Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 17. Máy phát điện xoay chiều

Ổ cắm điện trong nhà cung cấp điện áp hiệu dụng 220 V, tần số 50 Hz: dòng điện đổi chiều 100 lần mỗi giây. Dòng điện đó được tạo ra từ những máy phát khổng lồ trong nhà máy thuỷ điện, nhiệt điện, nơi tua bin làm quay nam châm hoặc cuộn dây. Vì sao chỉ cần quay mà sinh ra được điện, và vì sao điện đó lại "xoay chiều"?

Em sẽ học được

  • Giải thích được nguyên tắc tạo ra suất điện động xoay chiều bằng khung dây quay đều trong từ trường đều.
  • Viết được biểu thức của từ thông và suất điện động; nêu được E₀=NBSω, chu kì, tần số.
  • Nêu được các giá trị tức thời, cực đại, hiệu dụng của dòng điện xoay chiều; I=I₀/(căn bậc hai của 2), U=U₀/(căn bậc hai của 2).
  • Mô tả được cấu tạo của máy phát điện xoay chiều: phần cảm, phần ứng, roto, stato.
  • Nêu được các quy tắc an toàn khi sử dụng điện xoay chiều.

Nguyên tắc tạo ra suất điện động xoay chiều

Khung dây phẳng gồm N vòng, diện tích mỗi vòng S, quay đều với tốc độ góc ω quanh trục vuông góc với các đường sức của từ trường đều vectơ B. Góc giữa pháp tuyến vectơ n của khung và vectơ B thay đổi theo thời gian: α=ωt+φ, nên từ thông qua khung biến thiên điều hoà: Φ=NBS cos (ωt+φ).

Theo định luật Faraday, trong khung xuất hiện suất điện động cảm ứng e= trừ Φ′, tức là e=NBSω sin (ωt+φ), hay viết theo hàm cosin: e=E₀ cos (ωt+φ trừ π/2).

Định lí · Suất điện động xoay chiều

Suất điện động trong khung biến thiên điều hoà theo thời gian: e=E₀ cos (ωt+φ₀), với biên độ (giá trị cực đại) E₀=NBSω, chu kì T=2π/ω và tần số f=ω/(2π) bằng số vòng quay của khung trong một giây.

Nối hai đầu khung với một điện trở thì trong mạch có dòng điện biến thiên điều hoà cùng tần số với suất điện động. Dòng điện có cường độ biến thiên điều hoà theo thời gian (theo hàm cosin hay sin) gọi là dòng điện xoay chiều: i=I₀ cos (ωt+φ i), u=U₀ cos (ωt+φ u), trong đó i, u là giá trị tức thời, I₀, U₀ là giá trị cực đại, ω là tần số góc.

Giá trị hiệu dụng

Định nghĩa · Cường độ hiệu dụng

Cường độ hiệu dụng của dòng điện xoay chiều bằng cường độ của một dòng điện không đổi, nếu cho hai dòng điện đó lần lượt đi qua cùng một điện trở trong những khoảng thời gian bằng nhau đủ dài thì nhiệt lượng toả ra bằng nhau.
I=I₀/(căn bậc hai của 2), U=U₀/(căn bậc hai của 2), E=E₀/(căn bậc hai của 2)

Các số ghi trên thiết bị điện và số chỉ của ampe kế, vôn kế xoay chiều là giá trị hiệu dụng. Điện áp 220 V của mạng điện gia đình là giá trị hiệu dụng; giá trị cực đại là U₀=220 căn bậc hai của 2≈311 V.

Cấu tạo của máy phát điện xoay chiều

  • Phần cảm: nam châm vĩnh cửu hoặc nam châm điện, tạo ra từ trường.
  • Phần ứng: các cuộn dây, nơi xuất hiện suất điện động cảm ứng khi máy hoạt động.
  • Bộ phận đứng yên gọi là stato, bộ phận quay quanh một trục gọi là roto.
Hai cách bố trí của máy phát điện xoay chiều.
Cách bố tríRotoStatoĐặc điểm
Phần ứng quayKhung dây (phần ứng)Nam châm (phần cảm)Hai vành khuyên quay cùng khung, hai thanh quét tì lên vành khuyên đưa điện ra mạch ngoài
Phần cảm quayNam châm điện (phần cảm), nuôi bằng dòng điện một chiềuNhiều cuộn dây có lõi sắt xếp thành vòng tròn (phần ứng)Điện lấy ra trực tiếp từ các cuộn dây đứng yên; dùng trong các nhà máy điện

Sử dụng điện xoay chiều an toàn

Dòng điện xoay chiều có tác dụng nhiệt, quang, từ và sinh lí; nó được dùng rộng rãi trong sản xuất, sinh hoạt và y tế. Điện áp mạng điện gia đình đủ gây nguy hiểm đến tính mạng nên cần tuân thủ quy tắc an toàn.

  • Lắp cầu dao hoặc aptomat đúng cách để ngắt điện khi đoản mạch hay quá tải; chọn thiết bị đóng ngắt phù hợp với công suất sử dụng.
  • Đặt cầu dao, cầu chì, công tắc, ổ điện ở nơi cao, khô ráo, dễ thao tác.
  • Nối đất vỏ kim loại của máy giặt, tủ lạnh, bình nóng lạnh, bếp điện.
  • Giữ khoảng cách an toàn với đường dây và trạm điện cao áp; thường xuyên kiểm tra dây dẫn và thiết bị.
  • Khi nhà bị ngập nước hoặc mưa bão làm hỏng mái, ngắt cầu dao tổng.

Khám phá

Máy phát điện và dao động kí

Bấm "Cho máy quay" để khung dây quay giữa hai cực nam châm. Thay đổi tốc độ quay n, số vòng N và cảm ứng từ B: quan sát trên dao động kí số chu kì trong một giây (tần số) và đỉnh sóng (biên độ E₀=NBSω, đọc theo thang đo ghi trên dao động kí). Bấm hoặc kéo trên đồ thị để đọc e tại một thời điểm.

NSB

Phần cảm: nam châm (stato). Phần ứng: khung dây quay (roto), S = 200 cm².

Dao động kí: e theo thời gian (thang đo ±10 V)

02,5−2,55−57,5−7,510−100,250,50,751e (V)t (s)
2 vòng/s
100
0,2 T

n = 2 vòng/s: ω = 2πn ≈ 12,6 rad/s, T = 0,5 s, f = 2 Hz. E₀ = NBSω = 100 · 0,2 · 0,02 · 12,6 ≈ 5 V; giá trị hiệu dụng E = E₀/√2 ≈ 3,6 V. Tại t = 0,000 s, e ≈ 0 V. Quay nhanh gấp đôi thì cả tần số và biên độ suất điện động đều tăng gấp đôi.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Khung dây của một máy phát có 200 vòng, diện tích mỗi vòng 50 cm², quay đều 50 vòng/s trong từ trường đều B=0,2 T (trục quay vuông góc với vectơ B). Tính tần số, suất điện động cực đại và suất điện động hiệu dụng.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Điện áp giữa hai cực của một ổ cắm là u=220 căn bậc hai của 2 cos (100πt) (V). Tìm điện áp cực đại, điện áp hiệu dụng, tần số và chu kì.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Máy phát điện xoay chiều hoạt động dựa trên

Bài 2

Trong máy phát điện xoay chiều, phần ứng là bộ phận

Bài 3

Khung dây 100 vòng, diện tích mỗi vòng 100 cm², quay đều 25 vòng/s trong từ trường đều B=0,5 T, trục quay vuông góc với vectơ B. Suất điện động cực đại của khung bằng bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 4

Một điện áp xoay chiều có giá trị cực đại 311 V. Điện áp hiệu dụng xấp xỉ bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 5

Suất điện động e=100 cos (120πt) (V) có tần số bằng bao nhiêu héc?

Đơn vị:Hz

Bài 6

Cường độ dòng điện i=2 căn bậc hai của 2 cos (100πt+π/3) (A). Cường độ hiệu dụng bằng bao nhiêu ampe?

Đơn vị:A

Bài 7

Tăng tốc độ quay của khung dây trong máy phát lên gấp đôi (các yếu tố khác giữ nguyên) thì

Bài 8

Từ thông qua một cuộn dây biến thiên theo Φ=0,05 cos (100πt) (Wb). Suất điện động cực đại trong cuộn dây bằng bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 9

Việc làm nào sau đây giúp sử dụng điện xoay chiều an toàn?

Ghi nhớ

  • Khung dây N vòng quay đều trong từ trường đều: Φ=NBS cos (ωt+φ) và e=NBSω sin (ωt+φ).
  • Suất điện động cực đại E₀=NBSω; chu kì T=2π/ω, tần số f=ω/(2π).
  • Giá trị hiệu dụng: I=I₀/(căn bậc hai của 2), U=U₀/(căn bậc hai của 2), E=E₀/(căn bậc hai của 2); dụng cụ đo xoay chiều chỉ giá trị hiệu dụng.
  • Máy phát gồm phần cảm (tạo từ trường) và phần ứng (sinh suất điện động); roto quay, stato đứng yên.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ