nam châm ra xa thì mặt đó trở thành cực khác tên và hút nam châm lại. Muốn có dòng điện cảm ứng, ta phải tốn công thắng lực cản đó: định luật Lenz phù hợp với định luật bảo toàn năng lượng.

Cực quay về phía vòng dây
Nam châm chuyển động
SNvB

Dự đoán: mặt vòng dây quay về phía nam châm sẽ trở thành cực gì? Chọn một đáp án.

Định luật Faraday về suất điện động cảm ứng

Dòng điện cảm ứng chứng tỏ trong mạch có một suất điện động, gọi là suất điện động cảm ứng e c. Thí nghiệm cho thấy từ thông biến thiên càng nhanh thì kim điện kế lệch càng nhiều.

Định lí · Định luật Faraday

Độ lớn của suất điện động cảm ứng xuất hiện trong mạch kín tỉ lệ với tốc độ biến thiên của từ thông qua mạch kín đó: e c = trừ ΔΦ/Δt. Dấu trừ thể hiện định luật Lenz. Với cuộn dây N vòng: e c = trừ NΔΦ/Δt, trong đó ΔΦ là độ biến thiên từ thông qua một vòng.

Nếu mạch kín có điện trở R thì cường độ dòng điện cảm ứng là i c =(|e c |)/R.

Ghi chú · Thanh dẫn chuyển động

Thanh dẫn dài l trượt với vận tốc v vuông góc với đường sức của từ trường đều B trên hai thanh ray nối kín: diện tích mạch tăng thêm lv Δt sau thời gian Δt, nên |e c |=(Blv Δt)/Δt=Blv.

Khám phá

Khung dây quay trong từ trường

Bấm "Cho khung quay đều" hoặc kéo trên một đồ thị (phím mũi tên) để chọn thời điểm. So sánh số đường sức xuyên qua khung với giá trị của Φ, và để ý: khi |Φ| lớn nhất thì e bằng 0, khi Φ=0 thì |e| lớn nhất.

Bnα

Khung dây (100 cm², B = 0,2 T) nhìn dọc theo trục quay; đường sức đậm là đường xuyên qua khung.

01−12−20,511,52Φ (mWb)t (s) 02−24−46−68−80,511,52e (mV)t (s)

t = 0,00 s, α = 0°: Φ = BS cos α = 2,00 mWb (dương), e = 0,00 mV. Mặt khung vuông góc với đường sức: số đường sức xuyên qua khung nhiều nhất, |Φ| cực đại, nhưng lúc này Φ gần như không đổi nên suất điện động cảm ứng gần bằng 0.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một vòng dây phẳng hình vuông cạnh 10 cm đặt trong từ trường đều B=0,5 T. Pháp tuyến của mặt phẳng vòng dây hợp với vectơ B góc 60°. Tính từ thông qua vòng dây.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một cuộn dây 100 vòng, mỗi vòng có diện tích 40 cm², đặt trong từ trường đều có vectơ B vuông góc với mặt phẳng các vòng dây. Cảm ứng từ tăng đều từ 0 đến 0,5 T trong 0,1 s. Tính độ lớn suất điện động cảm ứng trong cuộn dây.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đưa cực Bắc của một thanh nam châm lại gần một vòng dây kín. Xác định chiều dòng điện cảm ứng trong vòng dây khi nhìn từ phía nam châm.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Đơn vị của từ thông trong hệ SI là

Bài 2

Một khung dây phẳng diện tích 50 cm² đặt trong từ trường đều B=0,4 T, vectơ B vuông góc với mặt phẳng khung. Từ thông qua khung bằng bao nhiêu mWb?

Đơn vị:mWb

Bài 3

Một vòng dây diện tích 100 cm² đặt trong từ trường đều B=0,2 T sao cho mặt phẳng vòng dây hợp với đường sức từ góc 30°. Từ thông qua vòng dây bằng bao nhiêu mWb?

Đơn vị:mWb

Bài 4

Trường hợp nào sau đây KHÔNG xuất hiện dòng điện cảm ứng trong vòng dây kín?

Bài 5

Kéo cực Nam của một thanh nam châm ra xa một vòng dây kín. Mặt vòng dây đối diện với nam châm trở thành

Bài 6

Một cuộn dây 50 vòng; từ thông qua mỗi vòng giảm đều từ 4·10 mũ trừ 3 Wb về 0 trong 0,1 s. Độ lớn suất điện động cảm ứng trong cuộn dây bằng bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 7

Một khung dây một vòng diện tích 0,02 m², điện trở 0,5 Ω, đặt vuông góc với đường sức từ. Cảm ứng từ giảm đều từ 0,6 T xuống 0,2 T trong 0,04 s. Cường độ dòng điện cảm ứng trong khung bằng bao nhiêu ampe?

Đơn vị:A

Bài 8

Thanh dẫn dài 20 cm trượt trên hai thanh ray với vận tốc 4 m/s, vuông góc với đường sức của từ trường đều B=0,5 T. Suất điện động cảm ứng trong thanh bằng bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 9

Phát biểu nào đúng với định luật Lenz?

Ghi nhớ

  • Từ thông Φ=BS cos α (α là góc giữa vectơ n và vectơ B), đơn vị Wb; cuộn N vòng: Φ=NBS cos α.
  • Từ thông qua mạch kín biến thiên thì trong mạch có dòng điện cảm ứng (hiện tượng cảm ứng điện từ).
  • Định luật Lenz: từ trường của dòng điện cảm ứng chống lại sự biến thiên của từ thông sinh ra nó.
  • Định luật Faraday: e c = trừ NΔΦ/Δt; thanh dẫn chuyển động vuông góc với đường sức: |e c |=Blv.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ